Gospodarki Białorusi oraz Ukrainy mają bardzo ciekawą historię. Oba państwa były republikami wchodzącymi w skład ZSRR i otrzymały niepodległość po upadku tego państwa. Mimo początkowych tendencji demokratycznych na Białorusi ukształtował się autorytarny system z Aleksandrem Łukaszenką. Ukraina natomiast wpadła w pułapkę oligarchii. W poniższym artykule porównamy drogę, którą przeszły oba państwa od upadku ZSRR. 

Żeby prześledzić rozwój gospodarki Białorusi i Ukrainy należałoby przyjrzeć się szeregowi wskaźników makroekonomicznych. Początek analizy rozpocznie się od 1992 roku, ponieważ był on pierwszym, w którym oba państwa przez wszystkie 12 miesięcy mogły cieszyć się niepodległością. Jeżeli któreś z danych nie będą sięgały aż do wyznaczonego okresu, będę zaznaczał to na początku poruszanej kwestii. 

Artykuł został podzielony na kilka części: przybliżenie gospodarki Białorusi i Ukrainy; analiza zmian PKB; wzrostu realnego PKB; zmian inflacji; zmian bezrobocia; zmian PKB per capita PPP; zmian HDI. 

Podstawowymi rzeczami, które różnią Białoruś i Ukrainę to powierzchnia państwa, liczba ludności, dostępność do morza oraz surowce naturalne. Praktycznie we wszystkich wymienionych punktach przewagę zyskuje Ukraina. Powierzchnia Białorusi to 207 600 km2, Ukrainy 603 700 km2 na stan sprzed wojny, czyli pra- wie trzykrotnie więcej. Populacja obu państw w 2021 roku według Banku Światowego wyniosła kolejno 9,3 miliona ludzi dla Białorusi oraz 43,79 miliona dla Ukrainy. W tym przypadku różnica jest ponad czterokrotna. 

Dodatkowo Białoruś jest państwem śródlądowym, co ogranicza w pewien sposób swobodną wymianę handlową. Ukraina dzięki czarnomorskim portom do czasu mogła bez problemu eksportować swoje pokaźne plony rolne i inne produkty. Dzięki temu rozwijała się również turystyka, czy branże związane z morzem, jak chociażby produkowanie statków czy połów ryb. 

Podobnie sprawa wygląda z surowcami naturalnymi. Białoruś posiada przede wszystkim torf, drewno, solanki i sól oraz w niewielkich ilościach ropę naftową i gaz ziemny, które państwo i tak musi importować, głównie od swojego naj- większego partnera handlowego, czyli Federacji Rosyjskiej. Ukraina natomiast posiada znaczne zasoby węgla kamiennego, ropy naftowej, gazu ziemnego, rudy żelaza, miedzi i niklu. Zagłębie naftowe, które obecnie znajduje się na Zachodniej Ukrainie, było jednym z podstawowych celów kształtowania granic II RP. Można to podsumować tym, że Białoruś nie posiada wielu surowców naturalnych, natomiast Ukraina posiada je w dużej ilości oraz w mnogości rodzajów.

Z powodów wymienionych powyżej nikogo nie powinno dziwić, że Ukraina w 2022 roku posiadała ponad dwukrotnie większe nominalne PKB. Zważając na bardzo trudną sytuację gospodarki Ukrainy w tamtym czasie, warto zaznaczyć, że wcześniej różnica między obiema gospodarkami była nawet większa, np. w 2013 roku ponad 2,5 razy, a w 2008 roku aż ponad 3 razy. 

Można zauważyć ogromne wahania zmiany nominalnego PKB na Ukrainie. Tendencje wzrostowe i spadkowe w obu państwach występują mniej więcej w podobnych okresach. Nie licząc 2022 roku, w którym rozpoczęła się wojna na Ukrainie.

W przypadku Ukrainy wzrosty i spadki są dużo ostrzejsze niż na Białorusi, która cechuje się większą stabilnością pod tym względem. Od 1992 do 1999 roku obserwujemy kurczenie się gospodarki naszego sąsiada, co miało związek ze zmianami systemowymi oraz ograniczeniem kooperacji z byłymi zakładami w głębi Związku Sowieckiego. W tym okresie na skutek spadku produkcji gospodarka Ukrainy skurczyła się o około 57,5%, z kolei gospodarka Białorusi „jedynie” o około 29,5%. 

Przejście do systemu oligarchicznego na Ukrainie odbyło się poprzez przejęcie zakładów państwowych przez dotychczasowych dyrektorów mimo, że oficjalnie wciąż należały do skarbu państwa. Na Białorusi proces wyglądał podobnie, jednak dojście do władzy w 1994 roku Aleksandra Łukaszenki miało ograniczyć ten proces. Mimo, że na początku Łukaszenko prowadził rynkową politykę gospodarczą: uwolnił ceny, podjął prywatyzację przedsiębiorstw, zredukował wydatki, ograniczył rolę administracji, ale jednocześnie wiele sektorów pozostało w rękach państwa i było subsydiowanych. 

Białoruś zdołała szybciej wyjść z kryzysu niż Ukrainy. Udało jej się tego dokonać w 1996 roku, natomiast Ukraina zakończyła swój okres recesji w 2000 roku. 

Stabilizacja została umożliwiona zduszeniem inflacji oraz pogłębieniem współpracy z państwami wschodnimi, co pozwoliło na zwiększenie wymiany handlowej, głównie surowców naturalnych, wyrobów metalurgicznych, chemicznych oraz płodów rolnych. Był to również okres wzmożonego napływu inwestycji zagranicznych na Ukrainę. Od 1999 do 2008 roku PKB Ukrainy i Białorusi urosło kolejno o prawie 500% i o około 400%. 

