Iran znów znajduje się w centrum światowych wydarzeń. Emocje rosną.
Narracje się ścierają. Informacji jest dużo – zrozumienia znacznie mniej.

Dlatego przygotowaliśmy opracowanie, które porządkuje fakty i oddziela analizę od publicystyki.

📘 „Dlaczego Iran? Tło współczesnej konfrontacji” to syntetyczne, bezstronne spojrzenie na:
– historię relacji Iranu z Zachodem
– fundamenty ideologiczne Republiki Islamskiej
– potencjał gospodarczy i militarny kraju
– źródła dzisiejszego napięcia

Bez odpowiedzi na pytanie „kto ma rację?”.
Bez taniej sensacji.
Z faktami, danymi i źródłami.

Jeśli chcesz wyrobić sobie własne zdanie – zacznij od kontekstu.

Zachęcamy do lektury i udostępniania. Rzetelna debata zaczyna się od wiedzy. 👉 DLACZEGO-IRAN-SZKIC-ANALITYCZNY

Artykuł Dlaczego Iran? Tło współczesnej konfrontacji! pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Z radością oddajemy w Państwa ręce najnowszy numer półrocznika „Myśl Suwerenna – Przegląd Spraw Publicznych” 2(16)/2025, zatytułowany „Ćwierćwiecze”. To wydanie stanowi próbę głębokiej refleksji nad okresem, który rozpoczął się wraz z symbolicznym wejściem w XXI wiek.

Koniec złudzeń i erozja ładu

Jak zauważa Redaktor Naczelny, Michał Mucha, ostatnie 25 lat to czas, który obnażył złudzenia minionej epoki. Punktem zwrotnym okazał się zamach z 11 września 2001 roku, który podważył wiarę w trwałość liberalnej demokracji i niekwestionowaną dominację Zachodu. Numer „Ćwierćwiecze” analizuje procesy, które doprowadziły do rewizji dotychczasowych paradygmatów – od kryzysu wolnego handlu po redefinicję pojęcia suwerenności w dobie globalizacji.

Co znajdą Państwo w numerze?

W najnowszym wydaniu zebraliśmy teksty wybitnych ekspertów, analityków oraz młodych badaczy, którzy pochylają się nad kluczowymi wyzwaniami współczesności:

• Geopolityka i Bezpieczeństwo: Analiza ewolucji myśli strategicznej Władimira Putina (2000–2024), skutki wojny z kartelami w Meksyku oraz zmiany w polityce Francji wobec Afryki.

• Technologia i Suwerenność: Refleksje nad 25 latami cyfrowego wyścigu zbrojeń oraz pojęciem suwerenności cyfrowej.

• Społeczeństwo i Kultura: Zjawisko sportwashingu, analiza symbolizacji w Korei Północnej oraz spojrzenie na polski „cud gospodarczy” ostatnich dwóch dekad.

• Prawo: Zagadnienia dotyczące europejskiego systemu ochrony praw człowieka oraz aspekty prawne suwerenności.

  Przestrzeń dla świadomego wyboru

„Myśl Suwerenna” pozostaje miejscem, gdzie przeszłość służy lepszemu zrozumieniu teraźniejszości. Naszym celem jest zachęcenie Czytelników do refleksji wolnej od ideologicznych automatyzmów, aby przyszłość mogła być wynikiem świadomego wyboru, a nie tylko konsekwencją decyzji podejmowanych przez innych.

Zapraszamy do lektury i wspólnej debaty nad kondycją naszego świata po pierwszym ćwierćwieczu XXI wieku.

https://business.allegro.pl/oferta/mysl-suwerenna-cwiercwiecze-polrocznik-nr-2-16-2025-18203791863

Artykuł Nowy numer „Myśli Suwerennej” – Zapraszamy do lektury wydania „Ćwierćwiecze” pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Paradoks Kanady: Konserwatyści utrzymali 41% poparcia, lecz przegrali. Jak groźba „51. Stanu” mobilizowała lewicę i uczyniła Trumpa „game changerem”?

Członek rady pisma i ceniony autor Dr Tomasz Madras przybliża w dwóch wywiadach wideo zagadkę kanadyjskiej sceny politycznej. Wywiad doskonale wpisuje się w tematykę naszego 15. numeru – „Nowe rozdanie”.

Jeszcze w grudniu, Konserwatyści szli po pewne zwycięstwo, mając miażdżącą przewagę w sondażach (około 40% poparcia, przy zaledwie 25% dla Liberałów).
Dr Madras bada, jak retoryka Donalda Trumpa, pomimo że kanadyjscy Konserwatyści próbowali w kampanii wyborczej być postrzegani jako „Trochę jak Trump, tylko że Kanada first”, doprowadziła do niespodziewanej mobilizacji lewicowego elektoratu. Czy to strach i nienawiść do amerykańskiego prezydenta dały Liberałom przewagę w wyborach?

Zapraszamy do obejrzenia analizy fenomenu Trumpa jako „game changera” w polityce sąsiadów.

JAK TRUMP DAŁ KANADYJSKIEJ LEWICY ZWYCIĘSTWO W WYBORACH – cz. 1

POSZERZ SWOJĄ WIEDZĘ!
Globalne zmiany wywołane przez administrację Trumpa to kluczowy temat, który analizujemy szeroko w numerze 15 Myśli Suwerennej – „Nowe rozdanie”.
Nie czekaj! Kup teraz w serwisie Allegro!

Dr Madras szczegółowo wyjaśnia mechanizmy, które doprowadziły do niespodziewanego wyniku wyborów: pomimo radykalnej retoryki, a nawet realnych ceł wprowadzonym przez Trumpa, Konserwatyści zachowali swój elektorat (ponad 41% poparcia), ale mimo to przegrali.

Sekret zwycięstwa Liberałów tkwił w dwóch ruchach.
Po pierwsze, zastąpienie Justina Trudeau, który wzbudzał „powszechną nienawiść”, Markiem Carneyem – międzynarodowym finansistą i technokratą, wolnym od wpadek poprzednika. Ta zmiana lidera pomogła Liberałom skonsumować cały lewicowy elektorat.
Po drugie, najbardziej skrajna lewica, kierowana „niechęcią, obawą, można powiedzieć nienawiścią do Donalda Trumpa”, zagłosowała na Liberałów.
Ostatecznie, to wielka mobilizacja lewej strony, a nie utrata elektoratu konserwatywnego, zadecydowała o ich triumfie.

JAK TRUMP DAŁ KANADYJSKIEJ LEWICY ZWYCIĘSTWO W WYBORACH – cz. 2

W drugiej części przechodzimy do geopolityki:
Czy dla administracji USA ma znaczenie, kto rządzi w Kanadzie?

Dr Madras analizuje kontrowersyjną groźbę włączenia Kanady jako „ukochanego 51. stanu”. Wyjaśnia, że ta retoryka to „rodzaj sztuczki negocjacyjnej”, mającej wywołać dyskomfort u partnera i wymusić ustępstwa w polityce handlowej, zwłaszcza w kontekście ceł i dodatniego bilansu handlowego Kanady. Mimo iż niektórzy kanadyjscy Konserwatyści spekulowali, że Trump celowo wzmocnił Liberałów, licząc na ich „miękkość”, Dr Madras skłania się ku poglądowi, że ta retoryka to przede wszystkim wewnętrzna gra skierowana do elektoratu MAGA.
Jedno jest pewne: Trump wprowadził do polityki USA „nową jakość”, która będzie oddziaływać na przyszłe administracje.
Dr Madras prognozuje, że Konserwatyści mają dużą szansę powrotu do władzy w kolejnych wyborach federalnych, które nastąpią prawdopodobnie już po zakończeniu kadencji Trumpa.

Dziękujemy za uwagę!

——————————————————————————–
Jeżeli cenisz dogłębną, merytoryczną analizę polityki, gospodarki i państwa, sięgnij po Myśl Suwerenną nr 15, „Nowe rozdanie”.
Znajdziesz tam artykuły o świecie, ekonomii i państwie, w tym więcej na temat wpływu Donalda Trumpa na globalną scenę.

Kup numer 15 już dziś i wesprzyj naszą misję:
https://business.allegro.pl/oferta/mysl-suwerenna-nowe-rozdanie-polrocznik-nr-1-15-2025-18158051340

——————————————————————————–

Artykuł Kanadyjski Paradoks Wyborczy: Jak 41% poparcia dla Konserwatystów Zamieniło się w Porażkę – Analiza Dr. Tomasza Madrasa pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Świat się nie zatrzymuje. Granice przesuwają się nie tylko na mapach, ale też w technologii, gospodarce i kulturze. To, co jeszcze wczoraj było pewne, dziś jest przedmiotem negocjacji. Właśnie dlatego powstał najnowszy numer Myśl Suwerenna – półrocznika dla tych, którzy chcą rozumieć, a nie tylko obserwować.

Temat przewodni? „Nowe rozdanie”.
Nie chodzi o modny slogan, ale o realne zmiany, które wpływają na życie każdego z nas. W tym numerze znajdziesz analizy, które nie boją się trudnych pytań:

• Czy cyberprzestrzeń stanie się nową areną władzy dla Unii Europejskiej?
• Jak Zełenski buduje swoją legitymację w czasie wojny – buntownik czy hetman?
• Czy dolar amerykański jest pod presją i czeka nas nowy porządek walutowy?
• Co oznacza „Nowe rozdanie” w Azji Centralnej – czy Moskwa traci kontrolę?
• Jak USA próbują odbudować technologiczną niezależność?

To tylko część z ponad 20 tekstów, które łączą głęboką analizę z odwagą stawiania tez. Bez uproszczeń, bez banałów – tylko konkret.

Dlaczego warto?

Bo jeśli chcesz zrozumieć, co naprawdę się dzieje, potrzebujesz czegoś więcej niż nagłówków w social media. Ten numer daje Ci kontekst, argumenty i wiedzę, która pozwala patrzeć dalej niż jutro.

Jak go zdobyć?

Prosto i wygodnie:

• Zamów online, wybierając paczkomat albo odbiór osobisty.
• Kliknij, zapłać, odbierz – i zacznij czytać.

👉 Kup „Myśl Suwerenna nr 15 – Nowe rozdanie” 

https://business.allegro.pl/oferta/mysl-suwerenna-nowe-rozdanie-polrocznik-nr-1-15-2025-18158051340

Nowe rozdanie już trwa. Pytanie brzmi: czy będziesz graczem, czy widzem?
Nie odkładaj decyzji – zamów swój egzemplarz i wejdź w dyskusję, która naprawdę ma znaczenie.

Artykuł Nowe rozdanie – 15 numer Myśli Suwerennej, który warto mieć pod ręką pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Genealogia genetyczna to nic innego jak dziedzina genealogii używająca zdobyczy nauki do określania pokrewieństwa. Tymi zdobyczami jest zarówno wiedza z dziedziny genetyki jak i techniki, pozwalająca wyizolować i przelać DNA na komputer, a następnie porównywać je z innymi. 

Swoją przygodę rozpocząłem na przełomie 2009 i 2010 roku, jeszcze podczas nauki w liceum. Szperając w otchłani Internetu natrafiłem na artykuł dotyczący przeszłości człowieka gdzie pojawiło się słowo haplogrupa. Już wtedy (a to w dziedzinie genetyki ,,pochodzeniowej” epoka zamierzchła) z sukcesem przebadano DNA człowieka z epoki brązu określając jego haplogrupę. Ów człowiek z Eulau leżącego między Lipskiem, a Erfurtem charakteryzował się haplogrupą R1a1. Gdy zgłębiłem temat poznałem dystrybucję tej sygnatury oraz dowiedziałem się że jest dziedziczona z ojca na syna i od razu zacząłem się zastanawiać czy i jak mogę sprawdzić swoją. Nie wiedziałem jakie są dostępne opcje, ceny, właściwie nie miałem pojęcia o niczym. W wyniku tygodni szukania po omacku trafiłem na forum, którego użytkownicy interesowali się pochodzeniem człowieka i wrzucali też swoje własne wyniki. Okazało się, że jest kilka firm w których mogę zrobić takie badania, ale wtedy z liczących się były tylko dwie – 23andMei Family TreeDNA. Początkowo wolałem zrobić przyjaźniejsze wtedy w obsłudze 23andMe, ale zniechęciła mnie cena wysyłki wynosząca ówcześnie połowę ceny testu. W międzyczasie natrafiłem też na stronę projektu geograficznego dotyczącego Polski na FamilyTreeDNA.

Przeglądałem ten projekt przez wiele dni próbując nadać znaczenie cyfrom i symbolom, które się tam przewijały, a moja fascynacja rosła. Już na tym etapie okazało się, że temat jest przebogaty i z potencjałem na więcej, choć nie rozumiałem jeszcze tej złożoności haplogrup i ich gałęzi ani skąd się ona bierze poza tym, że można pewnie było je wytłumaczyć migracjami. Wreszcie po kilku miesiącach studiowania tematu zamówiłem 37-markerowy test mający nie tylko określić haplogrupę, ale również przyporządkować mi w bazie odpowiednie trafienia z innymi, którzy taki test wykonali. Po 2 tygodniach z USA dotarł zestaw do wymazu. Szybko zrobiłem co trzeba, odesłałem go i z niecierpliwością wyczekiwałem wyników. Po 6 tygodniach od odebrania zestawu przez laboratorium ulokowane w Stanach Zjednoczonych e-mailem przyszło powiadomienie o wynikach. Tak zaczęła się realna przygoda z genealogią genetyczną. Realna, ponieważ poprzestanie na czytaniu o tym nie ma żadnego sensu. I jak w nagrodę wyszło mi na poziomie ogólnym to samo, co człowiekowi z Eulau. 

