Gdzie jest Ojczyzna Kresowiaka? Aby odpowiedzieć na to pytanie, a raczej podjąć się takiej próby musimy najpierw odpowiedzieć  na szereg innych pytań. Przede wszystkim – czymże jest owa Ojczyzna? Czym są Kresy, gdzie się zaczynają i gdzie się kończą? Kim jest nowoczesny Kresowiak? Kiedy zaczyna nim być, a kiedy przestaje? A także – co sprawia, jaki splot wydarzeń powoduje, że pojawić się mogło tytułowe pytanie? Zacznijmy od początku. 

Polski badacz Stanisław Ossowski zaproponował własną teorię, dzięki której możemy wnieść jasność w określenie czyjejś Ojczyzny, szczególnie w przypadku zagmatwanych okoliczności, na które składają się zarówno miejsce urodzenia, jak też często mieszane pochodzenie oraz posiadane obywatelstwo. Wedle jego koncepcji, wyróżnić możemy ojczyznę prywatną i ojczyznę ideologiczną. Idąc tym tropem, ojczyznę prywatną określa miejsce urodzenia lub zamieszkiwania pojedynczego człowieka, natomiast ojczyzną ideologiczną byłoby wówczas wspólne terytorium narodowe. Widzimy, że w takiej klasyfikacji ojczyzna prywatna jawi się jako coś, co znamy pod bardziej rozpowszechnionym określeniem „małej Ojczyzny” Wciąż jednak takie podejście może nam jedynie pomóc w pojmowaniu skomplikowanych okoliczności historyczno-politycznych, w których znaleźć się może każdy poszczególny Kresowiak, ale jeszcze nie rozstrzygnąć tej kwestii ostatecznie. W przytoczonej teorii bowiem ojczyznę prywatną możemy traktować jako podzbiór ojczyzny ideologicznej. Mamy do czynienia z mianownikiem „wspólne” przy „terytorium narodowe” Łatwe jest zatem takie rozróżnienie oraz dość precyzyjne rozgraniczenie w przypadku, gdy mamy do czynienia z pewnym obszarem, zamkniętym ա obrębie jednego państwa narodowego. Wiemy jednak, że granice państwa niekoniecznie pokrywają się z terytoriami, zamieszkałymi przez przedstawicieli jednej narodowości. A nawet wręcz przeciwnie – regułą, nie wyjątkiem, jest takie wytyczenie granic państwowych, które sprawia, że zarówno poza obrębem państwa znajduje się pewna liczba osób, należących do tegoż narodu, jak i odwrotnie w państwie tym zamieszkuje pewna liczba osób, będących przedstawicielami innego narodu. 

Jako naród polski, odliczamy historię swojej państwowości od roku 966, kiedy to przyjęliśmy chrzest. Od tamtej pory nie tylko granice naszego państwa, ale także jego forma, podobnie jak w większości państw na świecie, wielokrotnie ulegały zmianom. Przez pewien czas i był to akurat okres naszej szczytowej potęgi – funkcjonowaliśmy wspólnie z narodem litewskim, jako Rzeczpospolita Obojga Narodów. Toczyliśmy wojny i co za tym idzie, zyskiwaliśmy i traciliśmy terytoria, w zależności od okoliczności. Niestety, zdarzyło się nam jako państwu nawet zniknąć z mapy świata, i to na dość długi okres. Naród jednak przetrwał. Odrodziliśmy się po 123 latach zaborów jako II Rzeczpospolita – mimo iż znacznie mniejsza, to wciąż jeszcze zachowująca charakter wielonarodowy, szczególnie na Wschodzie. 

Pomimo wspomnianych licznych zmian terytorialnych, na przestrzeni stuleci wyklarował się pewien obszar, który moglibyśmy określić mianem centralnej, środkowej części państwa polskiego, jak też odpowiednio połaci najdalej się od niego znajdujących, często już przygranicznych, czyli – Kresów. W XVI i XVII wieku nazwą „Kresy” określano wąski pas ziem pogranicznych w południowo-wschodniej części Rzeczypospolitej, która wówczas zajmowała tereny obecnej Ukrainy oraz częściowo Mołdawii i Rumunii. Należy tu zwrócić uwagę na ciekawy fenomen. Jak już wspomniano, pojęcie Kresów wywodzi się etymologicznie z jawnego wskazania na ich geograficznie oraz kulturowo przygraniczny charakter. W związku z tym z biegiem czasu oraz stopniowym kurczeniem się terytorium Polski w jej różnych odmianach, nastąpił podział Kresów na zewnętrzne oraz wewnętrzne. 