Warto zaznaczyć, że rozwój obu państw został ułatwiony przez tanie rosyjskie surowce energetyczne, które były sprzedawane poniżej cen dostępnych na rynkach światowych. Poza niskimi kosztami produkcji dodatkowo wykorzystała to Białoruś, która odsprzedawała część dalej po wyższych cenach. 

Gospodarka Białorusi rosła średnio dynamiczniej lub malała łagodniej, niż gospodarka Ukrainy. Jednak ze względu na różną wartość początkową, mimo mniejszego procentowego wzrostu w przypadku Ukrainy możemy obserwować jej znaczny wzrost produktu krajowego w wartościach nominalnych. 

Warto jednak zaznaczyć, że dynamika rocznej zmiany realnego PKB w lepszy sposób obrazuje ogólną kondycję gospodarki. Na tej podstawie możemy twierdzić, że Białoruś, mimo o niewiele lepszego wyniku, rozwijała się lepiej od Ukrainy. 

Kryzys finansowy, którego najgorsze skutki dotknęły Europę w 2009 roku, nie ominął również państw Europy Wschodniej. Jak możemy zauważyć, na dwóch poprzednich wykresach, PKB Ukrainy bardzo mocno spadło. Białoruś również doświadczyła skutków tych gospodarczych turbulencji, jednak zdołała zachować wzrost gospodarczy w 2009 roku na poziomie 0,2%, gdzie PKB Ukrainy spadło o 15,1%. 

Ukraina przed 2008 rokiem przygotowała sobie grunt do recesji. Po 2005 roku nastąpił na Ukrainie gwałtowny napływ kapitału zewnętrznego finansowany głównie z pożyczek międzynarodowych podobnie jak wzrost akcji kredytowych. Okazało się to dotkliwe w skutkach podczas kryzysu finansowego. Warto też zaznaczyć, że w 2008 roku cena gazu płacona przez Ukrainę była nadal o połowę niższa od ceny płaconej przez kraje Europy Zachodniej. To po części przyczyniło się do niskiej efektywności ukraińskiego przemysłu. 

Tanie surowce, z których były wytwarzane tanie produkty, które po niskich kosztach były kupowane za granicą, nie zachęcały przedsiębiorców do podnoszenia swojej efektywności i innowacyjności. Takie podejście okazało się zgubne w czasie zerwania dostaw tanich surowców z Rosji. 

W latach 2010 i 2011 możemy zauważyć ożywienie w gospodarce Ukrainy, jednak nie było ono wystarczająco duże, aby nadrobić recesje z 2009 roku. Tym bardziej że w 2012 i 2013 roku Ukrainę dotknęła stagnacja gospodarcza. W przypadku Białorusi po 2009 roku wzrost gospodarczy sięgał 7,8% w 2010 roku oraz 5,4 w 2011. Później do 2015 roku mieścił się w przedziale od 1 do 2%.

Rok 2014 był bardzo trudny dla Ukrainy, przez rewolucję na Majdanie po zmianie orientacji z prorosyjskiej na prozachodnią. Nasz sąsiad stracił swojego dotychczas najważniejszego partnera gospodarczego. Poza tym niestabilność polityczna spowodowana aneksją Krymu oraz destabilizacją sytuacji w Donbasie w znaczący sposób przyczyniła się do pogorszenia ogólnej sytuacji gospodarczej tego państwa. 

W 2014 i 2015 roku gospodarka Ukrainy kurczyła się o około 10% rocznie. Co ciekawe sytuacja pogorszyła się również na Białorusi ze względu na sankcje, które zostały nałożone na Rosję. Gwałtowne zmniejszenie dochodów Rosji z ropy i gazu przełożyło się na zwiększenie ich cen na Białorusi. Ogólnie spadek popytu w rosyjskiej gospodarce przełożył się na białoruską produkcję. Silne powiązanie gospodarki Białorusi z rosyjską sprawia, że prędzej czy później stan tej drugiej w mniejszym lub większym stopniu przekłada się na stan tej pierwszej. 

Warto zaznaczyć, że hrywna przeszła na kurs płynny dopiero na początku 2014 roku. Wcześniej była usztywniona względem kursu dolara. Upłynnienie waluty było spowodowane wymaganiami MFW. W latach 2014 i 2015 hrywna straciła około 70% swojej wartości w stosunku do dolara amerykańskiego. 

Sytuacja w obu państwach ustabilizowała się względnie w 2017 roku, kiedy powróciły do wzrostu gospodarczego. Był to okres próby zmiany głównego partnera handlowego przez Ukrainę, co udało się na początku 2019 roku. Od tamtego czasu miejsce Rosji zajęły Chiny. W 2020 roku gospodarki Białorusi, Ukrainy jak i Europy doświadczyły kryzysu pandemicznego, który poskutkował kolejną recesją gospodarczą. Na Ukrainie wyniosła ona prawie – 4%, natomiast na Białorusi – 0,7%. Rok 2021 był chwilową próbą wyjścia z zapaści gospodarczej, jednak na początku 2022 roku, na skutek wojny kryzys dodatkowo się pogłębił. Gospodarka Ukrainy w omawianym roku skurczyła się o prawie 30% na skutek rosyjskiej agresji. Sankcje doprowadziły do spadku PKB Białorusi o 4,7%.

