Kategorie wschodu i zachodu, bardziej, niż jakiekolwiek inne, odcisnęły się na sposobie myślenia o geograficznym położeniu Polski w Europie. W historii wielu państw okres XIX wieku był szczególnie istotny dla ukształtowania się ich współczesnych granic. W przypadku Polski stało się zupełnie inaczej. Odmienność wynikała nie tylko z zaborów, a więc utraty własnej podmiotowości (z wieloma tego konsekwencjami) w tym istotnym okresie, ale też ze względu na wielonarodowy charakter Rzeczypospolitej Polsko-Litewskiej sprzed 1795 roku. Naturalnie więc była to kwestia istotna dla wszystkich organizacji i ruchów społecznych, które na przełomie XIX i XX wieku przystąpiły z nową siłą do pracy na rzecz odbudowy państwa polskiego. 

Przedmiotem tego artykułu jest geneza myślenia geopolitycznego jednego z najważniejszych z nich: narodowej demokracji, ze szczególnym uwzględnieniem roli Jana Ludwika Popławskiego. Jego bowiem (można to uznać za tezę artykułu) należy uznać za pierwszego autora założeń ideowych ruchu narodowego w przedmiotowym zakresie. Specyfikę naszego państwa i szczególną wagę, jaką dla Polski stanowi problem dookreślenia własnego miejsca na mapie bardzo dobrze oddają słowa Wojciecha Wasiutyńskiego:

„Gdzie jest Polska? Podobnego pytania na ogół narody sobie nie zadają. Jedne z nich, jak Francja czy Anglia, mają wiekami ustalone terytorium. Inne, jak Słowacy czy Ukraińcy, dopiero powstają do życia narodowego i ich kraj sięga tak daleko, jak język etniczny. Jeszcze inne, jak Ameryka czy Indie, składają się z różnych elementów narodowych, ale tym, co je łączy i wyodrębnia, jest właśnie terytorium. […] Z Polską jest więcej problemu.”

ZOBACZ TAKŻE: Rola i miejsce Organizacji Układu Bezpieczeństwa Zbiorowego w polityce zagranicznej Federacji Rosyjskiej

Można powiedzieć, że ruch polityczny narodowej demokracji, który rozwinął się w Polsce w II połowie XIX wieku, fundowany był w oparciu o myśl polityczną trzech głównych ideologów. Byli to Jan Ludwik Popławski, Zygmunt Balicki i Roman Dmowski. Szczególne znaczenie miało środowisko wokół redakcji warszawskiego „Głosu” i Ligi Narodowej, która była pierwszą organizacją młodego obozu. W 1895 roku ruszyło najważniejsze pismo narodowców, „Przegląd Wszechpolski. W 1897 roku powstało Stronnictwo Demokratyczno – Narodowe, początkowo nielegalne, później zalegalizowane we wszystkich zaborach. Doktryną polityczną ruchu był pozytywistyczny i demokratyczny nacjonalizm. Dla odróżnienia od innych europejskich odmian tej doktryny i ruchu politycznego pojęcie „narodowej demokracji” było preferowane wobec „nacjonalizmu” Podczas I Wojny Światowej ruch zajmował (nie bez różnic poglądów wewnątrz stronnictwa) stanowisko antyniemieckie, co było konsekwencją założeń ideologicznych, sformułowanych jeszcze w końcu poprzedniego wieku. Dmowski, niekwestionowany lider narodowców, uznawał Niemcy za główne niebezpieczeństwo dla polskości, a to ze względu na cywilizacyjną wyższość oraz atrakcyjność kultury niemieckiej. Po militarnym zwycięstwie nad bolszewicką Rosją, ale też w konsekwencji politycznej klęski „wyprawy kijowskiej”, ukształtowała się wschodnia granica Polski rzeczywiście oparta na założeniach Dmowskiego (do czego przyczynił się Stanisław Grabski, przedstawiciel narodowców w delegacji na rozmowy ws. rozejmu). W dwudziestoleciu międzywojennym ruch narodowy na krajowej scenie politycznej reprezentowany był przez Związek Ludowo Narodowy, a następnie Stronnictwo Narodowe. Po zamachu stanu w maju 1926 roku, wobec autorytarnych rządów Józefa Piłsudskiego, „endecja” znalazła się w trwałej opozycji, aż do II Wojny Światowej nie mogąc istotnie wpływać na politykę państwa. 