W ten sposób po traktacie ryskim z 1921 r., na mocy którego ustalono nową granicę wschodnią, pojawiło się pojęcie „Kresów Utraconych”, bądź „Kresów Zewnętrznych” albo „Kresów Dalszych” – które jako ziemie dawnej Rzeczypospolitej Obojga Narodów, weszły w skład poszczególnych republik Związku Sowieckiego. Ze względu na to takie miasta jak Lwów i Wilno – będące niegdyś sercem polskości – okazały się być „Kresami Bliższymi”, bądź też po prostu „Kresami” Wpływ na to miało ich położenie na obszarze pomiędzy ustanowioną po traktacie ryskim wschodnią granicą II Rzeczypospolitej a linią Curzona, która w 1920 r. była propozycją linii demarkacyjnej wojsk polskich i bolszewickich, przedłożoną przez brytyjskiego ministra spraw zagranicznych George’a Curzona. 

Wciąż jednak ziemie te pozostawały w granicach państwa polskiego. Wówczas możemy mówić zarówno o dość precyzyjnie określonych Kresach jak i o ludności kresowej i znowuż powodów do wątpliwości w zakresie określenia własnej tożsamości raczej nie było. Każdy Polak, zamieszkujący te tereny, deklarując Kresy jako swoją ojczyznę prywatną, jednocześnie bez wahania mógł wskazać Polskę jako całość, powołując się na Ojczyznę w szerszym znaczeniu tego słowa. Po zakończeniu II wojny światowej zaś terytorium naszego państwa nie tylko się uszczupliło, lecz także uległo znacznemu przesunięciu na w kierunku zachodnim. Dodatkowo, masowe akcje przesiedleńcze spowodowały gwałtowną zmianę struktury ludności. Było to również naturalną – w tamtych warunkach – konsekwencją kolejnych działań okupanta, zmierzających do odebrania i depolonizacji ziem, które odwiecznie należały do Polski. W kontekście Kresowiaków miało to poważne konsekwencje, które możemy podzielić na dwa główne kierunki. 

Kresowiacy u siebie – to znaczy w Polsce

Skutkiem dokonanych przymusowych procesów przesiedleńczych (choć nie tylko, bo w grę wchodził również samodzielny exodus z rodzimych terenów, spowodowany wrogimi wobec ludności polskiej działaniami ukraińskich nacjonalistów oraz definitywną utratą małej Ojczyzny na rzecz przypieczętowanej, zalegalizowanej na forum międzynarodowym okupacji sowieckiej) jest obecnie znaczna koncentracja ludności o pochodzeniu kresowym na przeciwległym końcu Polski – na samym jej zachodzie. Najwięcej osób, deklarujących pochodzenie kresowe, znajdziemy w województwie lubuskim, kolejne na tej liście – zachodnio-pomorskie, dolnośląskie i opolskie. Właśnie w tym momencie dochodzi do kolejnych komplikacji. Wcześniej jako Kresowiaka moglibyśmy określić osobę, która urodziła się i zapewne większą część życia spędziła na Kresach (abstrahując od tego, jakie konkretnie tereny w każdym konkretnym przypadku uznamy za kresowe), tudzież wychowana została w swoistej mentalności, charakterystycznej dla tego regionu, oraz jest nosicielem tego szczególnego podrodzaju kultury polskiej. Jednak po tak masowej, przymusowej bądź wymuszonej przeprowadzce doszło do poważnych przemian. W sytuacji, gdy pokolenie Kresowiaków zostało przemieszczone z powrotem” do Polski, okazało się, że o ile oni sami są jeszcze przedstawicielami generacji, która przyszła na świat na Kresach, to ich dzieci, wnukowie i kolejne pokolenia – już nie. Rozumiemy jednak, że przecież nie da się uciąć (i całe szczęście) za jednym zamachem tego ciągu, sprawiając, aby dzieci wychowane w tych rodzinach, żadnej więzi z Kresami nie czuli. Wręcz przeciwnie, rodzice chętnie przekazywali swoim potomkom wiedzę o ich korzeniach, troskliwie pielęgnowali pamięć o utraconej małej Ojczyźnie – i czynią to niezmiennie już od ponad 70 lat. Zatem oni również są nosicielami i kontynuatorami kultury i dziedzictwa kresowego. 