ZOBACZ TAKŻE: Porównanie rozwoju gospodarek Polski i Czech

Gospodarka Białorusi od 1992 do 2022 roku urosła o około 327%, natomiast Ukrainy o około 117%. Możemy zauważyć, że są to znacznie mniejsze wartości niż z okresu 1999-2008. Szczególnie w przypadku Ukrainy, która kilkukrotnie przechodziła przez poważne zawirowania polityczne. Na tej podstawie możemy zauważyć, że niesprzyjające warunki polityczne i niewykorzystanie potencjału swoich gospodarek przełożyło się na niskie wzrosty. Dla porównania gospodarka Czech w analogicznym okresie urosła o około 736%, a Polski o 630%.

Najważniejszymi problemami poruszonymi w powyższej analizie były źle przeprowadzone reformy podczas zmiany ustrojowej, oligarchizacja życia gospodarczo-politycznego, uzależnienie handlowo-gospodarcze z Federacją Rosyjską i bazowanie na wytwórstwie opierającym się na tanich rosyjskich surowcach, brak chęci dywersyfikacji gospodarki oraz podnoszenia efektywności oraz innowacyjności.

Bardzo ważnym czynnikiem w kontekście wzrostu gospodarczego Białorusi i Ukrainy był aspekt polityczny. Polityczne uzależnienie się od Rosji, a następnie próba zmiany orientacji na prozachodnią przez Ukrainę pociągnęła za sobą szereg konsekwencji, które negatywnie odbiły się zarówno na gospodarce Białorusi jak i Ukrainy. W pierwszym przypadku w sposób pośredni, w drugim bezpośredni. 

Inwestycje zagraniczne odegrały dość istotną rolę w rozwoju Ukrainy i Białorusi. W pierwszym przypadku te zachodnie, w drugim wschodnie. Większość bezpośrednich inwestycji zagranicznych trafiła do zamkniętych sektorów usług, takich jak handel detaliczny i finanse, podczas gdy gałęzie przemysłu odziedziczone po Związku Radzieckim zostały sprywatyzowane na rzecz krajowych właścicieli i kontrolowane przez oligarchów. Branże te zazwyczaj nie stały się bardziej konkurencyjne w ciągu ponad dziesięciu lat. Narosło głównie zapotrzebowanie na inwestycje w infrastrukturę.

W przemyśle, zachęcano do wejścia kapitału zagranicznego na rynek usług finansowych. 40% aktywów banków było kontrolowanych przez podmioty zagraniczne. Po 2010 roku na rynek zaczęło wchodzić więcej banków rosyjskich, a niektóre zachodnie banki zaczęły ograniczać swoją działalność.

Możemy zauważyć, że okres największych inwestycji zagranicznych na Ukrainie to lata 2004-2008. Po kryzysie finansowym wyraźnie zmalały, a po rewolucji gwałtownie spadły, aby wzrosnąć w 2016 roku. Później utrzymywały się na podobnym poziomie, aby znów gwałtownie się skurczyć w 2020 i 2022 roku. Po wojnie możemy spodziewać się ogromnych inwestycji zagranicznych na Ukrainie, zgodnie z planem jej odbudowy. 

W przypadku Białorusi był to rok 2011. Było to podyktowane m.in. przymusową prywatyzacją, jako warunek postawiony przez Fundusz Antykryzysowy Euroazjatyckiej Wspólnoty Gospodarczej, aby Białoruś mogła otrzymać 3 mld USD kredytu. W 2011 roku Mińsk zaczął spełniać wymóg prywatyzacji, sprzedając rosyjskiemu Gazpromowi połowę akcji przedsiębiorstwa przesyłu gazu Biełtransgaz za 2,5 mld USD. Od tamtego czasu poziom zagranicznych inwestycji na Białorusi systematycznie zaczął spadać. 

Po rozpadzie ZSRR Ukraina i Białoruś miały ogromny problem z inflacją po uwolnieniu cen. W 1992 roku jej poziom dochodził do 4 735% r/r na Ukrainie oraz 2 221% na Białorusi. Dodatkowo problemów z inflacją nie udało się rozwiązać w obu państwach de facto do tej pory. 

Jak możemy zauważyć na wykresie wartości są wręcz przerażające. Na początku lat 90-tych Ukraina i Białoruś doświadczyły hiperinflacji z powodu braku dostępu do rynków finansowych i masowej ekspansji monetarnej w celu finansowania wydatków rządowych, podczas gdy produkcja gwałtownie spadła. 

Sytuacja była tak zła, że Ukraina nie zdecydowała się wprowadzić własnej waluty, ale stopniowo opuszczać strefę rubla. Chciała to osiągnąć przez wprowadzenie pieniądza zastępczego, czyli banknotu kuponowego zwanego Karbowańcem. Nie wyparły one jednak rubla do końca 1992 roku. Do tego czasu oba środki płatnicze funkcjonowały jednocześnie. W 1996 roku Ukraina przyjęła swoją obecną walutę, czyli hrywnę, która została usztywniona względem dolara amerykańskiego. 

Na powyższym wykresie mogłoby się wydawać, że sytuacja inflacyjna została opanowana w okolicach 2000 roku przez oba państwa. Nic bardziej mylnego. Po prostu skala jest zniekształcona. Poniżej znajduje się wykres zaczynający się w 1996 roku. 