Ukształtowanie się granic niepodległego państwa polskiego po I Wojnie Światowej poprzedził czas kształtowania się nowoczesnych (z ówczesnego punktu widzenia) ruchów politycznych, zorganizowanych w oparciu o masowe poparcie społeczne i wokół wyraźnych koncepcji ideologicznych. Czas, o którym mowa w przybliżeniu przypada na ostatnią dekadę XIX i dwie pierwsze dekady XX wieku. W tym czasie ukształtowały się koncepcje polityczne polskich stronnictw politycznych pierwszej połowy XX wieku. Zarysowały się też dwie konkurencyjne wizje geopolityczne, stworzone w środowiskach narodowej demokracji i polskich socjalistów. Granice niepodległego państwa powstały jako wynik ich wzajemnej rywalizacji, toczącej się w warunkach ciężkich zmagań z podmiotami zewnętrznymi. Dopiero II Wojna Światowa przyniosła całkowitą odmianę położenia narodu polskiego, a eliminacja narodowej demokracji przez komunistów ze sceny politycznej w kraju odebrała tej formacji wszelką możliwość działania. Tymczasem zarówno przed pierwszą wojną światową, jak i po niej, politycy „endecji” realizowali dość konsekwentnie swoją wizję geopolityczną – najpierw w drodze do odzyskania niepodległości, później przez wizję polityki zagranicznej niepodległego państwa. Za ojca interesującej nas koncepcji uważa się najczęściej Jana Ludwika Popławskiego, którego myśl doprecyzował i przełożył na język polityki Roman Dmowski, wraz ze stronnictwami politycznymi przez siebie zakładanymi, bądź inspirowanymi. Szczytowym momentem jej oddziaływania był okres I Wojny Światowej i lata tuż po niej. Wtedy to wizja Popławskiego i Dmowskiego odegrała decydujące znaczenie w dziele odbudowy państwowości polskiej, walnie przyczyniając się do określenia jej granic. 

Pierwszym, który sformułował założenia geopolityki narodowej demokracji był Jan Ludwik Popławski. Uznał on, że niepodległe państwo polskie, jeśli naprawdę ma być suwerenne i zdolne do samodzielnego istnienia, musi być zbudowane na osi: Śląsk – Pomorze. Już w 1899 roku pisał: „Ta przyszła Polska, dla której żyjemy i pracujemy, ta Polska, której być może nawet nie będziemy oglądać, ale którą zobaczą nasze dzieci i wnuki, nie byłaby wiele warta nie tylko bez Poznania, lecz także bez Śląska, bez dostępu do morza, a więc bez Gdańska i Królewca. Te ziemie, które obecnie należą do Prus, są niezbędnym warunkiem życia państwa polskiego, tak, jak obecnie są niezbędne dla utrzymania potęgi prusko – niemieckiej. 

,,(…) Zawsze i mocno pamiętać trzeba, że bez tych ziem Polska nie może istnieć, że choćby w innych granicach powstała, do opanowania tych ziem dążyć musi. Niemcy już to rozumieją – my nie wszyscy jeszcze?”

Kim był człowiek, który w mimo braku państwowości polskiej formułował tak ambitne plany politycznej i kulturowej ekspansji? Jan Popławski urodził się w 1854 roku. Był więc o dziesięć lat starszy od Dmowskiego. Ci dwaj politycy współpracę rozpoczęli w końcu lat 80-tych, gdy Popławski był już znanym redaktorem tygodnika „,Głos” i krajowym przedstawicielem Ligi Polskiej. Już wcześniej był aresztowany i zesłany na Syberię za działalność w nielegalnej organizacji studenckiej. Po powrocie z pięcioletniego zesłania pracował krótko w wydawanym przez Świętochowskiego piśmie „Prawda”, a w 1886 roku założył (z Józefem Potockim) Głos„. Pismo to stało się głównym ośrodkiem ideologicznym, wokół którego skupiło się środowisko pionierów myśli narodowej. Po kolejnych aresztowaniach i nielegalnej emigracji, stworzył we Lwowie, wraz z Dmowskim, „Przegląd Wszechpolski”, jako teoretyczno-ideowe pismo przeznaczone dla wszystkich trzech części Polski. Popławski zmarł wcześnie, w wieku 54 lat – niepodległości nie dożył. Być może dlatego pozostał mało znany. A szkoda, gdyż trudno przecenić jego wpływ na świadomość położenia geopolitycznego Polski (przynajmniej dla ruchu narodowego). W Polityce polskiej i odbudowaniu państwa napisał o nim Dmowski: „Człowiekiem, który otworzył oczy naszemu pokoleniu na znaczenie ziem zaboru pruskiego dla przyszłości Polski (…) był Popławski. Do mnie już tylko należało wyciągnąć z tego założenia konsekwencje dla polityki polskiej”. 

Kierunek, który zaproponował Popławski, był zupełnie obcy głównemu nurtowi polskiej myśli politycznej – i to od „zawsze. Ideolog ten zerwał z tradycją, która początek bierze jeszcze w XIV wieku – od unii z Litwą. Od tamtego czasu (choć zdarzały się wyjątki) główny wysiłek państwa polskiego skierowany był na wschód. Od początku związku z Litwą spadł na Polskę obowiązek pomocy sąsiadowi, często w bezużytecznej realizacji interesów dynastycznych Jagiellonów. Wielkie połacie Rusi, odebrane Tatarom, decydowały o politycznym „być, albo nie być” dla Wilna i Moskwy – obie stolice pragnęły odegrać rolę zjednoczyciela ziem ruskich. Tymczasem zachodnie prowincje Polski, utracone jeszcze w czasie rozbicia dzielnicowego, pozostawały na uboczu zainteresowania władców Polski. Trzeba pamiętać, że duża część tych obszarów, w szczególności Śląsk, przez wiele stuleci opierały się germanizacji. Również Prusy, które nigdy do Polski nie należały, były obszarem silnej kolonizacji polskiej. Na przestrzeni dziejów zdarzały się momenty dogodne dla odzyskania tzw. kresów zachodnich, nawet w XVII wieku (w związku z kryzysem domu Habsburskiego podczas wojny trzydziestoletniej)9. Sam Popławski podkreślał nawet, że Jagiellonowie nie rezygnowali ze Śląska i ziem północnych dobrowolnie. Nie miejsce tu na rozstrzyganie historycznych alternatyw, niemniej trudno odmówić racji Dmowskiemu i Popławskiemu gdy stwierdzają, że na zachodzie leżą ziemie decydujące o sile, bądź słabości nowej Polski. 