ZOBACZ TAKŻE: Rosyjskie społeczeństwo a władza

Od tamtej pory minęło ponad 10 lat. Zmieniło się bardzo wiele. Doszły uszczegółowione wyniki innych osób z bliższej lub dalszej rodziny czy własne testy z szeregu firm. Rozwinęły się nowe technologie i produkty, a bazy porównawcze urosły znacznie. Stałem się administratorem szeregu projektów, a razem z dr Łukaszem Lubicz-Łapińskim prowadzę największą grupę dotyczącą genealogii genetycznej w social mediach. Największa jednak zmiana, której chciałbym dotknąć, zachodzi raczej w myśleniu i postrzeganiu. Zmiany te mogą zajść u osoby, która nie tylko zrobi test, ale również spróbuje ugryźć się w temat. 

Zacznę od truizmu -wszyscy jesteśmy krewnymi. Niby powinno to być oczywiste dla każdego trzeźwo myślącego człowieka, ale dzięki genealogii genetycznej można to rzeczywiście, namacalnie stwierdzić. Oczywiście stopień tego pokrewieństwa jest bardzo zróżnicowany. Najbliższe pokrewieństwo (poza znaną i nieznaną bliższą lub dalszą rodziną) mamy z ludźmi z okolic w których zasiedzieli się nasi przodkowie, następnie nieco dalszych na poziomie kraju, potem dochodzimy do meta-etnosów (germański, słowiański itd.). Wreszcie wchodzą rejony geograficzne (np. Niż Europejski), a na końcu kontynenty – pomijam tutaj celowo rezultaty odkryć geograficznych w postaci populacji europejskiej kończącej na zupełnie innych kontynentach. Mamy Y-chromosomalnego Adama u którego zbiegają się wszystkie linie męskie i mitochondrialną Ewę u której dzieje się to samo, ale z liniami żeńskimi. Tylko wiek Adama i Ewy jest różny, ale dlaczego tak jest to już materiał na oddzielny artykuł. 

Skoro już mowa o płci. Populacja żeńska jest złożona ze znacznie większej ilości dużo głębiej rozgałęzionych linii niż populacja męska. Ta ostatnia była podatna na wszelkiego rodzaju efekty założyciela który powodował rozbudowanie się w krótkim czasie jednych linii, często kosztem innych. Można to wytłumaczyć tym, że dany klan (a klany są przecież krewniacze) w jakiś sposób zyskiwał lokalną przewagę. Być może częściej eliminowano populację męską przegranej w konflikcie strony lub była ona sprowadzana do roli niewolników. Ewentualnie kobiety same częściej szukały oparcia u zwycięzców w nadziei na poprawę warunków bytowych. W takich jak te sytuacjach przetrwają linie żeńskie społeczności, która przegrała natomiast ewentualne potomstwo męskie będzie już reprezentowało linie męskie „zdobywców” – co widać po wielu regionach Ameryce Łacińskiej. W przypadku ludności neolitycznej wiemy z kolei, że przejmowała na tereny należące wcześniej do łowców-zbieraczy i charakteryzował ją wyższy przyrost naturalny. To dlatego ich linie męskie zdominowały większość Europy sprzed epoki brązu. Nic nie trwa wiecznie.

Zmiany klimatu, a być może także przywleczone choroby (dużo starsze odmiany dżumy?) i podbój zagrały na korzyść męskich linii przywleczonych przez ludność Indoeuropejską (w tym głównie R1a i R1b). W niektórych rejonach Europy linie tego rodzaju stanowią 90% wszystkich linii męskich, w Polsce będzie to około 70-75%. Dla zobrazowania skali efektu założyciela posłużę się jeszcze innym przykładem z mojego opracowania pt. „Predykcja liczby nazwisk w populacji w zależności od momentu ich wprowadzenia na podstawie współczesnej puli chromosomów Y (Y-DNA) w Polsce” z 2023 roku. Otóż gdyby stałe nazwiska wprowadzono około 3000 r p.n.e. i jakimś cudem została zachowana ich ciągłość to 90% populacji polskiej nosiłoby zaledwie 7(!) nazwisk. Dzisiaj 7 najpopularniejszych nazwisk nosi mniej niż milion osób i to tylko dlatego, że były nadawane równolegle wielu bliżej niepowiązanym ze sobą osobom. Zasymulowanie czegoś takiego z liniami żeńskimi nie udało mi się, bo linii żeńskich jest na coś takiego za dużo. Doprowadziło mnie to do wniosku, że choć socjologicznie obecność ojca jest niewątpliwie bardzo korzystna, to do samego przetrwania populacji nie jest konieczna duża populacja męska. Pokazała to zresztą bez konieczności sięgania do zdobyczy genealogii genetycznej wojna paragwajska z lat 1864-1870.Jej rezultatem miała być śmierć szacunkowo nawet do 90% męskiej populacji Paragwaju (rzeczywiste stosunki były zapewne niższe, rozsądniejsze wydają się te mówiące o utracie 60-70% populacji męskiej), a kraj ten i tak zdołał odbudować się demograficznie. Podobnie było z zresztą z Serbią po I wojnie światowej. 

ZOBACZ TAKŻE: Ekonomiczne wyzwania integracji europejskiej. Jak pogodzić europejską unię walutową z polityką gospodarczą państw członkowskich?

Nigdy nie mów „hop” Możesz mieć w linii męskiej dużo więcej wspólnego z osobą z okolic Twoich przodków niż z osobą o Twoim nazwisku nawet jeśli nie należy ono do najczęstszej 50-tki nazwisk. Dlaczego? W Polsce, w zależności od okolicy, rodzaju dóbr czy warstwy pochodzenia Twoich przodków nazwisko lub przezwisko może mieć średnio między 500-600, a zaledwie 200 lat. Przy czym ta pierwsza wielkość jest raczej zarezerwowana dla szlachty albo patrycjatu miejskiego, a druga bywa częsta dla stanu chłopskiego – szczególnie w Wielkopolsce. To rodziło konsekwencję nadawania podobnych nazwisk osobom blisko niespokrewnionym i nadawania rożnych nazwisk choćby rodzonym braciom. Oczywiście trudno to zazwyczaj wychwycić posługując się niezbyt dobrze prowadzonymi i dodatkowo nadwątlonymi niestety dziejowo materiałami archiwalnymi dostępnymi w Polsce, ale widać to bardzo dobrze korzystając z dobrodziejstwa genealogii genetycznej.

Podając na przykładzie mojego kolegi dr Łukasza Maurycego Stanaszka prowadzącego projekt dotyczący Urzecza jego własna linia Stanaszków ma dużo więcej wspólnego po mieczu z żyjącymi w okolicy rodzinami o nazwisku Jobda, Rosłonek, Gawin, a nawet z nieco dalej żyjącymi Ambroziakami niż ze Stanaszkami z innych okolic (których też z ciekawości zbadał). Różnice między ich chromosomami Y wskazują maksymalnie 600 lat do ostatniego wspólnego przodka. Także jeśli masz na nazwisko Kowalski, a Twój sąsiad jest nazwiskiem Woźniak i wasi pradziadkowie również byli stąd nie przekreślaj z góry waszego pokrewieństwa nawet po mieczu. Może się okazać, że choćby niecałe 300 lat temu mieliście wspólnego praojca nazywającego się jeszcze inaczej niż wy dwaj. Ustalenie tego bez badań genetycznych może być jednak niemożliwe lub przynajmniej karkołomne, chyba że pochodzi się z kilku dosłownie okolic dla których nie tylko zachował się komplet przydatnych genealogicznie źródeł, ale były one również świetnie prowadzone (do takich miejsc należy np. Wieleń, czy klucz niepołomicki) tudzież należy się do szlachty dla której z większym prawdopodobieństwem wychwycić można źródłowo przejęcie innego nazwiska od dóbr. 

Choć ktoś jest Twoim rzeczywistym przodkiem możesz nie mieć nic po nim biologicznie. Nie dziedziczysz matematycznie po wszystkich przodkach. Bez wątpienia dziedziczysz po 50% materiału od swoich rodziców. Jednakże im dalszych przodków to dotyczy, tym bardziej się to komplikuje. Dlaczego? Druga połowa materiału przepada i w tym materiale, którego się nie odziedziczyło może znaleźć się mniej lub więcej DNA po konkretnym przodku, a w przypadku jeszcze dalszego pokrewieństwa w tym procesie przepaść mogą jedyne pewne segmenty wspólnego DNA. Dochodzi więc do sytuacji, w których mimo metrykalnego, wcale nie aż tak odległego wspólnego przodka i zachowanej wierności małżeńskiej nie ma między porównywanymi osobami wiarygodnie dużych fragmentów wspólnego DNA do porównań. Idą tutaj często z pomocą testy innych osób – dziadków czy ich rodzeństwa, rodziców czy ich rodzeństwa – generalnie tych ludzi którzy są bliżej pokoleniowo rozpatrywanej relacji, albo które mogły dostać trochę inne „rozdanie” materiału. Jednak zdarza się, że nawet to nie pomaga lub z różnych względów nie ma możliwości sięgnięcia po takie osoby. Co wtedy? Pozostaje czekać na tego kluczowego kuzyna genetycznego, bądź pogodzenie się z limitami genetyki. Tak, ma ona swoje limity. 

Podsumowując powyższe nigdy nie popatrzę tak samo jak kiedyś na człowieka przechodzącego obok mnie. Nigdy nie stwierdzę też, że jestem z kimś niespokrewniony, o ile nie zechciałem celowo użyć tego jako skrótu myślowego. Struktura linii męskich i żeńskich jest różna, w sposób niezwykle ciekawy pokazując dziejowe różnice międzypłciowe. Migracje dawniej nie były tylko migracjami idei, ale również genów w stopniu nawet większym niż dzisiaj. Sąsiad Twojego dziadka może być jednocześnie krewniakiem, nawet jeśli nikt (wliczając w to archiwa) tego już nie pamięta i wszyscy mamy ze sobą więcej wspólnego biologicznie, niż nam się wydaje.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1(11)/2023.

fot. Pixabay

ZOBACZ TAKŻE: Analiza gospodarki Białorusi i Ukrainy od rozpadu ZSRR do dziś

Artykuł Jak genealogia genetyczna może zmienić postrzeganie świata? pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Rosja od wieków stanowi dla wielu ludzi zagadkę, jest czymś magicznym, ale jednocześnie przerażającym, dlatego jest tak trudna do zrozumienia dla wielu. Rosja ukształtowała się w tradycyjnej kulturze bizantyjsko-azjatyckiej, która przez wieki modelowała się w carskiej Rosji i ZSRR co spowodowało, że rosyjskie społeczeństwo jest całkowicie bierne w uczestniczeniu we władzy, a jedynie czego chce to bezpieczeństwa i stabilizacji. W niniejszej pracy zostanie przedstawiona specyfika społeczno-kulturowa społeczeństwa rosyjskiego, jak postrzegają demokrację i czy jej w ogóle potrzebują oraz czego oczekują Rosjanie od władzy.

,,Rosji nie można zrozumieć. W Rosję można tylko wierzyć” – Fiodor Tiutczew

Słowa Fiodora Tiutczewa napisane półtora wieku temu bardzo dobrze oddają charakter Rosji, nie jest ona dla Europejczyka zrozumiała, szczególnie jak stosujemy kalki zachodnie. Czym jest dla Rosjan demokracja oddają słowa młodej studentki z Tomska z reportażu Barbary Włodarczyk pt.: Putin 4.0. Na pytanie czym dla nich jest demokracja? dziewczyna odpowiada: „Demokrację znamy tylko z podręczników. To jest przede wszystkim system, w którym kluczową rolę odgrywa opinia narodu, czyli wola większości. Tylko, że to jest kij o dwóch końcach, bo wtedy można lekceważyć opinię mniejszości, a to nie jest dobre„. Druga dziewczyna na pytanie; jaki kraj jest dla nich wzorem? odpowiada bez wahania, że Rosja, wcześniej zaś mówi, że kiedy widzi Putina w telewizji to „ma pewność, że to jest człowiek, który ciężko pracuje dla dobra ojczyzny”. Jak możemy zauważyć dla młodych Rosjan, którzy znają Putina od dziecka i wychowali się w systemie reżimu hybrydowego przypominającego tylko z zewnątrz demokrację, Rosja i Putin jest wszystkim, zapewniającym stabilność i bezpieczeństwo, a demokracja jest czymś abstrakcyjnym znanym tylko z podręczników. 

ZOBACZ TAKŻE: Analiza gospodarki Białorusi i Ukrainy od rozpadu ZSRR do dziś

Sami Rosjanie w przeprowadzonych w 2016 roku przez Centrum Lewandy badaniu na pytanie; jakiej demokracji potrzebuje Rosja? Odpowiedzieli w 46%, że takiej, która odpowiada rosyjskiej tradycji i specyfice Rosji. Zaledwie 16% takiej jak na zachodzie. Natomiast w pytaniu: czy w Rosji jest demokracja? 46% odpowiedziało, że raczej tak. Rosjanie ogólnie pozytywnie odnoszą się do demokracji, ale nie przywiązują wagi do ograniczeń w zakresie praw obywatelskich i wolności demokratycznych, te kwestie są na samym dole potrzeb. Ludzie w Rosji bardziej niepokoją się kryzysem, korupcją, wysokimi cenami, ubóstwem, bezrobociem, ale nie rozumieją, że te problemy społeczno-ekonomiczne mają pewien związek z brakiem demokracji w ich kraju. Z czego to wynika? 