Grubą czarną linią został zaznaczony poziom 5% inflacji r/r., czyli pułap uważany za granice inflacji pełzającej24. Jak możemy zaobserwować, nawet gdy wykluczyliśmy z wykresu okres o najwyższej inflacji ona wciąż pozostaje wysoka. Od 1993 roku Ukraina jedynie w czterech latach odnotowała odczyt niższy niż 5%. Białoruś pod tym względem poradziła sobie jeszcze gorzej. Jedynie w 2018 roku, jej roczny poziom inflacji zszedł poniżej 5%. Wyniosła wtedy 4,9%. Można powiedzieć, że oba państwa pozostają w permanentnym kryzysie inflacyjnym, który jedynie okresowo przygasa. Zauważalny wzrost inflacji na Białorusi w 1998 roku wiąże się z kryzysem finansowym w Rosji. Pokazuje to, jak bardzo gospodarka była zależna od swojego sąsiada. Z kolei w 2011 i 2012 roku gdy inflacja przekraczała 50% nałożyło się na siebie kilka czynników. Były to przede wszystkim: kontrola cen i subsydia, które długoterminowo nadwyrężyły budżet państwa i zmusiły do zaciągania pożyczek zagranicznych. Mińsk zdecydował się je spłacić przez znacznie zwiększoną emisję pieniądza. Dodatkowo wpływ na sytuację miał wzrost cen surowców energetycznych, które były kupowane od Rosji. 

Wzrost inflacji na Ukrainie w 2015 roku do prawie 50% był skutkiem rewolucji na Majdanie oraz jej konsekwencji, czyli ograniczenia stosunków polityczno-gospodarczych z Rosją oraz eskalacja konfliktu na wschodzie. 

W przypadku bezrobocia sytuacja wygląda lepiej na Białorusi niż Ukrainie. Mimo to możemy zauważyć, że okres przemian ustrojowych, które jednak nie doszły w pełni do skutku, przez pozostawienie dużej kontroli państwa nad gospodarką, cechował się nagłym wzrostem bezrobocia do prawie 25% w 1996 roku. Po tej dacie możemy obserwować ciągły i praktycznie nieprzerwany, poza 2010 rokiem, spadek tego wskaźnika. Obecnie bezrobocie na Białorusi znajduje się na niskim poziomie, mimo wzrostu w 2022 roku.

Trochę inaczej jest w przypadku Ukrainy. Bezrobocie po przemianach ustrojowych również wzrosło, jednak nie tak gwałtownie i nie do ta- kich poziomów jak na Białorusi. Szczyt bezrobocia przypadł na 1999 rok i uplasował się na poziomie prawie 12%. Później, podobnie jak w przypadku Białorusi, wskaźnik ten zaczął spadać, aż do kryzysu finansowego. 

Wtedy bezrobocie wzrosło o 2,4 p.p. Spowodowało to, że Ukraina przegoniła Białoruś pod tym względem i do tej pory nie zdołała ponownie od- wrócić sytuacji. Po kryzysie finansowym bezrobocie znowu zaczęło spadać, jednak po rewolucji na Majdanie ponownie wzrosło o 2,1 p.p. Od tamtego czasu utrzymywało się na podobnym poziomie, aby zacząć spadać przed 2019 rokiem tylko po to, aby wzrosnąć w czasie pandemii COVID-19. W ograniczaniu bezrobocia na Ukrainie pomagała ciągle spadająca populacja oraz emigracja zarobkowa. Ukraina jest idealnym przykładem jak niestabilność polityczna wpływa na kondycję gospodarczą państwa. 

ZOBACZ TAKŻE: Ukraińcy w Polsce – integracja i asymilacja, a patriotyzm

Wskaźniki PKB per capita wyrażone w parytecie siły nabywczej pieniądza (PPP) powstały po to, aby umożliwić w bardziej klarowny sposób porównywanie państw. Opiera się on na podobnym koszyku towarów, którego koszta obliczane są cenami stałymi. Czyli bierze pod uwagę nie tylko majętność, ale również ceny w omawianej gospodarce.

Mimo większego nominalnego PKB w przypadku Ukrainy to Białoruś wypada znacznie lepiej, gdy podzielimy bogactwo państwa na mieszkańca oraz uwzględnimy koszty życia. Warto zauważyć, że to Ukraina na początku dysponowała przewagą pod tym względem, jednak proces transformacji nie był dla niej łaskawy. Spadek omawianego wskaźnika zatrzymał się dopiero w 1997 roku, a zauważalnie zaczął rosnąć dopiero 2000. 

Gospodarka Białorusi natomiast poradziła sobie z tym problemem wcześniej, bo w 1995 roku. Późniejszy wzrost czynnika PKB był również dynamiczniejszy niż w przypadku Ukrainy, którą wyprzedziła w 1996 roku. Do 2004 roku różnica między dwoma państwami utrzymywała się na podobnym poziomie. Później Białoruś zaczęła powoli coraz bardziej dystansować swojego południowego sąsiada. 

Skutki kryzysu z 2009 roku są widoczne, szczególnie w przypadku Ukrainy. Późniejszy wzrost wskaźnika został ponownie zredukowany, tym razem przez rewolucje na Majdanie, której skutki pośrednio uderzyły również w gospodarkę Białorusi. Po tamtym wydarzeniu Białoruś jeszcze bardziej zostawiła w tyle swojego sąsiada. W 1992 roku Ukraina posiadał przewagę 1.668 dolarów nad Białorusią. Obecnie jest to 9.920 dolarów na korzyść Białorusi. 

