Wyniki wyborów z 15 października były rozczarowaniem zarówno dla tracącego w ich skutek władzę Prawa i Sprawiedliwości jak liczącej na “wywrócenie stolika” Konfederacji. Ten powszechny zawód w połączeniu z triumfalizmem obozu liberalno- lewicowego doprowadził wielu polityków i komentatorów do głoszenia konieczności zwrotu ku centrum, bez którego prawica miałaby być skazana na wymarcie. W praktyce za tego typu dobrze brzmiącymi hasłami i postulatem „modernizacji” może jednak kryć się postulat milczącego oddania lewicy hegemonii kulturowej. 

Punkt wyjścia – walka o tożsamość polskiej prawicy 

Gdy Konfederacja powstawała w grudniu 2018 r., jej cel był jasny – zgromadzić pod jednym sztandarem środowiska na umowne prawo od rządzącego PiSu. Korwiniści i konserwatywni liberałowie, narodowcy, Grzegorz Braun, pro-liferzy – dla wszystkich elementów nowej koalicji było oczywiste, że to oni są prawdziwą prawicą. Oczywiście, różnili się często w definiowaniu tego pojęcia – dla korwinistów to liberalizm gospodarczy był podstawowym wyznacznikiem prawicowości. Konfederaci różnie rozkładali akcenty, w miarę zgodnie jednak atakowali partię Jarosława Kaczyńskiego za zbyt miękką politykę wobec Unii Europejskiej, USA czy Izraela, brak poprawy ochrony życia nienarodzonego, otwieranie Polski na cudzoziemską imigrację zarobkową (najpierw głównie ukraińską, a potem również pozaeuropejską, w tym muzułmańską). 

PiS początkowo miał do Konfederacji stosunek lekceważący wielu liczyło, że konglomerat środowisk działających od lat poza parlamentem po prostu się rozpadnie lub nie przekroczy progu 5%. Gdy Konfederaci weszli do Sejmu jesienią 2019 r., nie brakowało komentarzy wieszczących jej rozkład na wzór potężnego początkowo klubu Kukiz ’15 w poprzedniej kadencji. Wokół ówczesnej partii rządzącej nie brakowało przekonania, że dla posłów “ideowej prawicy” będzie atrakcyjne przejście do PiSu w zamian za frukta – tym bardziej, że większość partii Kaczyńskiego znów była niewielka, więc mogłaby takim uciekinierom sporo zaoferować. 

W praktyce jednak żaden poseł Konfederacji na przejście do PiSu się nie skusił. Siły sojuszu narodowo-wolnościowego w Sejmie były niewielkie, ale stale atakował on formację rządzącą. Wydawało się zatem, że po latach hegemonii PiSu i pierwszej kadencji skupionej na polityce socjalnej tworzy się przestrzeń do rywalizacji o patriotycznego, konserwatywnego czy katolickiego wyborcę. Można było liczyć, że PiS i Konfederacja będą starać się pokazać, że to one są “prawdziwą prawicą”. W konsekwencji mogło to poskutkować koniecznością uwiarygodnienia się PiSu i większym przełożeniem się ostrej, miejscami wręcz narodowo-katolickiej retoryki partii Kaczyńskiego na realne działania rządu. 

Zobacz także: Porównanie rozwoju gospodarek Polski i Czech

Kto jest większym progresistą? 

Po czterech latach jesteśmy jednak w zupełnie innym miejscu. W ostatnich miesiącach można było wielokrotnie odnieść wrażenie, że PiS i Konfederacja owszem, rywalizują, ale o status partii bardziej centrowej. Po stronie (wówczas) rządowej chyba najdalej w tym kierunku szły kolejne wypowiedzi Waldemara Budy. Minister rozwoju i technologii atakował Konfederację słowo w słowo powtarzając narrację antychrześcijańskiej lewicy – mówił m. in. o “absolutnej zaściankowości w podejściu światopoglądowym i społecznym” formacji Bosaka i Mentzena oraz “radykalnych, dramatycznych rzeczach, które w głowie się nie mieszczą? Nie wahał się także kilkakrotnie używać frazy “piekło kobiet? Na tak ostre ataki Budy zasłużyły ochrona życia poczętego w wyniku gwałtu oraz pomysł stworzenia dla osób chętnych możliwości połączenie małżeństwa katolickiego i cywilnego zawarty w „stu ustawach Mentzena” Ten sam minister podobnie twardej i nacechowanej emocjonalnie retoryki bynajmniej nie używał, gdy chodziło o agendę skrajnie lewicową choćby okaleczenie dzieci w imię ideologii trans czy osiedlanie w Polsce tysięcy muzułmanów. 