Korzeni takiego postrzegania rzeczywistości i specyfiki narodu rosyjskie- go należy szukać w kulturze rosyjskiej, kształtującej się przez wieki, a cecha- mi charakterystycznymi są zasady paternalizmu wynikające z tradycji bizantyjskiej, a co za tym idzie jasno określonej hierarchii oraz „poddańczości” charakteryzującej się ograniczoną aktywnością polityczną społeczeństwa oraz nikłym zainteresowaniem sprawami politycznymi. Jak pokazują ba- dania, ponad 80% ludzi młodych w wieku 14-29 lat nie interesuje się polityką albo nie ma określonego zdania w tej sprawie. Natomiast badania ze stycznia 2019 roku ukazują, że 40% badanych Rosjan nie rozumie polityki nie jest nią zainteresowana, kolejne14% jest rozczarowanych polityką, 29% badanych deklaruje, że nie ma możliwości wpływania na wydarzenia polityczne. 

Dla Rosjan polityka, a co za tym idzie działalność polityczna jest czymś obcym, wynika to z tego, że w Rosja nie ma tradycji parlamentarnej. Pierwszy parlament pojawił się dopiero po rewolucji 1905 roku, a ciała przypominające parlament, jak Duma czy Sobór Ziemski, stanowiły instrument władzy absolutnej cara i nie reprezentowały warstw społecznych. Podobnie było w czasach ZSRR, gdzie ludzie operowali w ramach systemu scentralizowanej władzy oraz dystrybucji dóbr i usług. Społeczeństwo było masowym klientem partii–państwa. Dlatego społeczeństwo nie rozumie czym jest polityka czy demokracja. 

Siergiej Uwarow w 1832 roku sformułował trzy fundamentalne cechy Rosji jest to: prawosławie, samodzierżawie i ludowość, które mimo lat oddają nadal ducha współczesnej Rosji, może nie całkowicie, ponieważ zmiany społeczne ciągle następują, ale zakorzeniona mentalność kulturowa nadal jest bardzo mocno widoczna. Prawosławie bardzo mocno wpłynęło na mentalność rosyjską mimo tego, że ludność rosyjska deklaruje w 71% wyznanie prawosławne, to rzeczywisty poziom religijności mieszkańców Rosji jest na bardzo niskim poziomie. Bierność i obojętność ludzi wobec władzy ma uzasadnienie religijne. Prawa i wolności jednostki nie są czymś „naturalnym” i „wrodzonym” ale są „darem Bożym? Dlatego prawa naturalne w rosyjskiej tradycji politycznej nie są niezbywalne. Istnieje drabina hierarchiczna, w której prawa własności są darem przez Boga carowi (obecnie prezydenta), a ten przekazuje je bojarom, wojewodom czy gubernatorom.

Specyfika prawosławia charakteryzuje się sceptycznym podejściem do wszelkiego aktywizmu człowieka, człowiek jest ze swej definicji ograniczony, a co za tym idzie taki człowiek jest obojętny wobec dóbr doczesnych, co sprawia, że ludzie nie wierzą we własne siły i mają postawę pasywną wobec otoczenia. Cerkiew prawosławia była bardzo mocno podporządkowana władzy carów, jednocześnie odgrywała ważną rolę w kształtowaniu świadomości społecznej przez funkcję państwotwórczą cara. Mentalność religijna w tamtym czasie charakteryzowała się pasywizmem wobec otaczającego świata jak i walki o prawa moralne. Nauczanie cerkiewne uczyło cierpliwości i odporności na zły los i nie domagało się aktywnego zwalczania zła, jednocześnie zachęca do bycia wewnętrznie niezależnym. Obecnie religia jest bardziej dziedzictwem historycznym, kulturowym czy społecznym i nie ma formy czysto religijnej. Chłopi, mieszczanie czy urzędnicy w tamtym okresie byli pogodzeni ze swoją sytuacją, niesprawiedliwością i poniżeniem. Jest to o tyle charakterystyczne, szczególnie patrząc na współczesnych Rosjan, którzy uważają, że demonstracje nic im nie dają, albo że nie ma powodów do demonstracji, a obecnie siła Putina wynika z braku alternatywy. 

ZOBACZ TAKŻE: Ekonomiczne wyzwania integracji europejskiej. Jak pogodzić europejską unię walutową z polityką gospodarczą państw członkowskich?

Rosyjskie społeczeństwo jest również gotowe do znoszenia trudnych warunków ekonomicznych w zamiana za prowadzenie asertywnej polityki zagranicznej, ale tylko w krótkim okresie. Taka postawa wobec władzy wynika z poczucia bezsilności ludzi wobec państwa, jak i braku alternatywy istniejącego ładu społeczno-politycznego. Sami obywatel wyrażają też nieufność do władzy i dystans. Wynika to z pozostałości poprzedniego systemu, dlatego Rosjanie są podejrzliwi do tego co złożone, odmienne, a obywatele są przyzwyczajeni, że władza wykorzystuje ich do własnych celów„. Kwestia samodzierżawia mimo tego, że jest nie do powtórzenia we współczesnej Rosji przybiera dziś inną formę w postaci autokracji-suwerenności-narodowości. Autokracja oznacza spersonalizowaną władzę, czyli zcentralizowane państwo, które jest mocno zakorzenione w DNA Rosjan. Suwerenność ma być odpowiedzią na agresywne działania zachodnie wymierzone w Federację Rosyjską, a sama Rosja chce mieć wybór własnej „drogi do demokracji”.

Narodowość jest pojmowana jako rusOcentryczny nacjonalizm konserwatywny, który ma uzasadniać interesy państwa oraz zapewnić stabilność i ład wewnętrzny. Samodzierżawie było bardzo ważnym wymiarem dla rosyjskiej tożsamości zbiorowej jak i kształtowania państwa rosyjskiego wpływając na ustrój polityczny, społeczny, ekonomiczny, kulturowy oraz na mentalność poddanych. Do kultu cara bardzo mocno przyczyniła się Cerkiew Prawosławna, która tworzyła ojcowski charakter władców rosyjskich. Uosobieniem prawosławnej interpretacji było ubóstwienie samowładztwa carów, dokonywany przez koronację i namaszczenie przez patriarchę. 

Nadawało to specjalny status sakralny. Dochodziło tym samy do ubóstwienia sprawowanej funkcji przez carów, a nie samego człowieka. Tym samym lud zawierzał „ubóstwianemu” monarsze swój los. W czasach ZSRR symbole chrześcijańskie np. w postaci krzyża zastąpiła gwiazda czerwona, ale przekaz ciągle był ten sam, czyli ubóstwienie przywódcy i oddanie się pod jego zwierzchnictwo. We współczesnej Rosji istnieje mocne przekonanie, że władza na czele z prezydentem Putinem jest jedynym podmiotem zdolnym do działania i uprawnionym do podejmowania decyzji. Sami zaś Rosjanie są petentami, którzy apelują do władzy o działanie. Mimo tego, że czują bezsilność i bezradność wobec władz ciągle poszukują „wodza” lub „zbawiciela” w przywódcy26. Władza w tradycji rosyjskiej ma „uzasadnienie w sobie samej” czyli nie ma zewnętrznych źródeł, które przejawiają się wolą narodu, dlatego władzę nie czują się odpowiedzialne za kogokolwiek, jedynie wobec swoich zwierzchników. Tylko sprawujący władze ma rację. Dla Rosjan „udanie się do cara z czołobitną petycją” jest lepszą metodą w rozwiązywaniu problemów niż występowanie z protestami. Protest dla Rosjan uchodzi za pewne ryzyko, które jest wyzwaniem rzuconym wielkiemu państwu przez „petenta”, który jest słaby i mniejszy w porównaniu z władzą. Protesty to najczęściej akt desperacji ze strony społecznej.

Mit o „dobrym carze i złych bojarach” jest bardzo mocno przez propagandę rosyjską podtrzymywany, przez tworzenie rozmów telewizyjnych z narodem, gdzie prezydent Putin rozmawia bezpośrednio z obywatelami i pochyla się nad ich problemami, a czasem nawet publicznie upokarza czy ruga niekompetentnych urzędników. Putin, w opinii Rosjan jest jedynym podmiotem sprawczym w podejmowaniu decyzji, rządzi co prawda silną ręką, ale jednocześnie jest sprawiedliwy. Na potwierdzenie porządku u nich świadczy badanie z 2015 roku, w którym Rosjanie w 61% na pytanie co jest dla Rosjan ważne porządek czy demokracja? odpowiadają,  że ,,porządek jest ważniejszy niż demokracja, nawet jeśli dla jego utrzymania trzeba będzie ograniczyć niektóre swobody obywatelskie i naruszyć zasady demokracji”. Według Rosjan władca powinien być okrutny i budzić strach. Jak napisał Aleksander Puszkin „Tylko surowość może nieustanna utrzymać lud. (…) Nie, miłosierdzia nie ocenia lud. Gdy czynisz dobro – nie zaznasz wdzięczności. Skazujesz, grabisz – nie wyjdzie ci na złe”. Rosjanie są bardzo podporządkowani i żyją w strachu wobec władzy. Jest to dla nich codzienność, im więcej człowiek posiada pieniędzy tym bardziej musi się bać. Każdy bez wyjątku oligarcha czy zwykły człowiek się boi.

Jak pisze Ewa Kurek „Im większa władza budzi strach, tym większą miłością i uznaniem ludzie ją otaczają. Wynika to z tego, że Rosjanie nie znają innej władzy niż taka, której trzeba się bać”. Dlatego Rosjanie tak kochają Władimira Putina. Putin wie, że jeśli chce być kochany przez lud musi być bezwzględny i okrutny. Dla Rosjan silna ręka jest konieczna, Borysem Jelcynem pogardzali, ponieważ był „miłosierny” i chciał demokracji na modłę zachodnią, która został przeszczepiona z zachodu na nieznany grunt rosyjski.

„Rządzić Rosją nie jest trudno, ale nie ma to żadnego sensu” – Car Aleksander II

Według przeprowadzony badań po rozpadzie ZSRR, większość Rosjan uważała, że najważniejszą wartością jest życie prywatne, szczególnie w jego wymiarze materialnym a wartości postmaterialne, były na ostatnim miejscu. Człowiek poradziecki, który nie znał wzorców obywatelskich czy ogólnie współdziałania nie mógł tak po prostu stać się proobywatelski. Mimo lat nadal nie ukształtowało się pojęcie interesu publicznego (państwowego) – przejawiało się ono tylko u Rosjan w czasie wojny. Dlatego też ludzie nie są zainteresowani treścią programów wyborczych przedstawianych przez polityków, a tym samym akceptują populizm polityków. Ludzie godzą się na łamanie procedur wyborczych, nierówność konkurencji politycznej czy monopolizację przez Kreml środków administracyjnych, finansowych informacyjnego wpływu. Czynniki te sprawiają, że demokratyczne zasady, prawa obywatelskie czy działalność państwowa jest rozmyta, bo wszystko jest tylko z nazwy demokratyczne czy praworządne. W takich warunkach nie może się wykształcić demokracja, czy społeczeństwo obywatelskie. Co prawda poziom rozwoju ruchów i organizacji obywatelskich jest większy niż w latach 90 ubiegłego wieku, jednak problem polega tylko na tym, że wszelkiego rodzaju inicjatywy zrzeszania się w organizację gospodarcze, konsumenckie, młodzieżowe, kulturowe itp. nie działają poprawnie i nie reprezentują interesów swoich członków.

Organizację te również napotykają na problemy związane z prowadzeniem swojej działalności, problemów administracyjnych czy sądowych. Mimo tych problemów dobrym przykładem akcji oddolnych jest „Nieśmiertelny pułk” Jest to pochód z portretami krewnych, którzy polegli w czasie II wojny światowej oraz „Ostatni Adres” i „Przywracanie Imion”? Mimo tego, że władza traktuje te inicjatywy podejrzanie dają one zachętę do tworzenia się tożsamości obywatelskiej w postaci pamięci o zmarłych czy pomordowanych w czasach ZSRR. Jest to pewnego rodzaju akt sprzeciwu wobec machiny terroru komunistycznego czy policyjnego. Pamięć obywatelska w obecnej Rosji jest wyzwaniem rzuconym władzy i nośnikiem protestu, która staje się dla Rosjan pewnym dobrem wspólnym. Zauważa się też, że następują powolne zmiany w świadomości społecznej wynikające z pewnego rozczarowania władzą i tym jak ona rządzi oraz pewną gotowością społeczną do działania w polityce. 

Obywatele szukają porządku, sprawiedliwości czy skuteczności szukając w postaci prezydenta Putina. Władze nie zrobiły nic przez lata by uczynić społeczeństwo podmiotem polityki. „Człowiek prywatny”, który został uwolniony od ideologii komunistycznej pozostał „człowiekiem prywatnym”. Wszelkie sztuczne więzi społeczne się rozpadły, a obywatele stali się jeszcze bardziej zatomizowani niż w czasach Związku Radzieckiego. Ludzie zostali sami, a przepisy nowo wprowadzane zabraniały ochrony własnych interesów. Obywatele rosyjscy nie posiadali odpowiednich nawyków czy potrzeb ani nie skłaniał ich do tego ówczesny system wartości. Oczywiście, nie oznacza to, że nie pojawiały się nowe więzi, ale w słabym i skorumpowanym państwie były uznawane za nielegalne. Powstawały silne sieci poziomo-pionowe związków urzędników, pracowników milicji i służb oraz ludzi, którzy potrzebowali ich do nielegalnych działań. Jednakże właśnie te quasi–obywatelskie społeczeństwo, zrośnięte z quasi-praworządnym państwem, było w stanie zaspokoić interesy indywidualne czy grupowe.