PKB per capita PPP od 1992 do 2022 roku wzrosło na Białorusi i Ukrainie kolejno o blisko 360% oraz o trochę ponad 92%. Oznacza to, że społeczeństwo białoruskie jest znacznie bogatsze niż społeczeństwo ukraińskie. Mimo braku surowców naturalnych, dostępu do morza, czy najwyższej jakości ziemi uprawnej na świecie. Z drugiej strony Białoruś jest bardziej stabilna politycznie od Ukrainy, mimo że wiele jej jeszcze brakuje. 

Dobrym, ogólnym wskaźnikiem przedstawiającym jakość życia w państwie jest HDI (Human Development Index), czyli wskaźnik rozwoju społecznego. Jest to sumaryczna miara średnich osiągnięć w najważniejszych wymiarach rozwoju społeczeństwa, takich jak wiedza, jakość i długość życia, zdrowie oraz bogactwo. HDI liczy się w przedziale od 0 do 1, gdzie 1 jest najlepszym możliwym wynikiem, a 0 najgorszym. Niestety, najpóźniejsze dostępne dane dotyczące HDI dla Białorusi dotyczą 1995 roku, dlatego też od tej daty rozpocznie się analiza. Ostatnie dostępne dane natomiast sięgają 2021 roku.

Pierwsze lata pod względem omawianego wskaźnika wyglądały bardzo podobnie. Ukraina nawet posiadała minimalną przewagę, która wynosiła 0,684 do 0,679. Szybko to się jednak zmieniło i Białoruś zdołała lekko wyprzedzić Kijów. Prawie identyczne wyniki dla obu państw utrzymywały się aż do 2005 roku. 

Później Białoruś zaczęła się coraz bardziej dystansować od Ukrainy, podobnie jak w przypadku PKB per capita PPP. W 2021 roku Białoruś zdołała otrzymać wynik o wartości 0,808 natomiast Ukraina 0,773. Dla porównania Polska w tym samym roku osiągnęła wynik 0,876. Czyli znacznie większy niż jej wschodni sąsiedzi. Pokazuje to, że jakość życia na Białorusi jest zauważalnie większa niż na Ukrainie. Mimo, że to Ukraina startowała z lepszej pozycji niż jej północny sąsiad.

ZOBACZ TAKŻE: Polskie media na Białorusi: walka o przetrwanie

Ukraina jest dużym państwem, z dostępem do morza i o bogatych surowcach naturalnych. Jeszcze do niedawna posiadała również większą populację niż Polska i znacznie większą populację niż Białoruś. Nie jest zatem niczym zaskakującym, że jej nominalne PKB jest zauważalnie większe niż PKB Białorusi. Nawet mimo częstych, gwałtowny i dotkliwych w skutkach zawirowań politycznych. Sprawia to, że na tle Ukrainy, gospodarka Białorusi prezentuje się znacznie bardziej stabilnie, bez tak dużych wahań. 

Warto jednak zaznaczyć, że w przypadku inflacji i jej ogromnego odczytu na początku transformacji to Ukraina zdołała sobie lepiej poradzić ze wzrostem cen niż Białoruś. Co nie oznacza, że poradziła sobie dobrze. W omawianym okresie jedynie w czterech latach odczyt inflacji spadł poniżej 5%. W przypadku Białorusi był to jedynie jeden rok. Odczyty inflacji były również zazwyczaj większe niż te na Ukrainie. 

Mimo tego ostatecznie to Białoruś potrafiła lepiej poradzić sobie z problemem bezrobocia oraz podnieść poziom i jakość życia swoich mieszkańców. Wzrosty wciąż są o wiele niższe niż w przypadku państw, które postanowiły w pełni przeprowadzić swoje reformy rynkowe i przemiany ustrojowe oraz po prostu postanowiły wybrać ścieżkę prozachodnią. Jednak w porównaniu do Ukrainy targanej korupcją, oligarchizacją gospodarki i niestabilnością polityczną wzrost zamożności społeczeństwa jest zauważalnie większy. 

Pozostaje pytanie. Czy Ukraina po zakończeniu wojny zdoła przeprowadzić reformy strukturalne, które zbliżą ją do zachodu oraz czy dzięki temu będzie w stanie ponownie wyprzedzić Białoruś pod względem poziomu i jakości życia? 

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1(11)/2023

fot. Pixabay

Artykuł Analiza gospodarki Białorusi i Ukrainy od rozpadu ZSRR do dziś pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Polska i czeska gospodarka są często porównywane ze względu na podobną ścieżkę rozwoju po drugiej wojnie światowej. Współcześnie wielu Polaków uznaje Czechy za wzór pod względem zarządzania państwem i rozwoju społecznego. W tym artykule przyjrzymy się zmianom gospodarczym zachodzącym w obu tych krajach w ciągu ostatnich kilku lat i porównamy, która z nich prezentuje się lepiej. Celem jest zbadanie, czy gospodarka Czech faktycznie jest tak silna, jak niektórzy sądzą. 

PKB (Produkt Krajowy Brutto) jest jednym z najważniejszych, choć jednocześnie dość ogólnych wskaźników oceny gospodarki kraju. W przypadku Polski, według danych Banku Światowego z 2022 roku, zajęła ona 21. miejsce na świecie pod względem nominalnego PKB. Z kolei Czechy zajęły 47. miejsce. Warto zauważyć, że nominalne PKB nie uwzględnia siły nabywczej, co oznacza, że nie bierze pod uwagę różnic cen w różnych krajach.