ZOBACZ TAKŻE: Aktywność Polaków w Europie Środkowej, jako jedno z narzędzi ,,soft-power” Inicjatywy Trójmorza

„Czas powrócić na drogę, którą trzebiły ku morzu krzepkie dłonie wojów Piastowskich” – pisał Popławski w 1899 roku. W jego programie znaczenie decydujące przypadało kierunkowi północno-zachodniemu. Charakterystyczne jest, że jednym tchem wymieniał Gdańsk i Królewiec. Czynnikiem decydującym o wybranych celach nie była wyłącznie obecność na Pomorzu i Mazurach ludności polskiej. Przeciwnie była to kwestia drugorzędna, ważna, jednak ustępująca ce- lowi zasadniczemu. Przede wszystkim Popławski nie wyobrażał sobie Polski bez portów bałtyckich, które odgrywały ogromne znaczenie ze względów gospodarczych. Stanowiły naturalną drogę zbytu produkcji polskiego przemysłu i rolnictwa. W oczywisty sposób potwierdzają to przykłady historyczne. „Wisła – pisał w 1903 roku – jest naszą najważniejszą, można powiedzieć, jedyną drogą wodną do morza i musimy dążyć do tego, aby w całym swoim biegu była polska. Można wyobrazić sobie przyszłe państwo polskie bez znacznej jego części, ale bez Prus Zachodnich byłoby ono dziwo tworem politycznym i ekonomicznym, niezdolnym do rozwoju, nawet do dłuższego życia”. Trudniej przedstawiała się sprawa z Prusami Wschodnimi. Sam Popławski stwierdza, że postępuje tam germanizacja, stopień świadomości narodowej Polaków jest bardzo niski. W dodatku politycy polscy spisują tę prowincję na straty. Jednak, choć odwrócenie germanizacji i polonizacja przynajmniej południowych Prus Wschodnich byłaby bardzo trudna, nie można z niej rezygnować. Według Popławskiego nie można było myśleć o utrzymaniu Prus Zachodnich, a więc i dolnego biegu Wisły, pozostawiając niemieckie terytoria na wschodzie. Przewidział tu, choć nie było to trudne, zapalny problem odrodzonej Polski. Popławski zdał sobie sprawę z wielkich trudności, jakie stałyby przed Polakami, nawet po ewentualnym powstaniu niepodległego państwa. Dla ludzi XIX wieku, niemożliwe do wyobrażenia były metody, którymi posłużono się pół wieku później, gdy faktycznie usunięto żywioł niemiecki z rejonu ujść Wisły i Niemna. Popławski stwierdził jedynie:

„Polityka narodowa, poza zagadnieniami chwili bieżącej widząca dalsze perspektywy sprawy narodowej, powinna zwracać na Prusy Wschodnie szczególną uwagę. […] – i dalej – Prus Zachodnich nie można utrzymać bez Prus Wschodnich, ten więc kraj musi za wszelką cenę być polskim”. 

Metody działania postulowane przez narodowców wyraźnie ujawniały swój pozytywistyczny rodowód. Bezpośrednim środkiem była „praca u podstaw”. Uwaga Popławskiego, a za nim Dmowskiego i innych, skupia się na dwóch zagadnieniach. Po pierwsze, konieczne było posiadanie podstawy w postaci siły demograficznej. Stąd podkreślana była potrzeba rozbudzania świadomości narodowej. Dotyczyło to zarówno ziem Polski centralnej, jak i tzw. kresów. Dodatkowym, środkiem etnograficznej „ofensywy” była kolonizacja. Konieczna była ona w Prusach Wschodnich, ale również w tych częściach Wielkopolski, gdzie analogiczna, a wspierana potężnie przez rząd, akcja niemiecka poczyniła wyłomy. Na wschodzie Popławski wskazywał Białoruś i Litwę jako ziemie, które ze względu na małą gęstość zaludnienia szczególnie nadają się na kolonizację. Drugą płaszczyzną walki o polskość, ściśle z pierwszą związaną, była kwestia własności. Wiele miejsca w swej publicystyce, zarówno Popławski, jak i Dmowski, poświęcali analizie struktury własności na kresach zachodnich i wschodnich. Za pierwszy sukces założonego przez Popławskiego „Głosu”, już w 1887 r., uznaje się wyraźne spowolnienie akcji wykupywania ziemi z rąk polskich przez władze pruskie. Narodowcy publikowali nazwiska ziemian sprzedających ziemię Niemcom, wraz z wykazem wielkości traconego majątku.