Czynniki te doprowadziły do tego, że w pewnej części Rosjan wykształciło się zapotrzebowanie na odbudowę państwa typu paternalistycznego tylko nie w wersji komunistycznej, lecz w nowej formie, a tym potrzebom wyszedł naprzeciw Władimir Putin. „Człowiek prywatny” uosabiający obecnego Rosjanina nie będzie bronił wartości kultury demokratycznej dlatego, że to nie jest jego kultura, on nie zna państwa demokratycznego, był wychowywany w opresyjnym społeczeństwie w czasach ZSRR, a teraz żyje w podobnym nieco zliberalizowanym państwie, które stosuje podobne metody, ale w nieco wysublimowany sposób.

„Zanim damy ludziom kapłanów, żołnierzy i profesorów, trzeba wiedzieć czy nie umierają z głodu” – Lew Tołstoj

Przemiany ustrojowe w Federacji Rosyjskiej były dla Rosjan wielkim szokiem nie tylko politycznym czy społecznym, ale przede wszystkim ekonomicznym. Większym niż przemiany gospodarcze w Polsce. Dla Rosjan był to tragiczny okres, którego Rosjanie bardzo się bali, dlatego tak mocnym poparciem nadal cieszy się, mimo spadku notowań W. Putin. Prezydent Borys Jelcyn dał Rosjanom demokracje mimo tego osłabił ośrodki władzy w postaci legislatury, sądów czy władzy gubernatorów. Ogłoszona w 1993 roku konstytucja wyłoniła słaby parlament, zależne sądownictwo i niekontrolowanego przez nikogo prezydenta. A sam Jelcyn nie stworzył partii politycznej. Partie polityczne przecież dostarczają mechanizmów, przez które obywatele mogą wyrażać, inscenizować czy godzić różne wartości moralne i polityczne. Demokracją czy wolnością nie nakarmi się ludzi nie da się im pieniędzy. Po objęciu przez W. Putina władzy, Rosjanie zaczęli dostawać zaległe wypłaty i emerytury, znowu pojawiła się praca, wróciła stabilizacja i bezpieczeństwo. Dla nich nie było ważne to, że prezydent umacnia coraz bardziej swoją władzę, że ogranicza ich prawa, centralizuje państwo, ważne było, że znowu mogli się czuć bezpieczni. Putin rozpoczął nowy etap dla Rosjan ekonomiczny, polityczny, społeczny, socjalny, obronny i rozwojowy Rosji. Pokonał grupy terrorystyczne, ukrócił władze oligarchów, nastąpiły inwestycję gospodarcze, a w czasie kryzysów np. z roku 2008 władza za wszelką cenę starała się zaspokajać podstawowe potrzeby społeczeństwa dzięki sprzedaży surowców.

W Rosji nie demokracja czy demokratyzacja jest celem, ale liberalizacja w postaci dania obywatelom warunków do zaspokajania ich potrzeb w zamian za udział w polityce. Obywatele w nowej rzeczywistości rosyjskiej otrzymali pewien zakres wolności wcześniej nieznany. Jest to pewnego rodzaju „pakt” między władzą, a obywatelami, w którym każda ze stron zachowuje neutralność oraz swobodę działań w swoich obszarach z wyraźnym brakiem ingerencji w strefę drugiej strony. Tym co jest ważne w tym pakcie jest to, że istnieje formalnie demokracja, która jest gwarantowana przez państwo prawnie, jednakże dla Rosjan ważniejsze są wolności indywidualne, takie jak: wybór zawodu, większe zarobki, swoboda podróżowania szczególnie za granice, wolność informacji, poglądów politycznych, nietykalność osobista, której władza nie powinna naruszać. Dla Rosjan to są potrzeby pierwszego rzędu, a nie udział w wyborach czy wolność zrzeszania się w partie.

Przy okazji pozwala się Rosjanom na dążenie do społeczeństwa konsumpcyjnego, jak na zachodzie, jednocześnie realizując ich pragnienia w postaci asertywnej polityki zagranicznej i ochrony interesu narodowego co można było zauważyć przy aneksji Krymu, która wzmocniła legitymizację władz. Rosjanie na wszelkie działania władz, które w ich bardzo mocno uderzają jak np. podniesienia wieku emerytalnego, reagują mocnym niezadowoleniem w postaci protestów i obniżeniem poparcia dla władz szczególnie W. Putina. Jest to o tyle ciekawe, że władza może sobie pozwolić na wzmacnianie swojej władzy czy prześladowania opozycji, ale nie może przekroczyć pewnej granicy bytowania społeczeństwa rosyjskiego.

Społeczeństwo rosyjskie może wiele znieść, ale jeśli władza uderza w kwestie społeczno-ekonomiczne, które utrudnią funkcjonowanie, to spotyka się to z niezadowoleniem społecznym. Jednakże z powodu słabo rozwiniętych związków zawodowych czy innych instytucji stojących na straży ochrony praw socjalnych, które nie potrafią się zorganizować niezadowolenie jest niewystarczające. Same protesty mają najczęściej charakter lokalny i spontaniczny z powodu słabej solidarności i braku koordynacji. Należy też wspomnieć o tym, że niezadowolenie najczęściej przejawia klasa średnia z dużych miasta, natomiast małe wsie czy miasteczka są bierne wobec działań władzy. Wynika to z tego, że społeczeństwo starsze zamieszkuje głównie wsie i jest skazana na propagandę telewizyjną, a młodzi ludzie, korzystający częściej z internetu, nie przejawiają zbytnio wagi sprawami politycznymi.

Kultura rosyjska kształtująca się przez wieki typu paternalistycznego oraz poddańczego wynikającego ze specyfiki rosyjskiego władztwa, bardzo mocno zakorzeniła się w świadomości społeczeństwa rosyjskiego. Sformułowane przez Siergieja Uwarowa trzy cechy Rosji jak: prawosławie, samodzierżawie i ludowość nadal oddają ducha rosyjskiej kultury i wpływają obecnie na ludność Rosji. Prawosławie rosyjskie, które przez wieki wywierało mocny wpływ na rosyjskie społeczeństwo i było przedłużeniem władzy caratu, ukształtowało człowieka biernego, obojętnego i pasywnego wobec otoczenia. Taki człowiek w porównaniu z człowiekiem zachodnim, który ceni sobie wolność i walkę o swoje prawa, wolał mieć spokój oraz posiadać prawo rozwijania się wewnętrznie przez wybranie zawodu, możliwość godnej płacy czy podróżowania po świecie. Taka osoba nie jest zainteresowana braniem udziału w polityce, ponieważ uważa, że są bardziej godne osoby by sprawować władzę i decydować o kierunku, w którym powinno podążać państwo. Jest to tzw. „pakt” między władzą a społeczeństwem. Każda ze stron stara się szanować autonomię drugiej, pozwalając na pewne rzeczy. Społeczeństwo ma pewną gwarancję wolności wyboru i bezpieczeństwa socjalnego, a władza całkowitą dowolność w kształtowaniu polityki, oczywiście władza nie może przekroczyć cienkiej linii w postaci naruszenia gwarancji socjalnych, społecznych, egzystencjalnych, które by uderzyło w funkcjonowanie społeczeństwa. 

Lata życia w ZSRR, a potem niebezpieczne lata 90-te ubiegłego wieku, ukształtowały człowieka zatomizowanego, „człowieka prywatnego”, który nie wie co to demokracja czy prawdziwa wolność, nawet jakby taki człowiek dostał „narzędzia”, to by nie wiedział co z nimi zrobić, on tego nie zna. Rosjanie, jak pokazują przedstawione badania, nie interesują się polityką, dla nich ważniejsze jest przetrwanie i spokojne życie. Społeczeństwo rosyjskie inaczej rozumie demokracje niż na za- chodzie, oni chcą władzy czy demokracji dostosowanej do ich specyficznej kultury, dlatego też próba przeniesienia wzorców demokratycznych w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku skończyła się fiaskiem z tego też względu, że Rosja nie ma długich tradycji demokratycznych u nich zawsze była silna władza centralna. 

ZOBACZ TAKŻE: Polskie media na Białorusi: walka o przetrwanie

Rosjanie wolą silną władzę, której uosobieniem jest W. Putin gwarantujący stabilność sytemu. Jak uważają Rosjanie lepszy przewidywalny Putin niż ktoś nowy. Rosyjskie społeczeństwo a władza który może wszystko wywrócić i znowu mogą nastać trudne czasu. Po drugie, zakorzeniona mentalność Rosjan, że są źli bojarzy w postaci polityków i dobry car w uosobieniu Putina sprawia, że tylko prezydent jest osobą sprawczą i może rozwiązać trudne problemy społeczne. 

„Człowiek prywatny” wychowany w państwie, które jest potężniejsze, silniejsze i ma ostateczny głos w wielu sprawach sprawiło, że obywatel Rosji czuje się mały i zmuszony do pewnego „poddaństwa„, bo sam też nie jest w stanie niczego zrobić bez pomocy państwa, jednakże sami Rosjanie zdają sobie sprawę z tego, że władza często jest bezsilna, nie słucha potrzeb obywateli, a społeczeństwo też po prostu nie ufa tej władzy. Mimo wszystko z braku jakiekolwiek alternatywy nawet politycznej w postaci opozycji w Rosji, która nie potrafi przekonać do siebie społeczeństwa oraz jest słaba z powodu rozbicia jej przez władze, rosyjskie społeczeństwo godzi się na obecną sytuację z tego też względu, że władza obecnie zapewnia im stabilność i bezpieczeństwo.

Powolne zmiany w społeczeństwie rosyjskim są widoczne. Społeczeństwo staje się świadome zaczyna zauważać pewne trendy jak na zachodzie w postaci np. ekologii czy tolerancji dla innych osób. Zaczyna też być zauważana pewna podmiotowość społeczna w postaci oddolnych ruchów jak np. Nieśmiertelny pułk” czy „Ostatni Adres” które kształtują wspólną świadomość społeczną Rosjan oraz są pewnym głosem buntu przeciw władzy, która na potrze- by społeczne często reaguje siłą. Niestety bieda oraz brak większych perspektyw sprawia, że Rosjanie wolą silną władzę i to co jest znane, niż przeprowadzać rewolucję na miarę „pierestrojki”, która mocno uderzy w społeczeństwo. 

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1(11)/2023.

fot. Pixabay

Artykuł Rosyjskie społeczeństwo a władza pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Debata na temat istoty i zakresu ambicji projektu europejskiego od samego początku podlegała nieustannej ewolucji. W następstwie II wojny światowej wyczerpane społeczeństwa szukały stabilności w silnych państwach narodowych. W rezultacie idea federalizacji Europy pozostawała na uboczu, oczekując na bardziej sprzyjające warunki polityczne. Już w pierwszych latach istnienia Wspólnoty Europejskiej narracje o jej rzekomym zagrożeniu dla politycznego porządku i spójności narodowej zyskiwały na popularności.

Niektórzy przywódcy, jak Margaret Thatcher, utożsamiali Europę z jej pozornie nadętą biurokracją. Przez okres zimnej wojny integracja europejska objęła głównie ograniczone obszary kształtowania polityki, takie jak rolnictwo, gdzie koszty często nadmiernie obciążały budżety krajowe. Od czasu traktatu w Maastricht Unia Europejska wydawała się dobrze przygotowana na erę liberalizmu, który zdominował światową politykę po rozpadzie ZSRR. Z każdym nowym traktatem zwiększała się jej autonomiczna zdolność podejmowania decyzji, choć nadal pozostawała unią państw członkowskich, a nie pojedynczym podmiotem politycznym. Dziś najbardziej przypomina ona konfederację państw europejskich. 

Warto podkreślić, że nacisk na reprezentację i podejmowanie decyzji w drodze konsensusu promuje mniejsze kraje członkowskie, dając im wpływ nieproporcjonalny do ich potencjału gospodarczego czy demograficznego. Z każdym rozszerzeniem takie modele współpracy międzynarodowej stają się coraz bardziej niestabilne, co zwiększa prawdopodobieństwo impasu w kontekście dalszej integracji. Większa liczba państw członkowskich zwykle skutkuje zaniżeniem wspólnego mianownika, utrudniając prowadzenie polityki europejskiej. Prawdziwe znaczenie bloku podkreśla niewątpliwie zawiła sieć instytucji i ich relacji z państwami członkowskimi. Redaktor Financial Times, Martin Wolf, wymienia UE jako najważniejszy przykład zinstytucjonalizowanej współpracy zarówno w wymiarze regionalnym, jak i globalnym. Jednocześnie, autor ostrzega przed nieodłączną sprzecznością między kształtowaniem polityki na poziomie europejskim, a legitymizacją polityczną, która w istocie pozostaje powiązana z rządem narodowym. Choć Traktat Lizboński został w dużym stopniu opracowany z myślą o kolejnych rundach rozszerzenia, większe państwa członkowskie z tzw. “starej Europy” coraz głośniej wykazują przekonanie, że wspólne regulacje dotyczące praworządności czy podejmowania decyzji wymagają kolejnych reform. W mojej opinii można na tą chwilę założyć, że nowe rozszerzenie, które ma objąć nawet do 8 państw, będzie uwarunkowane fundamentalną ewolucją UE jako systemu politycznego w kierunku dalszej centralizacji. Biorąc pod uwagę trudność w osiągnięciu konsensusu pomiędzy 27 państwami członkowskimi, niezbędnego do zmiany traktatu, bardziej prawdopodobne jest, że będziemy świadkami kształtowania się integracji o różnym stopniu intensywności, bazującej na tzw. „koalicjach chętnych” Takie rozwiązanie, nawet jeśli wydaje się bardziej osiągalne niż bezpośrednia rewizja traktatów UE, nieuchronnie pogłębi rozłam między państwami członkowskimi, podważając wewnętrzną spójność i wiarygodność bloku na arenie międzynarodowej. Jednakże, mając na uwadze zewnętrzne zagrożenia UE, decydując się na większy „geopolityczny” format wykazuje ambicje stać się liczącym się podmiotem w polityce międzynarodowej. 