Z drugiej strony, możemy wskazać na odwrotny przypadek. Potomkowie wspomnianych już przesiedlonych do Polski Kresowiaków nie mogą się pochwalić autentycznym pochodzeniem z Kresów, bo poprzez tragedię swoich przodków zyskali szczęśliwą możliwość od samego urodzenia funkcjonować ,,wśród swoich”, pod opieką tejże Ojczyzny, nie być narażonymi na jakąkolwiek dyskryminację pod względem narodowościowym, nie trwać w trybie ciągłej walki o przetrwanie i zachowanie tożsamości. Ale przecież wymienione niedogodności to też w pewnym sensie to, co przez dekady, a tak naprawdę nawet stulecia (znowuż kłania się rozróżnienie Kresów na dalsze i bliższe), kształtowało, jeżeli można tak to ująć, „prawdziwych” Kresowiaków i determinowało specyficzny nabór ich cech, które da się rozpoznać nawet obecnie.

Ale co w przypadku, jeśli wychowanie takiej osoby sprawia, iż niezależnie od wymienionych okoliczności czuje ona silną więź z tą „inną” małą Ojczyzną, której być może nigdy na oczy nie widział, i którą zna tylko z opowieści krewnych – i subiektywnie sam o sobie z całą stanowczością deklaruje, że jest Kresowiakiem – któż może poddać to w wątpliwość i na podstawie jakich przesłanek? 

Kresowiacy u siebie – to znaczy na Kresach

Tymczasem znaczna liczba Polaków bądź osób o polskim pochodzeniu, deklarujących przynależność do narodu polskiego, wciąż jeszcze pozostaje na wschodzie, na terenach, które obecnie możemy nazywać Kresami z przystawką „byłe” Jest ich ponad milion. 

W zależności od państwa oraz regionu ta liczba również się różni. Różnią się też warunki polityczne, w jakich Kresowiakom przychodzi funkcjonować w ich małych Ojczyznach. Nieprzychylne wobec miejscowych Polaków działania ze strony władz państwowych, które wcześniej były realizowane przez władze sowieckie, a współcześnie w najgorszym swoim wydaniu mają miejsce na Białorusi, wyrażane w brutalnych represjach – bądź niekorzystne rozwiązania legislacyjne w zakresie prawa oświatowego i językowego, czemu muszą stawić czoła chociażby na Litwie i Ukrainie – mają dwojaki efekt. 

Z jednej strony można powiedzieć, że pośrednio przyczyniają się w pewnym stopniu nawet do zahartowania Kresowiaków w ich walce o zachowanie tożsamości, o prawo do swobodnego deklarowania i pielęgnowania własnej przynależności narodowej, podtrzymywania więzi ze swoją Ojczyzną ideologiczną – Polską. W takim przypadku byłby to pozytywny przykład efektu odwrotnego od zamierzonego. 

Z drugiej jednak strony, należy przyznać że często skutki takiej polityki asymilacyjnej bądź wręcz antypolskiej są jak najbardziej zgodne z założeniami. Możemy przecież wskazać osoby, które spełniając wszelkie przesłanki obiektywne do bycia Kresowiakiem – osobiście nie czują w przyznaniu się do takiego statusu żadnej potrzeby. I podyktowane to może być również szeregiem najróżniejszych powodów. Ktoś, pozostając przez dłuższy czas za wschodnią granicą Polski, „formalnie” będąc Kresowiakiem już tylko z racji bycia zrodzonym w konkretnej rodzinie, lecz od urodzenia posiadając obywatelstwo innego państwa, nie będzie czuł tej więzi prawie wcale. 

Przy tym absolutnie nie możemy bezwględnie obarczyć kogoś odpowiedzialnością za taki wybór. Należy bowiem pamiętać, że niektórzy Polacy na Kresach przez długie lata byli zmuszeni do ukrywania i dławienia swojej polskości. Chociażby dla bezpiecznego żywotu swoich dzieci, nie widząc perspektyw w innym zachowaniu, zrzekali się polskości i zaprzestawali jej pielęgnowania i przekazywania dalej. Potem, nawet gdyby chcieli do niej powrócić, było już za późno. Nie możemy się zatem dziwić, że ich potomkowie czują się już totalnie zasymilowani, a zakładając rodziny z – również przecież rdzennymi mieszkańcami tych ziem, lecz przedstawicielami narodu tytularnego w danym państwie – stają się w jeszcze większym stopniu przywiązani do tego państwa, którego są obywatelami. Swoje dzieci oddają do miejscowych szkół, podczas gdy rzadkością jest dostępność placówek oświatowych z polskim językiem nauczania – i siłą rzeczy proces ten toczy się sam z siebie. Potrzebny jest już tylko czas. W takich przypadkach Polska traci swój urok jako Macierz, utracona Ojczyzna oddala się, staje się po prostu jednym z sąsiadów. I choć ubolewać należy nad utratą kolejnego potencjalnego członka naszego narodu, należy wykazać się również wyrozumiałością. Nie chodzi tu przecież o zwykły konformizm. Mając ojczyznę prywatną w granicach ojczyzny ideologicznej, które się ze sobą pokrywają, wielu Kresowiaków mają namacalne przesłanki do takiego, a nie innego wyboru. Nie mają wówczas problemów z identyfikacją i wskazaniem własnej tożsamości. Stają się integralną częścią innego narodu i państwa, jemu też oferując swoje poczucie patriotyzmu. Przestając być Kresowiakami, tym samym przestają być Polakami. Pojęcia te bowiem są nierozerwalnie związane ze sobą, a to pierwsze należy traktować jako podzbiór drugiego.