W ten prosty sposób tworzono presję społeczną, wpływającą na postępowanie Polaków w prowincjach zachodnich. W latach 1901 – 1903 Jan Popławski (wraz z uznającym jego autorytet Dmowskim) sformułował wizję terytorialnego zasięgu przyszłego państwa. W szerokim, „ofensywnym” wariancie Popławski nie rezygnował wcale z granicy przedrozbiorowej na wschodzie. Na zachodzie sięgał aż po część Dolnego Śląska i część Pomorza Zachodniego. Można sformułować zarzut, że Popławski nie dostrzegał przemian, jakie zaszły w świadomości i postawach innych narodów. Dopuszczał (podkreślamy: w najbardziej śmiałym wariancie) akcję asymilacyjną obejmującą Ukraińców (Rusinów) i Białorusinów. Tymczasem zwłaszcza ci pierwsi coraz wyraźniej domagali się własnej państwowości, co podkreślał Dmowski, opierając się wschodnim planom Piłsudskiego. Znacznie ciekawszy był jednak plan minimum, który pokazywał, z jakich ziem Popławski jest w stanie zrezygnować, a jakie uważa za niezbędne dla funkcjonowania Polski. W tym wariancie, najmniej korzystnym, możliwym jako etap przejściowy do budowy silniejszego państwa, przewidywał objęcie granicami Polski ziem etnograficznie doń przynależnych: Wielkopolski, Pomorza, Prus Wschodnich i Górnego Śląska, oraz Królestwa i Galicji. Twór taki miałby zdolność do samodzielnego bytu, przede wszystkim ze względu na objęcie zagłębia górnośląskiego i szeroki dostęp do morza. Obejmował Prusy Zachodnie i przynajmniej południową część Prus Wschodnich nie był więc żadną miarą osiągalny bez militarnego pobicia Niemiec. Byłby realny w wyniku ewentualnego zwycięstwa Rosji w przyszłej wojnie. Zwracał uwagę brak Ziem Zabranych: nie było tam nie tylko Wilna, ale nawet Białegostoku. Łatwo zrozumieć, jak obce musiało być myślenie narodowców ludziom wychowanym na tradycji romantycznej, „powstaniowej”, wpatrzonych w mapę z 1772 roku.

Koncepcja powyższa, dopuszczająca ustępstwa na wschodzie, musiała być oczywiście traktowana jako minimalna. Szczególnie podkreślał to Dmowski, który później pisał:

(…) przyszłe państwo polskie nie mogło sięgać do granic sprzed pierwszego rozbioru, z roku 1772, ale musiało i miało prawo wyjść swymi granicami poza obszar etnograficzny – nie Polski. (…) Dla każdego, kto choć cokolwiek zrozumiał geografię polityczną Europy, musiało być jasne, że na tej ziemi, (…) położonej pomiędzy dwoma wielkimi państwami, między Niemcami a Rosją, miejsca na małe, słabe państewko nie ma. Tu może istnieć tylko państwo wielkie.

Sformułowana przez Popławskiego koncepcja „minimalna” pozwalała wyciągnąć wnioski na temat koncepcji terytorialnego zabezpieczenia minimalnych warunków funkcjonowania narodu w warunkach nowoczesnej gospodarki światowej. Pokazywała najmniejszy możliwy do utrzymania organizm państwowy polski: z zabezpieczeniem surowcowym, obszarami rozwiniętego przemysłu, dostępem do morza, a zatem z zabezpieczonym uczestnictwem w ogólnoświatowym systemie handlu, wreszcie oczywiście, obejmująca główna część obszarów etnicznie polskich. Łatwo zauważyć, ze był to sposób myślenia uwolniony od pamięci historycznej o granicach państwowych z XVIII wieku. Co ważne, Popławski, a za nim Dmowski i całe stronnictwo narodowo-demokratyczne, nie kierowali się ślepym przywiązaniem do czynnika etnosu. Wbrew pewnym stereotypom, pionierzy myśli narodowej nie głosili bezmyślnie przywiązania do zasady granic etnicznych jako koniecznej zasady kształtowania granic państw narodowych. Skoro niepodległa Polska nie mogła żyć bez Pomorza i Śląska, trzeba było o nie walczyć bez względu na granice etniczne. 

ZOBACZ TAKŻE: Zachód spogląda na Amerykę

Historia docenia głównie zasługi obozu narodowego w uzyskaniu akceptowalnych granic zachodnich. W sprawach wschodu, narodowcy raczej przestrzegali przed marszem tak daleko, jak tylko się da. W koncepcję federacyjną nie wierzyli. Tymczasem trudno zgadnąć co by było, gdyby zabrakło Komitetu Narodowego Polskiego w Paryżu, albo gdyby Komitet był – ale bez wizji i determinacji Dmowskiego. Ewentualne pozostawienie całego wybrzeża Niemcom byłoby ciosem w całą odrodzoną Polskę. „Pretensje niemieckie do Pomorza, to nie są pretensje do takiej, czy innej ilości kilometrów kwadratowych ziemi polskiej; to zamach na całą Polskę, na jej niezawisłość polityczną i gospodarczą”.

Założenia geopolityczne Ludwika Popławskiego stały się fundamentem polityki międzynarodowej Romana Dmowskiego. Jak stwierdził (z perspektywy półwiecza) Wasiutyński „bez Popławskiego cała historyczna polityka Dmowskiego w okresie pierwszej wojny światowej nie miałaby podstaw, ani przygotowania.” Trudno przecenić znaczenie tych przedwojennych (sprzed I Wojny Światowej) koncepcji na ostateczny kształt granic, a więc i na losy Polski. Na ile Popławski i jego uczniowie mieli rację, można się spierać. W każdym razie było to myślenie nowoczesne i odważne, które znalazło realizację w decyzjach polityków obozu narodowego w okresie kształtowania się granic.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1(11)/2023.