ZOBACZ TAKŻE: Analiza gospodarki Białorusi i Ukrainy od rozpadu ZSRR do dziś

W tym eseju postaram się podkreślić rozbieżności w niektórych fazach integracji gospodarczej i jej wpływ na kształtowanie polityki, zarówno na poziomie europejskim, jak i krajowym poszczególnych państw członkowskich. Zamierzam w ten sposób pokazać, że UE wyraźnie brakuje zdolności oddziaływania na państwa członkowskie, których głównym priorytetem, szczególnie w czasach kryzysu, jest wspieranie ich gospodarek narodowych. Warto przyjrzeć się bliżej zwłaszcza unii walutowej, która w oczach wielu była najgłębszym krokiem w kierunku stworzenia scentralizowanego państwa europejskiego.

Jeśli chodzi o politykę gospodarczą UE, blok w istocie przechodzi z jednego kryzysu do następnego, za każdym razem wypełniając kolejne luki regulacyjne. Bez pełnego przyjęcia euro wśród państw członkowskich i wspólnej polityki fiskalnej utworzenie skutecznej unii walutowej zawsze jawiło się jako wyzwanie. Nowe niekonwencjonalne narzędzia polityki monetarnej, jak luzowanie ilościowe (Quantitave Easing – QE) czy wdrożenie ujemnych stóp procentowych rozszerzyły zestaw narzędzi Europejskiego Banku Centralnego (EBC) w zakresie utrzymywania względnej równowagi narodowej w kwestii kosztów zaciągania i obsługiwania długu. Spread pomiędzy obligacjami Niemiec i Włoch pokazuje poziom dysproporcji pomiędzy gospodarkami strefy euro i sam w sobie jest powszechnie używanym wyznacznikiem kondycji strefy euro. W tym roku różnica utrzymywała się na poziomie około 2 punktów procentowych. Perspektywy fiskalne Włoch, przy deficycie wynoszącym 5% PKB, podwyższonym poziomie długu publicznego i anemicznym wzroście są w dalszym ciągu niepokojące. Oprocentowanie 10-letnich obligacji osiągnęło w październiku 2023 r. najwyższy poziom od 2012 r. Trudno oczekiwać, że Włochy zmniejszą swoje zadłużenie w obliczu powiększania się różnicy między stopami procentowymi a poziomem wzrostu gospodarczego, oscylującym od lat około 1% w skali roku. Problemy nękające UE wynikają także ze strukturalnych różnic pomiędzy politykami fiskalnymi państw członkowskich. Na przykład Włochy, które od lat odnotowują wysoki deficyt, utrzymują dług publiczny na poziomie około 140% swojego PKB w momencie gdy gospodarka nieustannie znajduje się w stagnacji. Niemcy, uważane za bastion stabilności fiskalnej, utrzymują z kolei stałe nadwyżki budżetowe, kosztem świadomego osłabienia popytu. Takie podejście zostało docenione przez inwestorów, którzy są skłonni zaakceptować znacznie niższe oprocentowanie niemieckich bundów. W dobie rosnących stóp procentowych i wynikających z tego konsekwencji dla budżetów krajowych EBC zdecydował się utrzymać w działaniu Transmission Protection Instrument (TPI). W istocie instytucja wysyła sygnał, że jest skłonna ustabilizować rynki kapitałowe słabszych państw, aby utrzymać wiarygodność euro.

Wrodzona nieefektywność strefy euro uwidoczniła się zwłaszcza podczas kryzysu zadłużeniowego na początku ostatniej dekady. Z czasem EBC zaczął regularnie wykupywać obligacje zadłużonych krajów z południa kontynentu, które w przeciwnym razie byłyby narażone na poważne ryzyko niewypłacalności. Kryzys został w dużej mierze spowodowany przez dekady rozrzutności fiskalnej, która odbyła się kosztem stabilności. W rzeczywistości jednak zaciąganie pożyczek na początku XXI wieku stanowiło jedynie wierzchołek góry lodowej ogromnego długu zgromadzonego w latach 70. i 80. XX wieku? Zlekceważenie realiów fiskalnych w latach poprzedzających kryzys było spowodowane spadkiem oprocentowania obligacji narodowych będącego następstwem przystąpienia do unii walutowej. Ostatecznie oszczędności fiskalne wprowadzone w odpowiedzi na załamanie gospodarcze z czasem stały się impulsem, który wzmocnił poparcie populistycznych polityków w całej Europie. Środki tymczasowe wprowadzone przez EBC pomogły zapobiec najgorszym skutkom załamania finansowego, ale jednocześnie pokazały fundamentalną kruchość unii walutowej, której brakowało wspólnej polityki fiskalnej.

ZOBACZ TAKŻE: Półroczniki Myśli Suwerennej wydane w 2024 roku

Kluczowym działaniem stanowiącym poważny krok w kierunku federalizacji bloku byłoby stworzenie wspólnej polityki fiskalnej i wspólnego systemu podatkowego, które uczyniłyby unię walutową skuteczniejszą, wzmacniając ją o narzędzia redystrybucyjne i podatkowe. W zasadzie reformy o podobnym charakterze wprowadzano już od stycznia 2015 r., aczkolwiek odbywało się to tylnymi drzwiami za sprawą luzowania ilościowego. Duży krok w kierunku centralizacji wykonano podczas kryzysu związanego z pandemią, wraz z utworzeniem unijnego funduszu odbudowy o nazwie NextGeneration EU. Z jego pomocą UE ma ambicję rozdysponować ponad 800 miliardów euro. Wydarzenie było to przez niektórych promowane jako „Hamiltońśki moment” Europy. Poprzednie negocjacje pokazały poziom niezgody i znaczącej luki w zaufaniu między rządami krajowymi, które za wszelką cenę chciały uniknąć wspólnej odpowiedzialności. 

Fundusz powstał po intensywnych negocjacjach i wahaniach większych państw członkowskich oraz tzw. „czwórki skąpców”, składającej się z Danii, Holandii, Austrii i Niemiec. Wspólny instrument finansowy zapewni państwom członkowskim zarówno pożyczki, jak i bezpośrednie dotacje, które mają pomóc złagodzić negatywne skutki pandemii i ożywić podupadłe regiony. Fundusz ten, choć z pewnością stanowi przełom sam w sobie, będzie prawdopodobnie działaniem jednorazowym. Jednym z powodów jest sceptycyzm Niemiec i planowany powrót do długoterminowej reguły fiskalnej polegającej na utrzymywaniu limitu deficytów budżetowych, czyli tzw. „hamulca zadłużenia” (Schuldenbremse). Z drugiej strony inne, mniej odporne państwa członkowskie w całym bloku borykają się z rosnącymi kosztami obsługi zadłużenia. Biorąc pod uwagę zróżnicowane uwarunkowania krajowe, trudno oczekiwać, że pomysły w postaci wspólnego zaciągania długów zostaną na stałe przyjęte do zestawu fiskalnych narzędzi UE. Inwestorzy również ostrożnie oceniają ruch Brukseli, co widać po stosunkowo wysokich stopach procentowych wspólnych europejskich obligacji. Wartość dotychczasowej emisji sięga ponad 400 miliardów euro. Taka postawa może wynikać z panującego przekonania, że Unijny Fundusz Odbudowy to jedynie działanie jednorazowe. Dodatkowo może to odzwierciedlać obawy inwestorów, że UE jako całość jest mniej wiarygodna od pojedynczego państwa, jak Niemcy ze względu na brak wspólnej polityki fiskalnej. Brak możliwości zharmonizowania wydatków publicznych pogłębi wyzwania związane z finansowaniem najpilniejszych priorytetów, takich jak polityka klimatyczna czy obronność. Debata wokół idei wspólnej emisji obligacji ujawniła zasadnicze różnice zdań pomiędzy państwami członkowskimi. Zwłaszcza w obszarze finansów publicznych wyraźnie widać rozdźwięk pomiędzy UE w jej obecnym kształcie a poszczególnymi jednostkami o charakterze narodowym. 

Kosztowne lekcje i doświadczenia kryzysu strefy euro odgrywają również rolę w politykach krajowych bogatszych państw członkowskich. Wspomnienia te zmniejszają wolę do opracowywania europejskiej polityki gospodarczej, która wymagałaby zaciągnięcia ponownego kredytu zaufania. Od początku debaty Niemcy argumentowały, że wspólna odpowiedzialność za długi zwykle skutkuje pokusą nadużycia, która zachęca do rozrzutnej polityki fiskalnej. Angela Merkel posunęła się kiedyś nawet do stwierdzenia, że euroobligacje są nie do pomyślenia nie tylko z konstytucyjnego punktu widzenia, ale także ze względu na ich fundamentalną nieefektywność. Była kanclerz CDU była zdecydowaną zwolenniczką konsolidacji fiskalnej, którą uważała za najlepsze lekarstwo na problemy strukturalne Europy, takie jak depresja demograficzna. Kontrargumentem dla tego rozumowania jest fakt, że powstanie strefy euro od samego początku stopniowo doprowadziło do konwergencji między państwami, zmniejszając ogólne koszty zaciągania i obsługiwania długów publicznych wielu krajów. Co ważne, większość toksycznego długu, który wywołał kryzys w strefie euro, pochodziła z sektora prywatnego, co wskazuje na pewną analogię z sytuacją po drugiej stronie Atlantyku. Jeden z redaktorów Financial Times wyraził opinię, że euro zostało wprowadzone w niefortunnym momencie, gdy bezprecedensowa w swojej skali prywatna bańka kredytowa zaczęła nabierać tempa. Jednocześnie można by stwierdzić, że sam fakt działania unii monetarnej zachęcał prywatnych pożyczkodawców do dalszych inwestycji, pomimo fundamentalnych słabości państw południa Europy. 

ZOBACZ TAKŻE: Czy kompetencje cyfrowe mogą stać się elementem budowania narodowej strategii rozwoju?

W swojej obecnej niepełnej formie wspólna waluta faworyzuje niektóre państwa członkowskie, opierające swój wzrost na eksporcie, co pozwala na utrzymywanie wysokich nadwyżek budżetowych. W pewnym sensie jednolity rynek faworyzował wówczas bogatsze państwa kosztem nowych, często słabiej rozwiniętych uczestników rynku, które przyjmowały nadmierne oszczędności bogatych państw północy, zwiększając tym samym swoje zadłużenie. Nie powinno dziwić, że następstwa kryzysu strefy euro w dużej mierze dotknęły przede wszystkim kraje będące kredytobiorcami. Co więcej, niektórzy mogliby stwierdzić, że wspólna waluta nie osiągnęła swojego celu, jakim było zjednoczenie kontynentu dzięki środkom ekonomicznym. Można z pewnością postawić tezę, że zamiast dalszej integracji niepełna i niezbalansowana unia walutowa wzmocniła podziały i nieufność. W pewnym sensie załamanie gospodarcze będące następstwem kryzysu doprowadziło nawet do odrodzenia się uprzedzeń narodowych, które uważano za relikt brutalnej historii kontynentu europejskiego sprzed 1945 r.

Kryzys strefy euro w pełni ujawnił także „walkę idei”, którą przez pierwsze lata projektu w ryzach trzymała sprzyjająca koniunktura gospodarcza i efektywna polityka. Niemcy, stanowiące główny gwarant wspólnej waluty stanowczo sprzeciwiały się wdrożeniu działań stymulujących gospodarki południowych państw członkowskich. W zamian za pomoc finansową Berlin żądał wprowadzenia ostrych reform fiskalnych, co na dłuższą metę pogłębiło stagnację zadłużonych krajów i postawiło podwaliny pod kryzysy polityczne. Nie ulega wątpliwości, że na froncie gospodarczym i społecznym środki oszczędnościowe nieproporcjonalnie osłabiły kraje południa i pogłębiły problemy strukturalne. Jednym z przykładów jest wysoki poziom bezrobocia wśród młodych, który po kryzysie zadłużeniowym jedynie się pogorszył, co osłabiło i tak już niepokojące perspektywy demograficzne. Z czasem miało się okazać, że środki oszczędnościowe uniemożliwiły szanse na szybki i trwały powrót do dynamiki gospodarczej południa Europy. Kryzys spotęgował także niechęć i poczucie resentymentu społecznego przeciwko elitom i instytucjom europejskim. Zjawisko ukazało także fundamentalne ograniczenia kompetencji UE w obliczu niezadowolenia społecznego, spowodowanego utratą swobody działania w kluczowych obszarach polityki krajowej.