Zobacz także: Między wschodem a zachodem. Jan Ludwik Popławski jako fundator myślenia geopolitycznego narodowej demokracji

PKB per capita, mierzące dochód na mieszkańca kraju, jest istotnym wskaźnikiem, zwłaszcza gdy chcemy zrozumieć indywidualny podział bogactwa. W przypadku Polski zajęliśmy 39. miejsce na świecie, wyrażone w parytecie siły nabywczej. Czechy natomiast uplasowały się na 32. miejscu. Wskaźnik PKB per capita może lepiej odzwierciedlać rzeczywistą sytuację ekonomiczną obywateli, uwzględniając różnice w kosztach życia między krajami. 

Skupmy się teraz na obszarze Unii Europejskiej. Według danych Eurostat Polska zajmuje 6. miejsce pod względem wielkości gospodarki w UE, odpowiadając za jej 4,2% rozmiaru. Przed nami znajdują się Niderlandy, które odpowiadają za 6%. Czechy dopiero na 13. miejscu razem z Finlandią. Każde z tych państw odpowiada za 1,7% ogólnego PKB UE.

Warto jednak zaznaczyć, że te statystyki wynikają głównie z różnic w populacji Polski i Czech. Z tego powodu dane te powinny być traktowane bardziej jako ciekawostka niż jako miara, która gospodarka jest „lepsza” Aby dokładniej ocenić sytuację gospodarczą obu państw, warto sięgnąć po bardziej szczegółowe dane i analizy. 

Jak już było wspomniane, PKB jest bardzo ogólnym wskaźnikiem, nie mniej pokazuje trendy w gospodarce. Przyjęło się, że im bardziej rośnie, tym lepiej. Porównamy teraz, w jakim tempie rozwijały się obie gospodarki w ciągu lat od dołączenia do Unii Europejskiej oraz przyjrzymy się prognozom gospodarczym dla każdego z nich. 

W poniższym zestawieniu autor przyjął interwał czasowy od 2004 do 2023 roku i podzielił go na cztery okresy. Pierwszy to pierwsze dziesięciolecie po wstąpieniu oby państw do Unii Europejskiej 2004 – 2014. Następnie okres od 2015 do 2019 jako czasu przed pandemią COVID-19, później okres 2019 – 2022, oraz prognozy gospodarcze Komisji Europejskiej na 2022 i 2024 rok.

Jak możemy zauważyć na wykresie w przedstawionym okresie, Czechy zazwyczaj rozwijały się mniej dynamicznie od Polski. Możemy wskazać tutaj cztery daty, w których czeska gospodarka rozwijała się bardziej od naszej: 2005; 2006; 2015 oraz 2017. Obiektywnie patrząc, Polska w ostatnich latach odsunęła się od Czech pod względem dynamiki rozwoju. Nawet recesja w 2020 roku była dla nas znacznie łagodniejsza niż dla naszych sąsiadów, a odbicie w 2021 roku znacznie bardziej dynamiczne. 

Od 2004 do 2014 roku gospodarka Czech urosła realnie o 30,45%. W dwóch latach doświadczyła recesji, były to kolejno lata 2009 oraz 2012. Następnie w 2013 roku doświadczyły stagnacji. W przypadku Polski to nasze pierwsze dziesięciolecie wstąpienia do UE zaowocowała realnym wzrostem gospodarki o 53,11%. Jest to wynik wyższy o 22,66 p.p. od Czechów. Ten sukces zawdzięczamy dużym wzrostom w latach 2006, 2007, 2011 oraz odporności na kryzys finansowy z 2009 roku. 

Kolejny omawiany okres był względnie spokojny i minął pod znakiem ciągłego rozwoju gospodarczego. W okresie między 2015 a 2019 rokiem nasz południowy sąsiad zdołał powiększyć realnie swoją gospodarkę o 20,8%. W dwóch latach pod względem dynamiki wzrostu realnego PKB Czechy zdołały wyprzedzić Polskę. Był to 2015 oraz 2017 rok. Jednak nasza gospodarka ponownie rozwijała się dynamiczniej od czeskiej. W omawianym okresie urosła o 24,95%, czyli o 4,15 p.p. więcej. 

W 2020 roku w obu analizowanych państwach gospodarka skurczyła się. W przypadku Polski było to o jedynie 2%, natomiast w przypadku Czech, aż 5,5. Od tej pory dystans między Polską a Czechami tylko się zwiększył na korzyść Polski. Nasza gospodarka zdołała się odbudować, a nawet ponownie rozwijać już w 2021 roku gdzie doświadczyliśmy ogromnego wzrostu na poziomie 6,9%. Płytka recesja oraz wysoki wzrost były m.in. wynikiem deprecjacji złotego co pociągnęło za sobą zwiększenie eksportu. Bardzo dobry okazał się również rok 2022, gdzie nasza gospodarka względem poprzedniego roku urosła o 5,3%. Czesi mimo wzrostów gospodarki w 2021 i 2022 roku nie zdołały odrobić strat z 2020 roku.

Jak widać na poniższym wykresie, gospodarka Czech na koniec III kwartału 2023 roku w porównaniu do IV kwartału 2019 roku jest wciąż o prawie 2% mniejsza. Natomiast gospodarka Polski urosła o ponad 9% i jest to najlepszy wynik w całej Unii Europejskiej. 