Artykuł Między wschodem a zachodem. Jan Ludwik Popławski jako fundator myślenia geopolitycznego narodowej demokracji pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Przekleństwo historii pogranicza, to jest okoliczność istnienia w nieustającym cieniu dziejowych katastrof (konfliktów, zmian granic, wysiedleń) przynosi jednocześnie tę skromną rekompensatę, że regiony pograniczne stają się czasem szczególnie bogate w różnorodność wspólnot ludzkich. Specyficzna historia Podlasia sprawiła, że region podzielony jest granicami osadnictwa odmiennych społeczności, czasem wynikającymi z historycznych granic administracyjnych, ale czasem też – o czym będzie mowa niżej – ukształtowanych niezależnie od nich, w wyniku dynamiki procesów osadniczych. We względnie jednolitej etnicznie i kulturowo Polsce Podlasie – styk dawnych wpływów Mazowsza, Litwy, Rusi i Jaćwieży – stanowi wyjątkowy przykład trwałości i znaczenia zastanych podziałów. Z punktu widzenia życia politycznego te kształtujące się od wieków właściwości stale dają o sobie znać, choćby przy okazji kolejnych wyborów. Występują tu właściwie wszystkie najważniejsze czynniki różnicujące zachowania wyborcze polskiego społeczeństwa, jak granice historycznych jednostek administracyjnych, dychotomia miasto-wieś, czy zjawiska typowe dla mniejszości narodowych oraz religijnych. Warto przyjrzeć się Podlasiu dokładniej, żeby zrozumieć polityczne i społeczne zróżnicowanie naszego państwa.

Wyniki wyborów na Podlasiu

Ostatnie wybory parlamentarne w Polsce odbyły się 19 października 2019 roku. Zgodnie z oczekiwaniami ponownie zdecydowanie najlepszy wynik osiągnęła Zjednoczona Prawica (KW PiS), przy czym utrzymanie się rządu nie było już takie oczywiste, ze względu na to, że łączna suma mandatów zdobyta przez partie opozycyjne wyniosła niewiele poniżej połowy. Lista PiS uzyskała 43,59% głosów, co dało łącznie 235 mandatów. Próg wyborczy przekroczyły jeszcze komitety: Koalicja Obywatelska (27,4%), SLD (12,56%), PSL (8,55%), Konfederacja (6,81%)¹.

Podlasie, jako całość, stale wykazuje większe poparcie dla prawicy, niż średnia krajowa. Zanim polską scenę polityczną zdominowała rywalizacja PiS-PO odzwierciedlały to wyniki AWS (44,29% w woj. białostockim wobec 33,83% w skali kraju w 1997 roku), a nawet LPR (11,79% w woj. podlaskim wobec 7,87% w skali kraju w 2001 roku). Zgodnie z oczekiwaniami podobnie było też w 2019 roku. Poszczególne komitety uzyskały, odpowiednio: PiS 52,04%, KO 21,04%, PSL 9,33%, SLD 9,09%, Konfederacja 6,96%. Porównując to do wyników ogólnopolskich można jeszcze stwierdzić, że wyższe od średnich wyniki uzyskały PSL i Konfederacja, a słabszy lewica.

Wyniki głosowania na listy poszczególnych komitetów wyborczych w okręgu 24-Białystok w wyborach do Sejmu RP w 2019 roku

Źródło: Opracowanie własne na podstawie publikacji PKW

Powszechnie znany stereotyp prawicowego Podlasia, pasujący do wizerunku całej Polski Wschodniej, jest generalnie prawdziwy, ale nie oddaje wcale szczegółów zachowań wyborczych mieszkańców północno-wschodniej Polski. Tymczasem rzut oka na szczegółowe rezultaty wyborów pokazują znaczne zróżnicowanie poparcia poszczególnych partii w różnych częściach regionu.

Wyniki głosowania w poszczególnych powiatach w okręgu 24-Białystok w wyborach do Sejmu RP w 2019 roku

Źródło: Opracowanie własne na podstawie publikacji PKW

W większości powiatów najwyższe poparcie zdobywa Prawo i Sprawiedliwość, ale są od tej zasady wyjątki. Słabsze wyniki PiS występują w powiecie hajnowskim oraz miastach, szczególnie w Białymstoku. Szczególnie wysokie natomiast w zachodnich powiatach województwa, szczególnie w powiatach wysokomazowieckim i łomżyńskim. Historycznie obszarem o słabym poparciu PiS była też północ województwa (patrz: tabela). Odwrotnie, najwyższe poparcie w południowo-wschodniej części województwa oraz w Białymstoku w 2019 roku miało SLD. Koalicja Obywatelska, która w skali województwa uzyskała nieco ponad 21% głosów, powyżej tej wartości wypadła w miastach na prawach powiatu, oraz na południowym wschodzie – w pewnym uproszczeniu można stwierdzić, że tam, gdzie lewica (jest to pokłosie przemian następujących w ciągu ostatnich kilkunastu lat – stopniowo, ale konsekwentnie PO/KO odbierało dawny elektorat SLD)². Konfederacja, którą można uznać za nową formację polityczną (choć dziedziczącą tradycje swoich składowych: narodowców oraz zwolenników Janusza Korwin-Mikkego) uzyskała mniej więcej równe poparcie w całym regionie.