Trwałe pogorszenie koniunktury gospodarczej może mieć głębokie konsekwencje społeczne i polityczne, czego najlepszym przykładem są Włochy, wciąż znajdujące się w gronie 8 największych gospodarek na świecie. Ze względu na politykę oszczędności fiskalnych, które pogłębiły głębokie słabości strukturalne, kraj doświadczył stagnacji w poziomie PKB w latach 2008–2018. Kryzys ekonomiczny w połączeniu z innymi kwestiami, takimi jak presja migracyjna z Afryki, pomogły przywódcom prawicy, takim jak Matteo Salvini, zyskać na popularności. Podobnie jak w przypadku Grecji nie powinno dziwić, że to UE stała się kozłem ofiarnym, co było po części wynikiem renesansu nastrojów nacjonalistycznych. Można tym samym stwierdzić, że od początku 2010 r. unia walutowa i postrzegana zależność włoskich elit od zewnętrznych instytucji europejskich stanowiły podstawę publicznej krytyki. Podobnie jak w Grecji, można było zaobserwować wzrost niechęci włoskich wyborców wobec większych państw członkowskich będących wierzycielami, takimi jak Niemcy. Wewnętrzny konflikt w UE na tle ekonomicznym, spowodował rozłamy na tle kulturowym i społecznym. Aby utrzymać swoją pozycję, politycy zdecydowali się na transpozycję nastrojów społecznych na poziom polityki europejskiej. Następstwa kryzysu w strefie euro pomagają w zrozumieniu załamania spójności społecznej krajów dłużników z UE? W 2011 r. ówczesny premier Silvio Berlusconi za zamkniętymi drzwiami przestrzegł innych przywódców UE, że Włochy mogą nawet całkowicie opuścić unię walutową.

Warto zaznaczyć, że kondycja włoskiej gospodarki po pandemii Covid wciąż nie napawa optymizmem. Kraj nie tylko nie potrafi zagospodarować swojej hojnej części unijnego Funduszu Odbudowy, ale jednocześnie planuje dalej zwiększać wydatki publiczne. Przy deficytach sięgających 5% PKB, znikomym wzroście gospodarczym i wysokich stopach procentowych zarządzanie ogromnym długiem publicznym sięgającym 144% PKB może okazać się zarzewiem kolejnego strukturalnego kryzysu całej strefy Euro. Jeden z autorów zauważa, że kryzys zadłużenia obnażył rozdźwięk pomiędzy wspólną europejską polityką pieniężną a innymi obszarami polityki gospodarczej pozostającymi w kompetencji rządów krajowych. Niegrzeszący optymizmem były niemiecki minister finansów Wolfgang Schauble stwierdził w 2019 r., że drzwi do głębszej integracji mogły zostać zamknięte w wyniku kryzysu zadłużeniowego. Z uwagi na fakt, że strefa euro w dalszym ciągu zmaga się z zarządzaniem rozbieżnych i często sprzecznych idei i koncepcji prowadzenia polityki gospodarczej, niektórzy eksperci ostrzegają przed ryzykiem bezcelowego dryfowania, porównując cały proces kreowania polityki do „dialogu głuchych”.

Warto także przypomnieć, że ideę wspólnej waluty od początku zdecydowanie popierał prezydent Francji Francois Mitterand, który próbował związać ekonomicznie zjednoczone Niemcy z rozszerzającą się wspólnotą europejską. Mimo że pierwszym prezesem EBC był Francuz, punktem odniesienia dla nowej instytucji stał się Bundesbank. Idea unii walutowej zrodziła się także ze strachu przed dominacją gospodarczą Niemiec i jej konsekwencjami dla politycznej jedności europejskiej. Z czasem wspólna waluta i tak wydawała się faworyzować interesy Berlina. Timothy Garton Ash posuwa się nawet do stwierdzenia, że Niemcy stały się de facto ,,hegemonem unii walutowej„. Profesor Oksfordu Jan Zielonka, porównując strefę euro do imperium uważa, że jest nadmiernie zdominowana przez kraje wierzycielskie. Co więcej, utrzymująca się nierównowaga w bilansach handlowych stanowi kolejny czynnik ryzyka, z uwagi na brak jednolitego systemu fiskalnego, zdolnego do niwelowania nierównowagi. Idea wspólnej waluty, która zrodziła się w Maastricht, miała położyć podwaliny pod unię polityczną. Realia okazują się jednak znacznie bardziej skomplikowane. Z uwagi na swoja niekompletną formę strefa euro nie może być postrzegana za jeden z motorów, mających doprowadzić do głębszej integracji europejskiej w sferze politycznej. 

ZOBACZ TAKŻE: Trump nie będzie zbawicielem, ale…

Kolejny obszar niezgody, który wyolbrzymił się w ostatnich miesiącach, wynika z nierównego poziomu fiskalnego interwencjonizmu, gdzie większe państwa członkowskie, z uwagi na niższe koszty zaciągania długu mogą pozwolić sobie na szersze pole manewru. Od marca 2022 r. Komisja zaakceptowała bezprecedensowy poziom pomocy państwowej wynoszący 733 mld EUR. Stało się to kosztem rozluźnienia rygorystycznych ograniczeń, które przez lata pomagały utrzymać konkurencyjność między państwami członkowskimi. Kryzys gospodarczy i energetyczny spotęgowany dodatkowo przez wojnę na Ukrainie doprowadził do odrodzenia się francuskiej idei „dirigisme”, opierającej się na interwencjonizmie państwa. Jednakże, takie działania długoterminowo najpewniej zwiększą nierównowagę gospodarczą w całym bloku, co jest sprzeczne z zasadami jednolitego rynku. Wystarczy powiedzieć, że Niemcy, wraz z Włochami które spośród państw strefy Euro były najbardziej dotknięte kryzysem energetycznym odpowiadały za ponad 50% dodatkowych subsydiów w tym okresie. Tendencja do łagodzenia limitów dotyczących pomocy państwowej jest znacznie szerszym zjawiskiem. W latach 2015-2021 wydatki na te cele wzrosły ponad trzykrotnie, do 334,54 mld EUR.

Kryzys pandemiczny okazał się katalizatorem dla ekspansywnej polityki fiskalnej, co z perspektywy czasu pogłębiło presję inflacyjną. Jednakże, jeżeli UE ma ambicje stać się liczącym się podmiotem na arenie międzynarodowej, będzie musiała wzmocnić bezpośrednie wsparcie dla europejskich czempionów zlokalizowanych w największych państwach, głównie Francji i Niemczech. Przy obecnym, bardziej rozdrobnionym modelu zarządzania blokowi trudniej będzie konkurować z firmami z Chin czy Stanów Zjednoczonych. Niektóre obszary już są poddawane centralizacji, gdzie UE tworzy luki regulacyjne. Przykładem są sektory związane z transformacją energetyczną, w których większe gospodarki, głównie Francja, czerpią nieproporcjonalne korzyści. W ramach niedawno wprowadzonego programu, mającego usprawnić proces finansowania zielonych inwestycji Paryż odpowiadał za ponad 20% projektów. Krytycy interwencjonizmu państwowego, tacy jak Enrico Letta, argumentują, że brak równowagi fiskalnej wynika z nieodłącznej nieefektywności bloku w obszarach polityki ekonomicznej. Ich zdaniem wspólne rynki kapitałowe mogłyby stanowić podstawę ogólnoeuropejskiej strategii fiskalnej. Były prezes EBC Mario Draghi proponuje 2 różne ścieżki, które miałyby pomóc w zwalczaniu problemów gospodarczych UE. Jednym z rozwiązań jest ogólne złagodzenie warunków pomocy państwowej w erze renesansu polityki przemysłowej i interwencjonizmu. Tak jak było wspomniane wcześniej, taka decyzja doprowadziłaby do pogłębienia dysproporcji gospodarczych pomiędzy państwami członkowskimi.

Druga, bardziej prawdopodobna zmiana obejmowałaby redefinicję wspólnej polityki fiskalnej i samego procesu decyzyjnego UE, który zdaniem Włocha jest osłabiony obowiązującym wymogiem jednomyślności. Nowe regulacje należałoby uzupełnić bardziej scentralizowanym planowaniem wydatków publicznych. Według Draghiego wspólne koszty długów zostałyby obniżone, co dałoby rządom krajowym przestrzeń potrzebną do skupienia się na zarządzaniu długiem zaciągniętym w przeszłości i zwiększania buforów fiskalnych na wypadek pogorszenia się koniunktury gospodarczej. Środki wprowadzone w czasie pandemii na stałe zmieniły charakter zarządzania gospodarczego w UE. Z pewnością potwierdza to nieśmiertelną tezę Jeana Monneta, że projekt europejski będzie wynikiem odpowiedzi na trapiące go kryzysy. Pandemia i wybuch wojny w Europie sprawiły, że UE znajduje się w kolejnym punkcie zwrotnym swojej historii, starając się zachować swoją wiarygodność i status nie tylko w kontekście globalnym, ale zwłaszcza w oczach państw członkowskich, które nieustannie stanowią o źródle jej legitymizacji. 

Podsumowując, obszar europejskiej polityki gospodarczej trafnie wskazuje źródła nieefektywności, spowodowanej brakiem równowagi pomiędzy wspólną polityką monetarną a krajowymi politykami fiskalnymi, determinowanymi odmiennymi realiami ekonomicznymi. Poleganie na niekonwencjonalnych narzędziach polityki monetarnej na tle zróżnicowanych warunków makroekonomicznych i fundamentalnych ograniczeniach fiskalnych sprawia, że skuteczne i sprawiedliwe prowadzenie polityki ekonomicznej jest wciąż nieosiągalne. Zjawisko to samo w sobie pokazuje skalę przepaści pomiędzy UE jako ponadnarodową organizacją międzynarodową a właściwym państwem federalnym, takim jak Stany Zjednoczone. Dylemat między wzmocnieniem centrum kosztem peryferii nabierze jeszcze większego znaczenia wraz z nieuchronnym zbliżaniem się największego rozszerzenia w dotychczasowej historii UE. 

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 2(12)/2023

fot. Pixabay

Artykuł Ekonomiczne wyzwania integracji europejskiej. Jak pogodzić europejską unię walutową z polityką gospodarczą państw członkowskich? pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Gospodarki Białorusi oraz Ukrainy mają bardzo ciekawą historię. Oba państwa były republikami wchodzącymi w skład ZSRR i otrzymały niepodległość po upadku tego państwa. Mimo początkowych tendencji demokratycznych na Białorusi ukształtował się autorytarny system z Aleksandrem Łukaszenką. Ukraina natomiast wpadła w pułapkę oligarchii. W poniższym artykule porównamy drogę, którą przeszły oba państwa od upadku ZSRR. 

Żeby prześledzić rozwój gospodarki Białorusi i Ukrainy należałoby przyjrzeć się szeregowi wskaźników makroekonomicznych. Początek analizy rozpocznie się od 1992 roku, ponieważ był on pierwszym, w którym oba państwa przez wszystkie 12 miesięcy mogły cieszyć się niepodległością. Jeżeli któreś z danych nie będą sięgały aż do wyznaczonego okresu, będę zaznaczał to na początku poruszanej kwestii. 

Artykuł został podzielony na kilka części: przybliżenie gospodarki Białorusi i Ukrainy; analiza zmian PKB; wzrostu realnego PKB; zmian inflacji; zmian bezrobocia; zmian PKB per capita PPP; zmian HDI. 

Podstawowymi rzeczami, które różnią Białoruś i Ukrainę to powierzchnia państwa, liczba ludności, dostępność do morza oraz surowce naturalne. Praktycznie we wszystkich wymienionych punktach przewagę zyskuje Ukraina. Powierzchnia Białorusi to 207 600 km2, Ukrainy 603 700 km2 na stan sprzed wojny, czyli pra- wie trzykrotnie więcej. Populacja obu państw w 2021 roku według Banku Światowego wyniosła kolejno 9,3 miliona ludzi dla Białorusi oraz 43,79 miliona dla Ukrainy. W tym przypadku różnica jest ponad czterokrotna. 

Dodatkowo Białoruś jest państwem śródlądowym, co ogranicza w pewien sposób swobodną wymianę handlową. Ukraina dzięki czarnomorskim portom do czasu mogła bez problemu eksportować swoje pokaźne plony rolne i inne produkty. Dzięki temu rozwijała się również turystyka, czy branże związane z morzem, jak chociażby produkowanie statków czy połów ryb. 

Podobnie sprawa wygląda z surowcami naturalnymi. Białoruś posiada przede wszystkim torf, drewno, solanki i sól oraz w niewielkich ilościach ropę naftową i gaz ziemny, które państwo i tak musi importować, głównie od swojego naj- większego partnera handlowego, czyli Federacji Rosyjskiej. Ukraina natomiast posiada znaczne zasoby węgla kamiennego, ropy naftowej, gazu ziemnego, rudy żelaza, miedzi i niklu. Zagłębie naftowe, które obecnie znajduje się na Zachodniej Ukrainie, było jednym z podstawowych celów kształtowania granic II RP. Można to podsumować tym, że Białoruś nie posiada wielu surowców naturalnych, natomiast Ukraina posiada je w dużej ilości oraz w mnogości rodzajów.

Z powodów wymienionych powyżej nikogo nie powinno dziwić, że Ukraina w 2022 roku posiadała ponad dwukrotnie większe nominalne PKB. Zważając na bardzo trudną sytuację gospodarki Ukrainy w tamtym czasie, warto zaznaczyć, że wcześniej różnica między obiema gospodarkami była nawet większa, np. w 2013 roku ponad 2,5 razy, a w 2008 roku aż ponad 3 razy. 

Można zauważyć ogromne wahania zmiany nominalnego PKB na Ukrainie. Tendencje wzrostowe i spadkowe w obu państwach występują mniej więcej w podobnych okresach. Nie licząc 2022 roku, w którym rozpoczęła się wojna na Ukrainie.