Od autora – z perspektywy Kresowiaka

Podsumowując, możemy ponownie powrócić do wątku identyfikacji potomków Kresowiaków, którzy przenieśli się do Polski. Może to być dobrym punktem odniesienia w celu rozważenia kryteriów definicyjnych, po które możemy sięgnąć w dyskusji o Kresowiakach. Śmiem twierdzić, że w analizowanym przypadku jednym z kluczowych czynników – jak też w kontekście innych pokrewnych zagadnień, np. przynależności narodowej, jaki powinien być brany pod uwagę – jest oświadczenie woli samego zainteresowanego. W ten sposób subiektywnie wyrażona opinia osoby, która z własnej woli chce się przyznać do bycia Kresowiakiem – oczywiście, przy zachowaniu jednak pewnej obiektywnie merytorycznej podstawy ku temu – jest warta znacznie więcej niż przypadek, gdy mamy o wiele lepiej udokumentowany zbiór przesłanek, ale sam „zainteresowany” tak naprawdę… wcale nie jest zainteresowany. Czy możemy zatem powiedzieć, że i odpowiedzi na pytanie które padło w tytule, nie możemy udzielić grupowo, a każdemu osobnemu Kresowiakowi powinniśmy w tej materii udzielić odrębnego głosu? 

Dość banalnym i być może wyświechtanym stwierdzeniem byłoby powiedzenie o indywidualności losu każdego człowieka, oraz różnicach które musimy uwzględniać przy formułowaniu jakichkolwiek konkluzji. Jednakże w przypadku Kresowiaków wydaje mi się, że tym bardziej musimy na to uważać, ponieważ specyfika tej społeczności – która ma pewien twardy wspólny mianownik, ale jednocześnie jakże różne, odmienne i często nawet sprzeczne doświadczenia życiowe w kontekście funkcjonowania w składzie obcych państw i narodów – sprawia, że wyciąganie uniwersalnych wniosków jest obarczone dodatkowym ryzykiem zbyt daleko idącego uogólnienia. 

Kresy są różne – wschodnie, północno-wschodnie, południowo-wschodnie, dalsze, bliższe. Kresowiacy są różni – polsko-, białorusko-, litewsko-, łotewsko-, rosyjsko-, ukraińskojęzyczni etc. Starsi, młodsi, bardziej prawicowi albo lewicowi, konserwatywni lub liberalni, religijni bądź niewierzący etc. 

Co jest zatem naszym wspólnym mianownikiem? Urodziliśmy się i dorastaliśmy w najróżniejszych warunkach. Niektórzy jeszcze w Związku Sowieckim, ale w różnych republikach, z idącą za tym miejscową specyfiką, inni – już po jego rozpadzie odpowiednio w tychże państwach jako niepodległych bytach, prowadzących odmienną politykę narodowościową. Co nas łączy? Otóż, łączy nas wspólna Ojczyzna. A Ojczyzną Kresowiaka jest Polska. 

Artykuł Gdzie jest Ojczyzna Kresowiaka? pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Upadek Związku Radzieckiego spowodował poważne zmiany geopolityczne w regionie i na świecie, zamykając okres komunizmu na tym obszarze. Rozpoczął on jednocześnie erę postradziecką, która po trzech dekadach wciąż w dużej mierze stanowi o losach szeregu niepodległych państw, powstałych na gruzach imperium. Dla Rosji, od samego początku będącej inicjatorem, trzonem i głównym decydentem ZSRR, jego rozpad oznaczał poważne wyzwania związane z bezpieczeństwem.

Znacznie uszczupliło się terytorium państwa, a obszary, które przed chwilą były jego integralną częścią, okazały się „zagranicą”, choć i bliską. Pociągnęło to za sobą osłabienie potencjału w każdej z żywotnych dla państwa dziedzin – militarnej, gospodarczej i politycznej. Już sam ten fakt wymagał przewartościowania strategii przetrwania, wymuszał poszukiwanie nowej definicji siebie oraz próby znalezienia alternatywy dla ideologii, której potencjał scalający został wyczerpany.