Wyniki głosowania na listę KW Prawo i Sprawiedliwość w kolejnych wyborach w powiatach województwa podlaskiego

Źródło: Opracowanie własne na podstawie publikacji PKW

W szczególny sposób zróżnicowane regionalnie jest poparcie ludowców. Szczególnie słaba w miastach na prawach powiatu, ale też, co już nie tak oczywiste, w rolniczych, lae też mocno prawicowych powiatach, jak wysokomazowiecki i łomżyński. Jest to także formacja o szczególnie dużych wahaniach poparcia między poszczególnymi elekcjami, osiągająca dużo lepsze wyniki w wyborach samorządowych niż parlamentarnych. PSL rywalizuje o konserwatywny elektorat wiejski z PiS – generalnie tą walkę coraz wyraźniej przegrywa, ale wciąż wielu wyborców głosuje na posła lub prezydenta z PiS i na „swojego” wójta z PSL. To zróżnicowanie pokazuje wyraźnie zestawienie wyników kolejnych wyborów do Sejmu oraz do sejmiku województwa podlaskiego. Ten lokalny charakter zachowań wyborczych ma wpływ na wahania poparcia również dlatego, że o głosowaniu częściej, niż w przypadku innych partii, może decydować obecność na liście wyborczej konkretnego, lokalnego polityka – szczególnie kontrastuje to z „jednolitym”, mało zróżnicowanym poparciem Konfederacji.

Wyniki głosowania na listę KW Polskiego Stronnictwa Ludowego w kolejnych wyborach w powiatach województwa podlaskiego

Źródło: Opracowanie własne na podstawie publikacji PKW

Mapa polityczna województwa podlaskiego

Historyczne podziały dzisiejszego województwa podlaskiego dzielą je na trzy główne części, szczególnie żywe w pamięci mieszkańców ze względu na niedawne granice województw: Białostocczyznę, Suwalszczyznę i Łomżyńskie. Dwa ostatnie subregiony są względnie jednoznacznie kojarzone z dawnymi województwami (w przypadku Suwalszczyzny – z tą częścią woj. suwalskiego, które znalazło się w granicach woj. podlaskiego. Byłe województwo białostockie (te sprzed 1999 roku) przedzielone jest dodatkowo dawnymi granicami województw przedrozbiorowych i granicą między Koroną a Litwą, oraz nieformalną, ale wyraźną granicą osadnictwa katolickiego (z kierunku Mazowsza) i prawosławnego (z ruskich ziem Wielkiego Księstwa Litewskiego). Osobnym zjawiskiem jest odrębność dużych ośrodków miejskich, gdzie szczególnie Białystok wyraźnie odróżnia się od okolicznych gmin i przypomina – w charakterystyce postaw politycznych i zachowań wyborczych mieszkańców – inne duże miasta w Polsce. Biorąc pod uwagę nie tyle same historyczne granice, co faktyczne aktualne zróżnicowanie polityczne, okazuje się, że tylko częściowo mają znaczenie dawne podziały administracyjne, za to szczególnie mocno ujawniają się podziały socjopolityczne wynikające z dawnych i niedawnych migracji ludności.

Wyróżnić można więc: umiarkowanie prawicową, a dawniej raczej lewicową i sprzyjającą ludowcom Suwalszczyznę; konserwatywny, głosujący na prawicę, ale też silnie „opanowany” przez PSL subregion grajewsko-sokólski; bardzo konserwatywny i sprzyjający PiS, największy ze wszystkich subregion białostocko-łomżyński; odrębne, „liberalne” miasto Białystok; oraz dawniej skrajnie lewicowy, dziś wciąż niechętny prawicy region południowo-wschodni (prawosławny). Granice subregionów pokazuje poniższa mapa – w szczegółach wyjaśniona dalej.

Podział województwa podlaskiego na pięć subregionów geografii wyborczej

Suwalszczyzna obejmuje powiaty suwalski, augustowski i sejneński oraz miasto Suwałki, Nie występują tu formacje kulturowe determinujące podziały socjopolityczne innych części województwa: osadnictwo drobnoszlacheckie i społeczność prawosławna. Do 2015 roku w regionie szczególnie wysokie poparcie uzyskiwały PO i PSL, Przeciwko PiS, a więc na lewicę, PO lub PSL, głosuje mniejszość litewska stanowiąca większość mieszkańców nadgranicznej gminy Puńsk³. W cyklu wyborów w latach 2018-2020 sytuacja uległa pewnej zmianie: wyraźnie wzmocnił się PiS, wygrywając wybory prezydenckie, uzyskując wyniki powyżej średniej wojewódzkiej w wyborach parlamentarnych, i zwiększając z 2 do 4 liczbę radnych w sejmiku wybranych w okręgu suwalskim (łącznie z pow. sokólskim i monieckim).