W przypadku Ukrainy wzrosty i spadki są dużo ostrzejsze niż na Białorusi, która cechuje się większą stabilnością pod tym względem. Od 1992 do 1999 roku obserwujemy kurczenie się gospodarki naszego sąsiada, co miało związek ze zmianami systemowymi oraz ograniczeniem kooperacji z byłymi zakładami w głębi Związku Sowieckiego. W tym okresie na skutek spadku produkcji gospodarka Ukrainy skurczyła się o około 57,5%, z kolei gospodarka Białorusi „jedynie” o około 29,5%. 

Przejście do systemu oligarchicznego na Ukrainie odbyło się poprzez przejęcie zakładów państwowych przez dotychczasowych dyrektorów mimo, że oficjalnie wciąż należały do skarbu państwa. Na Białorusi proces wyglądał podobnie, jednak dojście do władzy w 1994 roku Aleksandra Łukaszenki miało ograniczyć ten proces. Mimo, że na początku Łukaszenko prowadził rynkową politykę gospodarczą: uwolnił ceny, podjął prywatyzację przedsiębiorstw, zredukował wydatki, ograniczył rolę administracji, ale jednocześnie wiele sektorów pozostało w rękach państwa i było subsydiowanych. 

Białoruś zdołała szybciej wyjść z kryzysu niż Ukrainy. Udało jej się tego dokonać w 1996 roku, natomiast Ukraina zakończyła swój okres recesji w 2000 roku. 

Stabilizacja została umożliwiona zduszeniem inflacji oraz pogłębieniem współpracy z państwami wschodnimi, co pozwoliło na zwiększenie wymiany handlowej, głównie surowców naturalnych, wyrobów metalurgicznych, chemicznych oraz płodów rolnych. Był to również okres wzmożonego napływu inwestycji zagranicznych na Ukrainę. Od 1999 do 2008 roku PKB Ukrainy i Białorusi urosło kolejno o prawie 500% i o około 400%. 

Warto zaznaczyć, że rozwój obu państw został ułatwiony przez tanie rosyjskie surowce energetyczne, które były sprzedawane poniżej cen dostępnych na rynkach światowych. Poza niskimi kosztami produkcji dodatkowo wykorzystała to Białoruś, która odsprzedawała część dalej po wyższych cenach. 

Gospodarka Białorusi rosła średnio dynamiczniej lub malała łagodniej, niż gospodarka Ukrainy. Jednak ze względu na różną wartość początkową, mimo mniejszego procentowego wzrostu w przypadku Ukrainy możemy obserwować jej znaczny wzrost produktu krajowego w wartościach nominalnych. 

Warto jednak zaznaczyć, że dynamika rocznej zmiany realnego PKB w lepszy sposób obrazuje ogólną kondycję gospodarki. Na tej podstawie możemy twierdzić, że Białoruś, mimo o niewiele lepszego wyniku, rozwijała się lepiej od Ukrainy. 

Kryzys finansowy, którego najgorsze skutki dotknęły Europę w 2009 roku, nie ominął również państw Europy Wschodniej. Jak możemy zauważyć, na dwóch poprzednich wykresach, PKB Ukrainy bardzo mocno spadło. Białoruś również doświadczyła skutków tych gospodarczych turbulencji, jednak zdołała zachować wzrost gospodarczy w 2009 roku na poziomie 0,2%, gdzie PKB Ukrainy spadło o 15,1%. 

Ukraina przed 2008 rokiem przygotowała sobie grunt do recesji. Po 2005 roku nastąpił na Ukrainie gwałtowny napływ kapitału zewnętrznego finansowany głównie z pożyczek międzynarodowych podobnie jak wzrost akcji kredytowych. Okazało się to dotkliwe w skutkach podczas kryzysu finansowego. Warto też zaznaczyć, że w 2008 roku cena gazu płacona przez Ukrainę była nadal o połowę niższa od ceny płaconej przez kraje Europy Zachodniej. To po części przyczyniło się do niskiej efektywności ukraińskiego przemysłu. 

Tanie surowce, z których były wytwarzane tanie produkty, które po niskich kosztach były kupowane za granicą, nie zachęcały przedsiębiorców do podnoszenia swojej efektywności i innowacyjności. Takie podejście okazało się zgubne w czasie zerwania dostaw tanich surowców z Rosji. 

W latach 2010 i 2011 możemy zauważyć ożywienie w gospodarce Ukrainy, jednak nie było ono wystarczająco duże, aby nadrobić recesje z 2009 roku. Tym bardziej że w 2012 i 2013 roku Ukrainę dotknęła stagnacja gospodarcza. W przypadku Białorusi po 2009 roku wzrost gospodarczy sięgał 7,8% w 2010 roku oraz 5,4 w 2011. Później do 2015 roku mieścił się w przedziale od 1 do 2%.

Rok 2014 był bardzo trudny dla Ukrainy, przez rewolucję na Majdanie po zmianie orientacji z prorosyjskiej na prozachodnią. Nasz sąsiad stracił swojego dotychczas najważniejszego partnera gospodarczego. Poza tym niestabilność polityczna spowodowana aneksją Krymu oraz destabilizacją sytuacji w Donbasie w znaczący sposób przyczyniła się do pogorszenia ogólnej sytuacji gospodarczej tego państwa. 

W 2014 i 2015 roku gospodarka Ukrainy kurczyła się o około 10% rocznie. Co ciekawe sytuacja pogorszyła się również na Białorusi ze względu na sankcje, które zostały nałożone na Rosję. Gwałtowne zmniejszenie dochodów Rosji z ropy i gazu przełożyło się na zwiększenie ich cen na Białorusi. Ogólnie spadek popytu w rosyjskiej gospodarce przełożył się na białoruską produkcję. Silne powiązanie gospodarki Białorusi z rosyjską sprawia, że prędzej czy później stan tej drugiej w mniejszym lub większym stopniu przekłada się na stan tej pierwszej. 

Warto zaznaczyć, że hrywna przeszła na kurs płynny dopiero na początku 2014 roku. Wcześniej była usztywniona względem kursu dolara. Upłynnienie waluty było spowodowane wymaganiami MFW. W latach 2014 i 2015 hrywna straciła około 70% swojej wartości w stosunku do dolara amerykańskiego. 

Sytuacja w obu państwach ustabilizowała się względnie w 2017 roku, kiedy powróciły do wzrostu gospodarczego. Był to okres próby zmiany głównego partnera handlowego przez Ukrainę, co udało się na początku 2019 roku. Od tamtego czasu miejsce Rosji zajęły Chiny. W 2020 roku gospodarki Białorusi, Ukrainy jak i Europy doświadczyły kryzysu pandemicznego, który poskutkował kolejną recesją gospodarczą. Na Ukrainie wyniosła ona prawie – 4%, natomiast na Białorusi – 0,7%. Rok 2021 był chwilową próbą wyjścia z zapaści gospodarczej, jednak na początku 2022 roku, na skutek wojny kryzys dodatkowo się pogłębił. Gospodarka Ukrainy w omawianym roku skurczyła się o prawie 30% na skutek rosyjskiej agresji. Sankcje doprowadziły do spadku PKB Białorusi o 4,7%.

ZOBACZ TAKŻE: Porównanie rozwoju gospodarek Polski i Czech

Gospodarka Białorusi od 1992 do 2022 roku urosła o około 327%, natomiast Ukrainy o około 117%. Możemy zauważyć, że są to znacznie mniejsze wartości niż z okresu 1999-2008. Szczególnie w przypadku Ukrainy, która kilkukrotnie przechodziła przez poważne zawirowania polityczne. Na tej podstawie możemy zauważyć, że niesprzyjające warunki polityczne i niewykorzystanie potencjału swoich gospodarek przełożyło się na niskie wzrosty. Dla porównania gospodarka Czech w analogicznym okresie urosła o około 736%, a Polski o 630%.

Najważniejszymi problemami poruszonymi w powyższej analizie były źle przeprowadzone reformy podczas zmiany ustrojowej, oligarchizacja życia gospodarczo-politycznego, uzależnienie handlowo-gospodarcze z Federacją Rosyjską i bazowanie na wytwórstwie opierającym się na tanich rosyjskich surowcach, brak chęci dywersyfikacji gospodarki oraz podnoszenia efektywności oraz innowacyjności.

Bardzo ważnym czynnikiem w kontekście wzrostu gospodarczego Białorusi i Ukrainy był aspekt polityczny. Polityczne uzależnienie się od Rosji, a następnie próba zmiany orientacji na prozachodnią przez Ukrainę pociągnęła za sobą szereg konsekwencji, które negatywnie odbiły się zarówno na gospodarce Białorusi jak i Ukrainy. W pierwszym przypadku w sposób pośredni, w drugim bezpośredni. 

Inwestycje zagraniczne odegrały dość istotną rolę w rozwoju Ukrainy i Białorusi. W pierwszym przypadku te zachodnie, w drugim wschodnie. Większość bezpośrednich inwestycji zagranicznych trafiła do zamkniętych sektorów usług, takich jak handel detaliczny i finanse, podczas gdy gałęzie przemysłu odziedziczone po Związku Radzieckim zostały sprywatyzowane na rzecz krajowych właścicieli i kontrolowane przez oligarchów. Branże te zazwyczaj nie stały się bardziej konkurencyjne w ciągu ponad dziesięciu lat. Narosło głównie zapotrzebowanie na inwestycje w infrastrukturę.

W przemyśle, zachęcano do wejścia kapitału zagranicznego na rynek usług finansowych. 40% aktywów banków było kontrolowanych przez podmioty zagraniczne. Po 2010 roku na rynek zaczęło wchodzić więcej banków rosyjskich, a niektóre zachodnie banki zaczęły ograniczać swoją działalność.

Możemy zauważyć, że okres największych inwestycji zagranicznych na Ukrainie to lata 2004-2008. Po kryzysie finansowym wyraźnie zmalały, a po rewolucji gwałtownie spadły, aby wzrosnąć w 2016 roku. Później utrzymywały się na podobnym poziomie, aby znów gwałtownie się skurczyć w 2020 i 2022 roku. Po wojnie możemy spodziewać się ogromnych inwestycji zagranicznych na Ukrainie, zgodnie z planem jej odbudowy. 

W przypadku Białorusi był to rok 2011. Było to podyktowane m.in. przymusową prywatyzacją, jako warunek postawiony przez Fundusz Antykryzysowy Euroazjatyckiej Wspólnoty Gospodarczej, aby Białoruś mogła otrzymać 3 mld USD kredytu. W 2011 roku Mińsk zaczął spełniać wymóg prywatyzacji, sprzedając rosyjskiemu Gazpromowi połowę akcji przedsiębiorstwa przesyłu gazu Biełtransgaz za 2,5 mld USD. Od tamtego czasu poziom zagranicznych inwestycji na Białorusi systematycznie zaczął spadać. 

Po rozpadzie ZSRR Ukraina i Białoruś miały ogromny problem z inflacją po uwolnieniu cen. W 1992 roku jej poziom dochodził do 4 735% r/r na Ukrainie oraz 2 221% na Białorusi. Dodatkowo problemów z inflacją nie udało się rozwiązać w obu państwach de facto do tej pory. 

Jak możemy zauważyć na wykresie wartości są wręcz przerażające. Na początku lat 90-tych Ukraina i Białoruś doświadczyły hiperinflacji z powodu braku dostępu do rynków finansowych i masowej ekspansji monetarnej w celu finansowania wydatków rządowych, podczas gdy produkcja gwałtownie spadła. 

Sytuacja była tak zła, że Ukraina nie zdecydowała się wprowadzić własnej waluty, ale stopniowo opuszczać strefę rubla. Chciała to osiągnąć przez wprowadzenie pieniądza zastępczego, czyli banknotu kuponowego zwanego Karbowańcem. Nie wyparły one jednak rubla do końca 1992 roku. Do tego czasu oba środki płatnicze funkcjonowały jednocześnie. W 1996 roku Ukraina przyjęła swoją obecną walutę, czyli hrywnę, która została usztywniona względem dolara amerykańskiego. 

Na powyższym wykresie mogłoby się wydawać, że sytuacja inflacyjna została opanowana w okolicach 2000 roku przez oba państwa. Nic bardziej mylnego. Po prostu skala jest zniekształcona. Poniżej znajduje się wykres zaczynający się w 1996 roku. 

Grubą czarną linią został zaznaczony poziom 5% inflacji r/r., czyli pułap uważany za granice inflacji pełzającej24. Jak możemy zaobserwować, nawet gdy wykluczyliśmy z wykresu okres o najwyższej inflacji ona wciąż pozostaje wysoka. Od 1993 roku Ukraina jedynie w czterech latach odnotowała odczyt niższy niż 5%. Białoruś pod tym względem poradziła sobie jeszcze gorzej. Jedynie w 2018 roku, jej roczny poziom inflacji zszedł poniżej 5%. Wyniosła wtedy 4,9%. Można powiedzieć, że oba państwa pozostają w permanentnym kryzysie inflacyjnym, który jedynie okresowo przygasa. Zauważalny wzrost inflacji na Białorusi w 1998 roku wiąże się z kryzysem finansowym w Rosji. Pokazuje to, jak bardzo gospodarka była zależna od swojego sąsiada. Z kolei w 2011 i 2012 roku gdy inflacja przekraczała 50% nałożyło się na siebie kilka czynników. Były to przede wszystkim: kontrola cen i subsydia, które długoterminowo nadwyrężyły budżet państwa i zmusiły do zaciągania pożyczek zagranicznych. Mińsk zdecydował się je spłacić przez znacznie zwiększoną emisję pieniądza. Dodatkowo wpływ na sytuację miał wzrost cen surowców energetycznych, które były kupowane od Rosji. 