W pierwszej kolejności należało zatrzymać proces rozpadu i wycofywania się z zajętych wcześniej terenów i stref wpływu. Drugim krokiem miało być przejście do kontrofensywy oraz powrót do grona mocarstw. Jednym z elementów tej strategii było powołanie do życia nowego bloku militarnego pod przywództwem Moskwy – Organizacji Układu Bezpieczeństwa Zbiorowego (OUBZ, oryg. ODKB). Struktura ta miała wypełnić lukę powstałą po likwidacji Układu Warszawskiego, będąc jednocześnie przeciwwagą Sojuszu Północnoatlantyckiego. 

Zobacz także: Separatyzm gagauski jako przejaw prorosyjskich sympatii w Republice Mołdawii

Rosyjskie instrumenty wpływu na obszarze postradzieckim 

Na początku lat 90. w miejsce byłego ZSRS powstało 15 republik. Poza Rosją, na mapie pojawiły się niepodległe: Armenia, Azerbejdżan, Białoruś, Gruzja, Estonia, Kazachstan, Kirgistan, Litwa, Łotwa Mołdawia, Tadżykistan, Turkmenistan, Ukraina, Uzbekistan. Reprezentowały one kilka odmiennych geograficznie i kulturowo regionów. W tym sensie możemy podzielić je na kraje bałtyckie, Azję Środkową, Kaukaz Południowy i Europę Wschodnią. Państwa poradzieckie różniły się między sobą ukierunkowaniem swojej polityki zagranicznej. W pewnym uproszczeniu, pod tym kątem możemy wyróżnić umownie orientacją prozachodnią, prorosyjską oraz postawę względnie neutralną. Kraje bałtyckie jeszcze w okresie radzieckim wyróżniały się swoim dążeniem do usamodzielnienia oraz inicjatywnością w kwestii doprowadzenia do upadku ZSRS. Tuż po uzyskaniu niepodległości jawnie obrały kurs na Zachód, jako powrót do swojej przedzwiązkowej tożsamości. W 2004 r. Litwa, Łotwa i Estonia jako jedyne do tej pory byłe republiki ZSRS dołączyły do NATO. Tym samym przez OUBZ, która jako Organizacja powstała dwa lata wcześniej, zaczęły być automatycznie postrzegane jako wschodnia flanka rywalizującego sojuszu militarnego. Takie okoliczności determinowały również przeprowadzanie niektórych ćwiczeń wojskowych, których planowanie uwzględniało potencjalny atak ze strony tych trzech państw oraz Polski. 

Do państw o nastawieniu raczej prorosyjskim zaliczyć możemy Białoruś, Armenię, Kazachstan oraz inne państwa Azji Centralnej. W każdym z tych przypadków możemy zwrócić uwagę na odmienne uwarunkowania. W sytuacji Białorusi dużą rolę odgrywają podobieństwa kulturowe i etniczne oraz wspólna historia. Dla Armenii Rosja jest ważnym sojusznikiem ze względu na jej osamotnienie w konflikcie z sąsiednim Azerbejdżanem, wspieranym jawnie przez członka NATO – Turcję. Sytuacja Mołdawii jest specyficzna z uwagi na skomplikowane relacje z Naddniestrzem, w którym również stacjonują wojska rosyjskie. Państwa Azji Centralnej natomiast zmagają się z na tyle trudnymi problemami wewnętrznymi i zewnętrznymi, że nie są w stanie rozwijać skutecznie swojej państwowości bez oparcia się o silniejsze centrum, a przez to z racji „braku alternatywy” są one w pewnym sensie skazane na sojusz z Rosją. 