Subregion grajewsko-sokólski obejmuje obszar powiatów kolneńskiego, grajewskiego, monieckiego i sokólskiego. Układa się w regularny pas w północnych częściach dawnych „gierkowskich” województw łomżyńskiego i białostockiego. Subregion wyróżnia względnie wysokie poparcie wyborcze ludowców, podobne do Suwalszczyzny, oraz wysokie poparcie dla prawicy, typowe dla reszty Łomżyńskiego i zachodniej Białostocczyzny. Taki rozkład poparcia wyborczego nie ma nic wspólnego z granicami dawnych województw i rozbiorów. Jak dowodzi M. Dajnowicz, ludowców popiera przede wszystkim ludność pochodzenia chłopskiego (a nie, co w tym wypadku istotne, drobnoszlacheckiego). Wysokie notowania PSL w rejonie Kolna, Moniek i Sokółki można więc, przynajmniej częściowo, wiązać z mniejszym zagęszczeniem (choć nie brakiem) osadnictwa szlachty podlasko-mazowieckiej⁴.

Ziemia Łomżyńska i zachodnia część Białostocczyzny tworzą subregion łomżyńsko-białostocki, wyróżniający się na tle Podlasia i całej Polski specyficznym składem społecznym. Wspólnie z północnym Mazowszem tworzy obszar zwartego osadnictwa drobnoszlacheckiego, w wielu gminach stanowiącego większość mieszkańców. Pamięć o pochodzeniu stanowym przetrwała do dziś, szczególnie na wsi, pomimo przekształceń społecznych. Gminach „szlacheckich” badania społeczne pokazują ponadprzeciętne poczucie patriotyzmu, tradycyjny szacunek dla instytucji rodziny, silne przywiązanie do uprawianej od pokoleń ziemi i bardzo duży wpływ Kościoła rzymskokatolickiego⁵. Przykładowo, w gminach wiejskich powiatu wysokomazowieckiego w ostatnich wyborach prezydenckich Andrzej Duda uzyskał poparcie: Kobylin-Borzymy 91%, Kulesze Kościelne 93%, Sokoły 86%, Wysokie Mazowieckie 86%, Nowe Piekuty 87%, Klukowo 89%. Co charakterystyczne, zwykle niskie jest poparcie PSL. Do subregionu można zaliczyć powiaty: łomżyński (bez gminy Zbójna, należącej do Kurpiowszczyzny), zambrowski, wysokomazowiecki, białostocki (bez gmin Gródek i Michałowo) oraz zachodnie części powiatów bielskiego i siemiatyckiego.

Subregion południowo-wschodni (prawosławny) obejmuje wschodnie części powiatów bielskiego i siemiatyckiego, cały powiat hajnowski oraz gminy Gródek i Michałowo powiatu białostockiego. Od początku lat 90. był to obszar dominacji lewicy postkomunistycznej. Już w 1991 roku większość mieszkańców powiatów hajnowskiego i bielskiego poparła kandydującego z listy SLD Włodzimierza Cimoszewicza, który osiągnął ponad 50 tys. głosów⁶. Po początkowych próbach samodzielnego udziału w wyborach parlamentarnych na współpracę z lewicą zdecydowały się szybko główne środowiska mniejszości prawosławnej i białoruskiej⁷. Na Podlasiu mieszka większość spośród ok. 160 tys. wyznawców prawosławia w Polsce. W powiecie hajnowskim prawosławni stanowią około 70% mieszkańców, w bielskim – 40%, siemiatyckim – 30%, białostockim – 15%, sokólskim – 10%. Zdecydowana większość podlaskich wyznawców prawosławia deklaruje narodowość polską. Białorusini stanowią: 32% populacji powiatu hajnowskiego, 17% powiatu bielskiego, 3% powiatu białostockiego ziemskiego i 3% powiatu siemiatyckiego. Ponad połowę mieszkańców deklarujących narodowość białoruską mają gminy: Orla (pow. bielski), Czyże, Dubicze Cerkiewne, Hajnówka – gm. wiejska, (wszystkie pow. hajnowski)⁸. Począwszy od wyborów w latach 2006 i 2007, wobec słabnięcia SLD, społeczność prawosławna południowo-wschodniego Podlasia charakteryzuje się już nie tyle głosowaniem na lewicę (choć ta wciąż zachowuje poparcie znacznie wyższe od ogólnopolskiego i wojewódzkiego), co popieraniem głównych partii opozycyjnych wobec prawicy. W wyborach w 2015 roku popularni kandydaci prawosławni znaleźli się na listach trzech dużych ugrupowań (Aleksander Sosna z Lewicy, Mikołaj Janowski i Jarosław Matwiejuk z PSL, Adam Musiuk z PO), a w 2019 najważniejszymi kandydatami mniejszości byli Mikołaj Janowski z PSL, Eugeniusz Czykwin z KO. Generalnie, miejsce słabnącej lewicy zajęła PO (KO) i, w mniejszym stopniu, wciąż silny lokalnie PSL. Co bardzo istotne, swoją pozycję w subregionie wzmacnia także PiS.