Prognozy Komisji Europejskiej dla Czech na 2023 i 2024 rok również nie wyglądają najlepiej. Według nich w 2023 roku PKB Czech ma się skurczyć prawie o 1%. Obecne prognozy wskazują, że naszym południowym sąsiadom uda się wrócić do poziomu sprzed pandemii mniej więcej na przełomie 2024 i 2025 roku. W przypadku Polski 2023 rok również ma być gorszy, jednak wciąż nasza gospodarka ma się rozwijać. W 2024 roku według prognozy wynoszą 2,7%, co jest znacznie lepszy wynikiem od tego notowanego u naszego sąsiada?. Warto również wspomnieć, że według analityków PKO możemy liczyć na wzrost realnego PKB w 2024 roku aż na poziomie 3,9%. 

Podsumowując powyższą część można stwierdzić, że Polska nie tylko ma znacznie większą gospodarkę od Czech pod względem nominalnym. Zauważalny jest również dynamiczniejszy rozwój w przypadku Polski. Przyszłe lata najpewniej pogłębią różnice.

Innym istotnym wskaźnikiem makroekonomicznym w analizie gospodarek państw jest inflacja. W tym przypadku posłużymy się analogiczną metodą podziału czasowego jak w punkcie z PKB. Jak widać na powyższym wykresie poziom inflacji w latach 2004 – 2019 był względnie podobny w przypadku obu państw. Najbardziej w okresie od 2012 do 2020. Biorąc pod uwagę cały omawiany okres, Polska miała i inflację wyższą w dziesięciu latach, czyli połowie omawianego okresu. Kolejno 2004, 2005, 2009, 2010, 2011, 2012, 2020,20219. A według zestawionych prognoz Narodowego Banku Polski oraz Narodowego Banku Czech również w 2023 i 2024. Możemy zauważyć, że od 2009 do 2012 roku Polska odnotowuje większą inflację. Było to spowodowane łagodniejszym przejściem kryzysu finansowego. W Czechach kryzys mocniej odbił się na działalności gospodarczej, co poskutkowało ochłodzeniem gospodarki i presją dezinflacyjną. Natomiast w latach 2013-2016 w całym regionie Europy Środkowo-Wschodniej możemy dostrzec zazwyczaj niespotykane tendencje deflacyjne. Wynikały głównie z postanowienia OPEC o zwiększeniu wydobycia ropy mimo i tak niskich cen rynkowych. Ceny w państwach naszego regionu są mocno uzależnione od cen surowców energetycznych. Następnie od 2020 roku zauważamy tendencję deflacyjną wywołaną na początku m.in. szokami cenowymi, a w późniejszym okresie skokowym wzrostem cen surowców energetycznych, a także zaburzeniami spowodowanymi przez wojnę na Ukrainie. 

Dla zobrazowania zmiany cen przyjmijmy istnienie towaru, którego cena w 2003 roku wynosi 100. Nie posłużymy się w tym przypadku konkretną walutą, aby wyeliminować wahania kursowe. Załóżmy także, że jego cena będzie zmieniała się dokładnie według wartości inflacji CPI. Policzmy, jak będzie zmieniała się jego cena na przestrzeni lat dla poszczególnego państwa. 

Zgodnie z obliczeniami zawartymi w powyższej tabeli możemy stwierdzić, że zmiana cen zachodziła podobnie w obu państwach. Analizowany produkt w okresie od 2004 do 2022 roku w dziesięciu latach był droższy w Polsce, natomiast w dziewięciu droższy w Czechach. Największa różnica na korzyść Czech miała miejsce w 2012 roku, gdzie omawiany produkt był u nas droższy o 4,58. Natomiast największa różnica na korzyść Polski wystąpiła w 2008 roku, gdzie produkt był u nas tańszy o 3,23. Warto jednak zaznaczyć, że Czesi w 2004 roku w sklepach posiadali droższe produkty niż Polacy na swoich półkach. Obecnie dochodzą również zmiany kursowe. Przez deprecjacje złotego Czechom często opłaca się przyjeżdżać na zakupy do Polski. 

Gdyby przyjęty produkt zmieniał swoją cenę zgodnie ze ścieżką inflacyjną wytyczoną przez NBP oraz CNE kosztowałby w Polsce: 2023 rok – 192,39; 2024 rok – 201,24. Natomiast w Czechach: 2023 rok – 191,58; 2024 rok – 196,50. W dwóch prognozowanych latach cena produktu byłaby tańsza w Czechach. Możemy również zauważyć, że tzw. inflacja skumulowana od 2004 roku wyniosła mniej więcej 100% w obu państwach. 

Ogólny obraz obu gospodarek został zobrazowany. Najczęściej jednak ludzi najbardziej interesuje poziom życia w poszczególnych państwach. Aby przybliżyć obraz tego aspektu, również należy porównać między sobą szereg danych makroekonomicznych. 

Przyglądając się wskaźnikowi rozwoju społecznego, czyli HDI, za ostatni dostępny rok (2021) możemy zaobserwować lepszy wynik u Czechów. Nasz sąsiad znalazł się znalazł się na 32. pozycji na świecie. My natomiast dwa miejsca dalej, na 34. Dystans nie jest duży, jednak wciąż wypadamy trochę gorzej. Tym bardziej, gdy weźmiemy pod uwagę, że w 2019 roku byliśmy na 32. miejscu. Warto zaznaczyć, że Czesi w tym roku doświadczyli sporego spadku w tym rankingu. Jeszcze w 2020 roku zajmowali 27. 