W arsenale państwa znajdują się rozmaite narzędzia, służące poszerzaniu strefy jego wpływów metodami tzw. soft power. Do nich zaliczamy zarówno instrumenty o charakterze politycznym, ekonomicznym i militarnym, jak też kulturalnym. Przez dłuższy czas Rosja zręcznie wykorzystywała szereg powiązań, szczególnie kulturalnych, w celu wywierania nacisku na sąsiadów. Jednym z filarów rosyjskiego imperializmu jest koncepcja tzw. ruskiego miru, oparta m. in. na wspólnocie opartej na języku rosyjskim oraz prawosławiu. Takie możliwości zostały przez nią odziedziczone, były bowiem uwarunkowane historycznie. W przypadku bardziej zinstytucjonalizowanych form współpracy należało od podstaw wypracować własne propozycje, w pewnym stopniu odwołujące się do poprzednich doświadczeń, w pewnym zaś – wzorujące się bezpośrednio na rozwiązaniach konkurentów na arenie międzynarodowej. Tuż po likwidacji ZSRS Rosja przystąpiła zatem do tworzenia alternatywnych struktur, mających spajać byłe republiki w pewną całość, służącą zacieśnianiu więzów i uzależnianiu ich od Moskwy. Jedną z pierwszych inicjatyw była Wspólnota Państw Niepodległych – uniwersalna organizacja polityczna, która miała na zasadzie dobrowolności i etapowości integrować państwa byłego ZSRS, zachowując dla Moskwy pewnego rodzaju „,obszar buforowy„. Pierwotnie elementy sojuszu militarnego i zachowanie wspólnej przestrzeni strategicznej mieściły się w koncepcji samej WNP, lecz w krótkim czasie poniosły klęskę. Taki przebieg wydarzeń spowodował, że Rosja podjęła kroki ku przeforsowaniu realizacji własnej koncepcji sojuszu wojskowego skierowanego przeciwko zagrożeniom zewnętrznym. W ten sposób 15 maja 1992 r. w Taszkencie podpisano Układ o Bezpieczeństwie Zbiorowym, którego sygnatariuszami zostały Armenia, Rosja, Kazachstan, Kirgistan, Tadżykistan oraz Uzbekistan. W kolejnym roku do Układu dołączyły również Azerbejdżan, Gruzja i Białoruś?. Obecnie Azerbejdżan, Gruzja i Uzbekistan już nie są członkami.

Co ważne, od samego początku Ukraina dystansowała się od zacieśniania tego typu współpracy, pozostając przy neutralnej pozycji wielowektorowej polityki zagranicznej, uwzględniającej niezależne stosunki z Rosją i Zachodem. Rezygnując z arsenału nuklearnego, państwo to otrzymało ze strony czołowych mocarstw światowych, w tym Rosji, deklarację o poparciu jego integralności terytorialnej oraz bezpieczeństwa. Wyrazem tego stało się Memorandum budapesztańskie, które jednak nie zapewniało żadnych gwarancji dla zawartych w nim postulatów i w rzeczywistości okazało się nieskuteczne. Po jakimś czasie Azerbejdżan, Gruzja i Uzbekistan połączyły się w odrębnej organizacji regionalnej – GUAM (Organizacja na Rzecz Demokracji i Rozwoju), co również było wyrazem chęci integrowania się we własnym gronie, z pominięciem Rosji. Dodatkowo Gruzja, jak też po 2004 r. Ukraina, zaczęły coraz bardziej skłaniać się ku opcji zachodniej, ubiegając się o członkostwo w NATO. Oba państwa na szczycie Organizacji Paktu Północnoatlantyckiego w 2008 r. w Bukareszcie otrzymały zapowiedź otwartych drzwi Sojuszu. Niedługo potem Rosja zaatakowała Gruzję, a w 2014 zaanektowała Krym oraz czynnie wsparła separatystów na wschodzie Ukrainy. Generując spory terytorialne, tym samym blokując tym państwom wstąpienie do wrogiego bloku wojskowego. Zatem spełniony został cel minimalny – uniemożliwienie zagospodarowania przez rywala obszaru, który Rosja uważa za obszar swoich żywotnych interesów. Nie należy jednak utożsamiać działań samej Federacji Rosyjskiej z działaniami OUBZ jako organizacji. Większość z tych operacji była wykonywana przez Rosję działającą samodzielnie. Jest to spowodowane istotą relacji wewnątrz Organizacji oraz rozkładem sił wewnątrz niej. 