Wzrost inflacji na Ukrainie w 2015 roku do prawie 50% był skutkiem rewolucji na Majdanie oraz jej konsekwencji, czyli ograniczenia stosunków polityczno-gospodarczych z Rosją oraz eskalacja konfliktu na wschodzie. 

W przypadku bezrobocia sytuacja wygląda lepiej na Białorusi niż Ukrainie. Mimo to możemy zauważyć, że okres przemian ustrojowych, które jednak nie doszły w pełni do skutku, przez pozostawienie dużej kontroli państwa nad gospodarką, cechował się nagłym wzrostem bezrobocia do prawie 25% w 1996 roku. Po tej dacie możemy obserwować ciągły i praktycznie nieprzerwany, poza 2010 rokiem, spadek tego wskaźnika. Obecnie bezrobocie na Białorusi znajduje się na niskim poziomie, mimo wzrostu w 2022 roku.

Trochę inaczej jest w przypadku Ukrainy. Bezrobocie po przemianach ustrojowych również wzrosło, jednak nie tak gwałtownie i nie do ta- kich poziomów jak na Białorusi. Szczyt bezrobocia przypadł na 1999 rok i uplasował się na poziomie prawie 12%. Później, podobnie jak w przypadku Białorusi, wskaźnik ten zaczął spadać, aż do kryzysu finansowego. 

Wtedy bezrobocie wzrosło o 2,4 p.p. Spowodowało to, że Ukraina przegoniła Białoruś pod tym względem i do tej pory nie zdołała ponownie od- wrócić sytuacji. Po kryzysie finansowym bezrobocie znowu zaczęło spadać, jednak po rewolucji na Majdanie ponownie wzrosło o 2,1 p.p. Od tamtego czasu utrzymywało się na podobnym poziomie, aby zacząć spadać przed 2019 rokiem tylko po to, aby wzrosnąć w czasie pandemii COVID-19. W ograniczaniu bezrobocia na Ukrainie pomagała ciągle spadająca populacja oraz emigracja zarobkowa. Ukraina jest idealnym przykładem jak niestabilność polityczna wpływa na kondycję gospodarczą państwa. 

ZOBACZ TAKŻE: Ukraińcy w Polsce – integracja i asymilacja, a patriotyzm

Wskaźniki PKB per capita wyrażone w parytecie siły nabywczej pieniądza (PPP) powstały po to, aby umożliwić w bardziej klarowny sposób porównywanie państw. Opiera się on na podobnym koszyku towarów, którego koszta obliczane są cenami stałymi. Czyli bierze pod uwagę nie tylko majętność, ale również ceny w omawianej gospodarce.

Mimo większego nominalnego PKB w przypadku Ukrainy to Białoruś wypada znacznie lepiej, gdy podzielimy bogactwo państwa na mieszkańca oraz uwzględnimy koszty życia. Warto zauważyć, że to Ukraina na początku dysponowała przewagą pod tym względem, jednak proces transformacji nie był dla niej łaskawy. Spadek omawianego wskaźnika zatrzymał się dopiero w 1997 roku, a zauważalnie zaczął rosnąć dopiero 2000. 

Gospodarka Białorusi natomiast poradziła sobie z tym problemem wcześniej, bo w 1995 roku. Późniejszy wzrost czynnika PKB był również dynamiczniejszy niż w przypadku Ukrainy, którą wyprzedziła w 1996 roku. Do 2004 roku różnica między dwoma państwami utrzymywała się na podobnym poziomie. Później Białoruś zaczęła powoli coraz bardziej dystansować swojego południowego sąsiada. 

Skutki kryzysu z 2009 roku są widoczne, szczególnie w przypadku Ukrainy. Późniejszy wzrost wskaźnika został ponownie zredukowany, tym razem przez rewolucje na Majdanie, której skutki pośrednio uderzyły również w gospodarkę Białorusi. Po tamtym wydarzeniu Białoruś jeszcze bardziej zostawiła w tyle swojego sąsiada. W 1992 roku Ukraina posiadał przewagę 1.668 dolarów nad Białorusią. Obecnie jest to 9.920 dolarów na korzyść Białorusi. 

PKB per capita PPP od 1992 do 2022 roku wzrosło na Białorusi i Ukrainie kolejno o blisko 360% oraz o trochę ponad 92%. Oznacza to, że społeczeństwo białoruskie jest znacznie bogatsze niż społeczeństwo ukraińskie. Mimo braku surowców naturalnych, dostępu do morza, czy najwyższej jakości ziemi uprawnej na świecie. Z drugiej strony Białoruś jest bardziej stabilna politycznie od Ukrainy, mimo że wiele jej jeszcze brakuje. 

Dobrym, ogólnym wskaźnikiem przedstawiającym jakość życia w państwie jest HDI (Human Development Index), czyli wskaźnik rozwoju społecznego. Jest to sumaryczna miara średnich osiągnięć w najważniejszych wymiarach rozwoju społeczeństwa, takich jak wiedza, jakość i długość życia, zdrowie oraz bogactwo. HDI liczy się w przedziale od 0 do 1, gdzie 1 jest najlepszym możliwym wynikiem, a 0 najgorszym. Niestety, najpóźniejsze dostępne dane dotyczące HDI dla Białorusi dotyczą 1995 roku, dlatego też od tej daty rozpocznie się analiza. Ostatnie dostępne dane natomiast sięgają 2021 roku.

Pierwsze lata pod względem omawianego wskaźnika wyglądały bardzo podobnie. Ukraina nawet posiadała minimalną przewagę, która wynosiła 0,684 do 0,679. Szybko to się jednak zmieniło i Białoruś zdołała lekko wyprzedzić Kijów. Prawie identyczne wyniki dla obu państw utrzymywały się aż do 2005 roku. 

Później Białoruś zaczęła się coraz bardziej dystansować od Ukrainy, podobnie jak w przypadku PKB per capita PPP. W 2021 roku Białoruś zdołała otrzymać wynik o wartości 0,808 natomiast Ukraina 0,773. Dla porównania Polska w tym samym roku osiągnęła wynik 0,876. Czyli znacznie większy niż jej wschodni sąsiedzi. Pokazuje to, że jakość życia na Białorusi jest zauważalnie większa niż na Ukrainie. Mimo, że to Ukraina startowała z lepszej pozycji niż jej północny sąsiad.

ZOBACZ TAKŻE: Polskie media na Białorusi: walka o przetrwanie

Ukraina jest dużym państwem, z dostępem do morza i o bogatych surowcach naturalnych. Jeszcze do niedawna posiadała również większą populację niż Polska i znacznie większą populację niż Białoruś. Nie jest zatem niczym zaskakującym, że jej nominalne PKB jest zauważalnie większe niż PKB Białorusi. Nawet mimo częstych, gwałtowny i dotkliwych w skutkach zawirowań politycznych. Sprawia to, że na tle Ukrainy, gospodarka Białorusi prezentuje się znacznie bardziej stabilnie, bez tak dużych wahań. 

Warto jednak zaznaczyć, że w przypadku inflacji i jej ogromnego odczytu na początku transformacji to Ukraina zdołała sobie lepiej poradzić ze wzrostem cen niż Białoruś. Co nie oznacza, że poradziła sobie dobrze. W omawianym okresie jedynie w czterech latach odczyt inflacji spadł poniżej 5%. W przypadku Białorusi był to jedynie jeden rok. Odczyty inflacji były również zazwyczaj większe niż te na Ukrainie. 

Mimo tego ostatecznie to Białoruś potrafiła lepiej poradzić sobie z problemem bezrobocia oraz podnieść poziom i jakość życia swoich mieszkańców. Wzrosty wciąż są o wiele niższe niż w przypadku państw, które postanowiły w pełni przeprowadzić swoje reformy rynkowe i przemiany ustrojowe oraz po prostu postanowiły wybrać ścieżkę prozachodnią. Jednak w porównaniu do Ukrainy targanej korupcją, oligarchizacją gospodarki i niestabilnością polityczną wzrost zamożności społeczeństwa jest zauważalnie większy. 

Pozostaje pytanie. Czy Ukraina po zakończeniu wojny zdoła przeprowadzić reformy strukturalne, które zbliżą ją do zachodu oraz czy dzięki temu będzie w stanie ponownie wyprzedzić Białoruś pod względem poziomu i jakości życia? 

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1(11)/2023

fot. Pixabay

Artykuł Analiza gospodarki Białorusi i Ukrainy od rozpadu ZSRR do dziś pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Współczesny świat jest tak skonstruowany, że technologie otaczają nas na co dzień w wielu aspektach życia. Od medycyny, przemysłu, handlu, po tak przyziemne tematy jak powszechne media społecznościowe. Dlatego, poświęciliśmy numer czasopisma ,,Myśl Suwerenna” technologii.

Część artykułów stara się odpowiedzieć na pytanie w jaki sposób Polska może stać się liderem w dziedzinie nowoczesnych technologii i jakie są szanse oraz zagrożenia płynące z rozwoju owoców nauki i kolejnych sektorów technologicznych nowinek. W tym kontekście, należy zwrócić uwagę na artykuły dr Magdaleny Kawalec – Segond, które przybliżają nam najnowsze rozwiązania technologiczne z zakresu optyki kwantowej, jak również postępów w biotechnologii i inżynierii medycznej. Nie zabrakło tekstów o technologicznych gigantach – Stanach Zjednoczonych i Chinach, szczególnie w kontekście konkurencji na rynku europejskim. Na łamach wydania autorzy przedstawili zagadnienia w zakresie konkurencji azjatyckiego lidera na tle Unii Europejskiej, czy też jego czołowej roli na rynku odnawialnych źródeł energii.

Zobacz także: Czy kompetencje cyfrowe mogą stać się elementem budowania narodowej strategii rozwoju?

Tematyka publikacji nie ogranicza się jedynie do głównego tematu numeru. Tradycyjnie są też teksty historyczne, podejmujące m.in. kwestię rozwoju nowych technologii w wieku przemysłu i odrodzenia. Nawiązują do tego artykułu poświęcone rozwojowi ekonomicznemu Polski północno-wschodniej w dziedzinie przemysłu i handlu tekstyliami, jak również historycznej postaci podskarbiego litewskiego Antoniego Tyzenhauza niestroniącej pod koniec XVIII wieku od technologicznych nowinek próbując z różnym skutkiem, rozwijać przemysł w swoich dobrach.

Zachęcamy do składania zamówień. W celu złożenia zamówienia prosimy o kontakt na adres mailowy:

k.kaczynski@instytutsuwerennej.pl i podanie adresu wysyłki.

Koszt zakupu egzemplarza wraz z wysyłką to 30zł.

Przesyłka zostanie wysłana listem poleconym na podany adres po dokonaniu wpłaty na numer konta:

83 1020 1332 0000 1102 1124 3377

Tytułem:

Zakup kwartalnika “Myśl Suwerenna” – nr 13 “Technologie”

Zobacz także: Myśl Suwerenna – o czym piszemy?

Artykuł Myśl Suwerenna – ,,Technologie” pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

W ramach periodyku ,,Myśl Suwerenna” wydano już trzynaście numerów. Każdy z nich dotyczył różnych bloków tematycznych i odnosił się do aktualnych spraw społeczno-politycznych oraz analizy wydarzeń historycznych.

Autorzy artykułów omawiali kwestie istotne z perspektywy geopolitycznej, zwłaszcza w kontekście wybuchu wojny za wschodnią granicą, ale i spraw dotyczących idei geopolitycznych np. Międzymorze. Zostały przeanalizowane procesy społeczno-polityczne zachodzące w różnych regionach świata: w Europie, USA, Chinach, państwach Bliskiego Wschodu i Kaukazu. Ważnym elementem publikacji stał się samorząd terytorialny i zasady jego funkcjonowania wraz z podkreśleniem znaczenia tożsamości lokalnej. Nie zabrakło również wyjaśnienia mechanizmów gospodarczych i makroekonomicznych. Teksty poruszały również tematykę tradycji, historii oraz idei.

Tematy przewodnie poszczególnych periodyków:

nr 1(1)/2020 – Decentralizacja

nr  2(2)2020 – Międzymorze

nr 1(3)/2021 – Neosarmatyzm

nr 2(4)/2021 – Demografia

nr 3(5)/2021 – Miasto

nr 4(6)/2021 – Suwerenność ekonomiczna

nr 1-2(7-8)/2022 – Mobilizacja wojenna

nr 3(9)/2022 – Azja

nr 4(10)/2022 – Tożsamość lokalna

nr 1(11)/2023 – Wschód

nr 2(12)/2023 – Ojczyzna

nr 1(13)/2024 – Technologie

nr 2(14)/2024 – Zachód

Publikowane artykuły stały się interesującą lekturą dla społeczników, naukowców, przedsiębiorców, studentów i wszystkich tych, którym Polska leży na sercu.

W planach są kolejne numery, w których bez wątpienia nie zabraknie ważnych i aktualnych tekstów popularno-naukowych.

Periodyk ,,Myśl Suwerenna”. Przegląd Spraw Publicznych”, to inicjatywa fundacji Instytut Suwerennej, której przyświeca cel troski o dobro Ojczyzny – zarówno tej małej, lokalnej, jak i tej narodowej. Tytułując nasze pismo „Myśl Suwerenna” chcemy wyrazić najgłębszą istotę naszych działań, zawartą również w nazwie naszej fundacji. Polska musi być suwerenna, jeśli ma być budowana w oparciu o wartości, które wyznajemy, a które uważamy za coraz silniej kwestionowane we współczesnym świecie. 

Czytaj także: Półroczniki Myśli Suwerennej wydane w 2024 roku

Artykuł Myśl Suwerenna – o czym piszemy? pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.