W 2004 roku Czesi posiadali na mieszkańca 20 932$ PPP. Natomiast Polska 13 353$ PPP, czyli 63,8% wartości czeskiej. W następnym roku różnica jeszcze się zwiększyła i nasz wynik stanowił 62,9% czeskiego. Później jednak dystans uległ zmniejszeniu. W 2009 roku dochodzimy do 19 240 (69,3%), gdy Czesi odnotowali spadek względem poprzedniego roku i ich wynik wynosił 27 761. Na wykresie możemy obserwować, jak kryzys finansowy odbił się na naszym sąsiedzie w 2008 roku, dopiero w 2012 byli w stanie wrócić na drogę szybkiego wzrostu. Udało nam się wtedy bardzo zbliżyć, osiągnęliśmy 81,2% ich wyniku. Niestety następnie ponownie zaczęliśmy się od siebie oddalać i w 2018 roku nasz wynik stanowił 77,1% ich wyniku. Jednak w 2019 roku znowu zmniejszyliśmy różnicę (78,9%). Kolejno w 2020 roku było to 82,4%, a w 2021 już 84,7%. Zatem obecnie najbliżej nam do standardu życia Czechów. 

Względnie niskie ceny w naszym państwie pozwalają na zakupienie większej liczby towarów niż Czechom za ich pensję minimalną. Nie zawsze jednak tak było. Jak możemy zauważyć na powyższym wykresie, siła nabywcza płacy minimalnej w Czechach była wyższa do 2008 roku. Od tamtego czasu, aż do 2013 roku siła nabywcza płacy minimalnej w Czechach nie tylko nie wzrosła, ale malała. Dopiero od 2013 roku Praga zdecydowała się ponownie podnosić płacę minimalną. W naszym przypadku siła nabywcza płacy minimalnej rośnie regularnie od 2008 roku. Możemy nawet wskazać lata 2020 oraz 2022 jako szczególne pod tym względem. W przypadku Czech Praga zdecydowała się skokowo podnieść swoją płacę minimalną na początku 2023 roku. Płaca minimalna w parytecie siły nabywczej w okresie 2004-2022 w Czechach wzrosła o 160,4%, natomiast w Polsce o 257,4%. 

Niestety musimy wziąć również pod uwagę odsetek ludzi zarabiających minimalną krajową. W 2018 roku w Polsce był to 12,1%. Natomiast w Czechach odsetek ten wynosił jedynie około 3%. Co więcej, gdy przyjrzymy się godzinowym kosztom pracy w 2021 roku, Czesi wypadają od nas lepiej. Ich wynik to 15,3 euro na godzinę i jest to największa wartość dla Europy Środkowo-Wschodniej. U nas ten wynik wynosi 11,5 euro. Średnia dla Unii Europejskiej wynosi 29,1 euro. Koszt pracy to suma wydatków ponoszonych przez pracodawców na zatrudnienie personelu. Wliczają się w to wynagrodzenia pracowników (w tym składki na ubezpieczenia społeczne odprowadzane przez pracodawcę), koszty szkolenia zawodowego, inne wydatki, takie jak koszty rekrutacji, wydatki na odzież roboczą i podatki od zatrudnienia uznawane za koszty pracy, minus wszelkie otrzymane dotacje. Trochę inaczej sytuacja ma się z przeciętnym rocznym wynagrodzeniem wyrażonym w parytecie siły nabywczej. 

Jak możemy zauważyć na powyższym wykresie, przez większość czasu to Czesi mogli kupić więcej za swoje roczne przeciętne wynagrodzenie. Różnica na ich korzyść najbardziej zauważalna było od 2004 do 2008 roku. Później do 2015 roku Czesi utrzymywali nad nami lekką przewagę. Z kolei między 2015 a 2019 rokiem siła nabywcza przeciętnego rocznego wynagrodzenia w Polsce i w Czechach była identyczna. Jednak ostatni kryzys pozwolił wysunąć nam się na prowadzenie. Spadek Czechów w 2020 roku, a następnie w 2022 i nasze utrzymanie względnie takiego samego poziomu siły nabywczej przeciętnego wynagrodzenia pozwoliło nam zauważalnie wyprzedzić południowego sąsiada. W okresie 2004-2022 średnie przeciętne wynagrodzenie w Czechach wzrosło o 33%, a w Polsce o 48,918. 

Podsumowując, Polska jest znacząco większą gospodarką pod względem nominalnym od Czeskiej. Zawdzięcza to przede wszystkim rozmiarom państwa oraz większej populacji. Warto jednak zwrócić uwagę, że Polska rozwija się zauważalnie szybciej niż nasz południowy sąsiad. W przypadku wzrostu cen oba państwa wypadają podobnie, na lekką niekorzyść Polski. W aspekcie poziomu i jakości życia Czechy odnotowują minimalną przewagę. M.in. dwie pozycje wyżej w rankingu HDI, wyższy PKB per capita PPPs. Z drugiej strony w Polsce pracownicy z płacą minimalną mogą żyć na znacznie lepszym poziomie niż ci w Czechach. Należy jednak zaznaczyć, że odsetek osób zarabiających minimalną w Polsce jest znacznie większy. W przypadku przeciętnego wynagrodzenia można powiedzieć, że jego siła nabywcza jest zbliżona. W ostatnich latach przewaga przechyliła się na korzyść Polski. Prawdopodobnie w kolejnych latach zdołamy dogonić Czechy w rankingu HDI, zbliżmy się do nich zauważalnie w PKB per capita PPPs, a także pogłębimy różnice w sile nabywczych naszych pensji. Mit o gospodarczym wzorze do naśladowania w postaci Czech pęka na naszych oczach. 

Zobacz także: Zachód spogląda na Amerykę

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1(11)/2023.

Artykuł Porównanie rozwoju gospodarek Polski i Czech pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.