Potencjał i znaczenie OUBZ dla Rosji 

Sama OUBZ nie przedstawia znaczącego potencjału militarnego bez Rosji. Praktycznie, bez niej by nie istniała. O ile w przypadku NATO głównym graczem i decydentem pozostają Stany Zjednoczone, to jednak w składzie Sojuszu znajduje się kilka innych państw, dysponujących zarówno bronią jądrową jako potężnym czynnikiem odstraszającym, jak też własnym, rozbudowanym potencjałem wojskowym, wraz z produkcją uzbrojenia i rozwijaniem własnych technologii wojskowych. W przypadku OUBZ natomiast żaden inny członek poza Rosją nie dysponuje siłą i zasobami, mogącymi skutecznie przeciwstawić się potencjalnej agresji ze strony jakiegokolwiek mocarstwa. To też powoduje, że dla Rosji zacieśnianie tych więzów ma raczej charakter narzucania własnej woli i formalnego, zinstytucjonalizowanego powiązania byłych satelitów ze sobą. Nie może oczekiwać od nich większego zaangażowania poza udostępnieniem własnego terytorium i infrastruktury oraz czynnej współpracy w postaci przeprowadzania ćwiczeń wojskowych. W każdym z państw członkowskich OUBZ Rosja posiada bazy wojskowe. Są one przede wszystkim spuścizną, odziedziczoną po Związku Radzieckim. W tym przejawia się jeden z głównych celów istnienia tej struktury – legitymizacja militarnej obecności Rosjan na terytorium obcego państwa. Także w ramach organizacji regularnie przeprowadzane są wspólne ćwiczenia wojskowe, m. in. „Współdziałanie”, „Nienaruszalne braterstwo„, „Bojowe braterstwo„„. Jednak statutowo OUBZ zajmuje się nie tylko kwestiami bezpośredniego ataku na członków ze strony zewnętrznego państwa-agresora. W jej gestii znajduje się rozwiązywanie szerokiego wachlarzu problemów z zakresu bezpieczeństwa, włącznie z zagadnieniami narkobiznesu i terroryzmu. Te ostatnie szczególnie zyskują na znaczeniu w kontekście aktywności Organizacji w obszarze Azji Centralnej, z uwagi na bliskość Afganistanu, w którym po 2021 roku władzę przejęli talibowie. 

Zobacz także: Wybrane zmiany w systemie wyborczym Armenii

Interwencja zbrojna w Kazachstanie 

Ważnym wydarzeniem w funkcjonowaniu OUBZ były zamieszki w Kazachstanie w styczniu 2022 roku. Wówczas urzędujący prezydent Kasym Żomart Tokajew wystąpił do Organizacji z oficjalnym wnioskiem o udzielenie pomocy w przywróceniu porządku oraz stabilizacji sytuacji w kraju. W nocy z 5 na 6 stycznia OUBZ podjęła decyzję o wszczęciu operacji antyterrorystycznej. W jej ramach w ciągu kilku dni przy użyciu rosyjskich samolotów wojskowych przerzucono do Kazachstanu nieco ponad 2 tys. żołnierzy z Rosji, Białorusi, Kirgistanu, Armenii i Tadżykistanu – kontyngent Kolektywnych Sił Operacyjnego Reagowania. Zgodnie z mandatem, udzielonym im przez OUBZ oraz przestrzegając wcześniejszych deklaracji, nie brali oni udziału w pacyfikacji demonstrantów. Ich zadaniem było objęcie ochroną strategicznych obiektów w Kazachstanie, takich jak lotniska, elektrownie czy nawet piekarnie. Interwencja zbrojna w historii OUBZ była bezprecedensowa, nigdy wcześniej bowiem nie dochodziło do bezpośredniego uruchomienia tego mechanizmu. Dla Organizacji i szczególnie samej Rosji było to testem na sprawność, oraz pierwszym sprawdzianem zdolności sił KSOR do szybkiej reakcji. Poza tym był to również wojskowo-polityczny sygnał Kremla wysłany w stronę NATO i państw sąsiednich, przede wszystkim Ukrainy. Dysponując wiedzą na temat późniejszych wydarzeń, mianowicie rozpoczętej w kolejnym miesiącu inwazji zbrojnej na Ukrainę, możemy zaryzykować stwierdzenie, że na podjęciu szybkiej decyzji uruchomienia mechanizmu kolektywnego bezpieczeństwa zaważyła m. in. chęć Moskwy w jak najszybszym uregulowaniu sytuacji u swojego środkowoazjatyckiego sąsiada. To bowiem wyzwoliłoby rosyjski potencjał wojskowy, przygotowujący się do decydującego ciosu wymierzonego w Ukrainę. 