„Uskok wyborczy”, czyli bardzo wyraźna zachodnia granica subregionu południowo-wschodniego, ciągnie się na przestrzeni 140 km, mniej więcej przez środek gminy Szudziałowo i Zabłudów, przecina gminę Bielsk Podlaski na zachód od tego miasta, dalej na południe środkiem gmin Boćki i Siemiatycze. W pozornie umiarkowanej politycznie gminie wiejskiej Bielsk Podlaski (wyniki poszczególnych partii w skali gminy odpowiadają mniej więcej wynikom w całym województwie), dokładniejsza analiza pozwala dostrzec ostry podział elektoratu. Przykładowo w 2015 roku w poszczególnych komisjach wyborczych w gminie PiS uzyskał: Augustowo 43,48%, Łubin Kościelny 68,49%, Dubieżyn 13,24%, Piliki 47,00%, Bielsk Podlaski 7,92%, Proniewicze 44,97%, Pasynki 7,81%, Rajsk 8,37%, Ploski 1,64%. Jak łatwo zgadnąć, wsie: Augustowo, Łubin, Piliki i Proniewicze znajdują się, mniej więcej, po zachodniej, a pozostałe po wschodniej stronie gminy. W uproszczeniu można przyjąć, że na południe od Białegostoku do granicy województwa „uskok” przebiega wzdłuż drogi krajowej nr 19 Białystok-Lublin⁹.

Osobnym subregionem jest miasto Białystok. Regularnie ponadprzeciętne poparcie osiąga tu Platforma Obywatelska (obecnie pod szyldem KO). W kolejnych czterech wyborach prezydenta miasta począwszy od 2006 roku zwyciężał kandydat popierany przez PO, Tadeusz Truskolaski. W 2020 roku w II turze wyborów prezydenckich w Białymstoku zwyciężył Rafał Trzaskowski 52,2% a Andrzej Duda 47,8% głosów. Łatwo zauważyć, że potwierdza się tu zjawisko typowe dla dużych miast w całej Polsce: poparcie dla PO, czy, szerzej, dla polityków kojarzonych z szeroko rozumianym liberalizmem.

Wyniki KW PO (KO) w wyborach parlamentarnych i samorządowych w latach 2006-2019

Źródło: Opracowanie własne na podstawie publikacji PKW

Podsumowanie

Województwo podlaskie, traktowane jako całość, stanowi obszar dominacji prawicy, reprezentowanej obecnie przez PiS. Poparcie to jest jednak rozłożone nierównomiernie. Opisana wyżej mapa wyborcza województwa powstała w wyniku nałożenia się na siebie linii rozgraniczających wyższe i niższe poparcia wyborcze poszczególnych analizowanych formacji politycznych. Podział ten jest względnie trwały, prawdopodobnie utrzyma się w najbliższych latach, przy czym najbardziej wyraźną i zapewne najtrwalszą granicą jest linia rzeczonego „uskoku wyborczego” przecinającego południe województwa. Występowanie tak wyraźnej różnicy w zachowaniach wyborczych na małym obszarze wskazanych gmin jest zjawiskiem wyjątkowym na skalę ogólnopolską.

W czasie ostatniej serii wyborów w latach 2018-2020 na Podlasiu umocnił się jeszcze bardziej PiS. Wzrost poparcia prawicy nastąpił szczególnie w obszarach wcześniej słabszych, czyli na północy oraz południowym wschodzie województwa. Lepsze notowania na Suwalszczyźnie i okolicach w istotny sposób przyczyniły się do uzyskania większości w sejmiku województwa. Z kolei w wyborach prezydenckich okazało się, że najwyższy procentowy wzrost poparcia dla kandydata Zjednoczonej Prawicy nastąpił w powiecie hajnowskim, dawnym mateczniku lewicy. Choć Andrzej Duda uzyskał tylko 39% głosów w powiecie, poprawa jest znaczna – w 2015 roku było to tylko 30%. W tym czasie w skali województwa nastąpiła poprawa z 59% do 60%, natomiast w mieście Białymstoku nastąpił procentowy spadek poparcia z 51,5% do 47,8%.

Bastionem PO, obecnie pod szyldem Koalicji Obywatelskiej, pozostał zatem Białystok. Potwierdziły to wyniki wyborów prezydenckich, a także utrzymanie władzy w samorządzie miasta. Generalnie rzecz biorąc PO jednak wyraźnie traci Podlasie. Utraty dystansu do PiS nie rekompensuje nawet skuteczne od lat „przejmowanie” od lewicy elektoratu prawosławnego. Generalnie można powiedzieć, że już dawno SLD straciło monopol na reprezentowanie tej grupy wyborców, którzy coraz chętniej głosują na rozmaite partie odpowiadające ich indywidualnym preferencjom, od lewicy, przez PO/KO i PSL, po PiS i Konfederację.

Pomimo zmieniających się w kolejnych latach sytuacji w niektórych powiatach zasadniczy podział Podlasia na kilka odmiennych od siebie fragmentów pozostaje stały. Można przypuszczać, że stałby się jeszcze bardziej widoczny w przypadku jakiegoś ogólnego spadku poparcia dla prawicy, gdyż podziały są mniej widoczne, gdy jedna partia prawie wszędzie ma poparcie wysokie lub bardzo wysokie. W każdym razie jest i w przyszłości będzie widoczny wpływ historycznego osadnictwa i migracji, zarówno tych dawnych, jak i świeżej daty. Tą względnie niedawną jest masowy ruch ludności ze wsi do miasta w okresie powojennego wzrostu Białegostoku. Ta niejako nowa, mniej zakorzeniona (przez to i mniej konserwatywna) niż na wsi społeczność to przecież również „produkt” specyficznej fali migracyjnej.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1(1)/2020.

[Grafika: Elekcja Stanisława Augusta; Autor: Bernardo Bellotto]

_______________________________

Artykuł Długie trwanie regionu. Geografia wyborcza Podlasia pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.