Perspektywy 

Tezę o dominującej roli Rosji oraz geograficzną bliskością jako głównym czynniku, zmuszającym państwa sąsiednie do podjęcia się współpracy w ramach struktur OUBZ, zdaje się potwierdzać w kolejnych sytuacjach krytycznych. Jedna z nich miała miejsce w czerwcu 2023 r. Wówczas w trakcie nieudanego przewrotu w Rosji, którego próby podjął się przywódca prywatnej struktury wojskowej Grupa Wagnera Jewgienij Prigożyn, w ramach działań antykryzysowych prezydent Władimir Putin skontaktował się z liderami państw-członków OUBZ, informując ich o sytuacji. Znana jest także odpowiedź prezydenta Kazachstanu, który w odpowiedzi odrzekł, że wydarzenia mające miejsce w Rosji są jej wewnętrzną sprawą. Nawet wcześniej państwa członkowskie OUBZ niezbyt chętnie (z niektórymi wyjątkami) przystępowały do realizacji inicjatyw w ramach Organizacji. Owszem, współdziałały z Rosją w wymaganym zakresie, oczekując jednak w zamian zapewnienia własnego bezpieczeństwa, niż oferując własne zasoby w przypadku ewentualnych zatargów Rosji ze stronami trzecimi. Po inwazji na Ukrainę w 2022 r., gdy Federację Rosyjską obłożono sankcjami oraz podjęto kroki ku odizolowaniu jej na arenie międzynarodowej, współpraca z nią zaczęła wiązać się z poniesieniem większych kosztów. Państwa pomniejsze, takie jak Armenia, pozostają w trudnej sytuacji, nie mają bowiem większego wyboru. Jednakże w przypadku aktorów o większym potencjale, takich właśnie jak Kazachstan, będący największym państwem regionu, graniczący z Chinami, sprawa wygląda inaczej. Po odsunięciu od władzy wieloletniego dyktatora Nursułtana Nazarbajewa nowe władze przyjęły bardziej neutralną i wielowektorową postawę. Owszem, Astanę nadal obowiązują wszelkie powinności, idące za członkostwem w OUBZ, jednakże sytuacja z „buntem” Prigożyna daje do zrozumienia, że Kazachstan nie ma zamiaru przystępować do ratowania Rosji oraz narażać własne bezpieczeństwo w celu ochrony potężniejszego sojusznika. Woli raczej pozostać biernym obserwatorem tak długo, jak będzie to możliwe. Jednocześnie nawiązuje kontakty zarówno ze światem zachodnim, jak też Chińską Republiką Ludową, tym samym powoli uniezależniając się od Kremla oraz budując swoją pozycję negocjacyjną. Dla Rosji nie jest to oczywiście pożądane, lecz najważniejszym jest, że Kazachstan pozostaje członkiem OUBZ. 

Podsumowanie 

Podsumowując rolę i miejsce konkretnie OUBZ w polityce zagranicznej Federacji Rosyjskiej na obszarze postradzieckim, należy przyjąć że pełni ona ważną rolę, uzasadniającą legalną militarną obecność Rosji w państwach ościennych i nie tylko. Poza tym spełnia ona kilka ważnych funkcji. Przede wszystkim służy jako bezpiecznik, gwarantujący nieprzystąpienie jej członka do bloku konkurencyjnego – NATO. Już sam ten fakt wystarcza, aby odciążyć państwo rosyjskie od poniesienia ogromnego wysiłku, z jakim wiąże się zabezpieczenie granicy z kolejnym sąsiadem oraz czuwanie w gotowości w każdym z otaczających regionów. Im dłuższa granica do obsadzenia, tym trudniej władzom rosyjskim byłoby sprostać temu wyzwaniu. Tym samym członkostwo w tej strukturze Kazachstanu, z którym Rosja ma najdłuższą granicę lądową na świecie, jest poważnym elementem zachowania bezpieczeństwa Rosji. Kazachstan, podobnie jak Ukraina, jest niekiedy uznawany za jej tzw. „miękkie podbrzusze” Ewentualna kontrola nad tymi obszarami dałaby potencjalnym konkurentom ogromną przewagę. Białoruś jest zintegrowana w rosyjski system obronny nie tylko w ramach OUBZ, lecz także w dużej mierze na podstawie członkostwa w Państwie Związkowym Rosji i Białorusi. Armenia z uwagi na złożone relacje z Azerbejdżanem i potrzebę w po- siadaniu potężnego obrońcy raczej nie będzie w stanie zrezygnować ze współpracy z Rosją. Państwa Azji Centralnej, borykające się z licznymi problemami jak też niebezpiecznym sąsiedztwem w postaci Afganistanu, również nie dysponują potencjałem, wystarczającym do samodzielnego zapewnienia poczucia bezpieczeństwa. W obliczu tego ich naturalnym sojusznikiem jawi się Federacja Rosyjska. W zamian za oferowane słabszym sojusznikom wsparcie uzyskuje ona korzyści w postaci możliwości instalacji własnej infrastruktury wojskowej w regionie, tym samym wzmacniając swoje zdolności obronne i potencjał odstraszający.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1(11)/2023.

fot. Getty Images

Zobacz także:  Wielki brat nie patrzy. Górski Karabach jako przykład klęski rosyjskiej dyplomacji w dobie wojny na Ukrainie

Artykuł Rola i miejsce Organizacji Układu Bezpieczeństwa Zbiorowego w polityce zagranicznej Federacji Rosyjskiej pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.