Po stronie Konfederacji na naczelnego orędownika kursu ku centrum wyrósł Przemysław Wipler. Poseł VII kadencji kolejnymi wypowiedziami drażnił bazowych zwolenników formacji stwierdził m. in., że żałuje głosowania przeciwko wejściu Polski do UE w 2003 r. oraz udzielił „Gazecie Wyborczej” długiego wywiadu, w którym przekonywał, że większość wyborców Konfederacji popiera aborcję na życzenie oraz eutanazję. Już po wyborach nowy-stary poseł Wipler de facto poparł także wprowadzenie związków partnerskich. Jednak także przed powrotem Wiplera do bezpośredniej polityki wśród polityków Nowej Nadziei można było znaleźć liberałów akonserwatywnych zwolenników aborcji na życzenie, małżeństw homoseksualnych czy osoby deklarujące, że ich jedyna narodowość to ta śląska. Część została odsunięta pod wpływem presji, ale niektórzy znaleźli się na listach w wyborach parlamentarnych. W trakcie kampanii wielu działaczy włącznie z samym prezesem Sławomirem Mentzenem mówiło też o konieczności walki z “podatkiem od gejów”, nazywając podatek od spadków i darowizn “homofobicznym” Oprócz płaszczyzny programowej dochodzi tu zatem językowa kluczowa dla przemiany świadomości społeczeństwa. Hegemonia kulturowa lewicy w świecie zachodnim opiera się w znacznej mierze właśnie na definiowaniu pojęć, przyjmowanych następnie przez większość aktorów życia publicznego jako obiektywne kryteria pozwalające odseparować „radykałów” od pełnoprawnych uczestników debaty. 

Symbole mają znaczenie w definiowaniu przestrzeni publicznej. Po stronie (wówczas) rządowej symbolem miękkiego kursu był głośny Sylwester w TVP. Na imprezie fetującej rozpoczęcie roku 2023 zespół Black Eyed Peas wystąpił w tęczowych opaskach symbolizujących ruch LGBT. Lider grupy krzyczał ze sceny: “Kochamy Was, LGBT! Kochamy Was, ludzie Afryki! Kochamy Was, uchodźcy!” Władze telewizji oświadczyły, że wszystkie elementy występu były z góry z nimi ustalone. Premier Morawiecki zadeklarował później, że sprzeciw wobec opasek byłby “ograniczaniem wolności artystycznej? Wiceprezes PiSu Joachim Brudziński stwierdził z kolei, że “Prawo i Sprawiedliwość jest partią wolności; polityków PiS nic nie obchodzi, kto jakie ma preferencje. (…) Jesteśmy partią pełną tolerancji, szanujemy każdego człowieka. Nieważne są dla nas jego poglądy, wyznanie religijne, orientacja seksualna. Cóż mi do tego, kto kogo kocha i jak kocha? Po tej linii po przegranych wyborach część polityków PiSu odkryło nagle w sobie ogromny entuzjazm wobec in vitro. Za refundacją programu mimo zamrażania zarodków zagłosował premier Morawiecki, ustawę podpisał prezydent Duda. 

Niektórzy znów postanowili odróżnić się na tle Konfederacji. W grudniu w studiu Radia Zet Karol Karski dołączył się do liberalno-lewicowego chóru potępiającego Krzysztofa Bosaka za „homofobię” Grzegorza Brauna. “Jak pan śmie mówić panu Śmiszkowi, że każdy ma swój język?” – stwierdził europoseł PiS. Znów – nie chodzi tu o wyrażenie różnicy zdań, ale o moralne potępienie. Kryterium oceny postępowania przestają być obiektywne fakty, zastąpione przez akt subiektywnie zranionych uczuć siedzącego obok homoseksualisty. Jak w soczewce widać tu mechanizmy uciszania i stygmatyzowania konserwatystów, chrześcijan i patriotów, stosowane od dekad w świecie zachodnim. Emocje mają zastąpić racjonalną analizę. Podobnie jak przed przeciwnikami imigracji wielokrotnie stawiano zdjęcie “biednego małego Mohameda, który chciałby lepszego życia w Europie. Po czym następuje pytanie – „jak pan śmie mówić Mohamedowi w oczy, że nie ma prawa tu przyjechać? Albo wziąć ze sobą swojej ukochanej rodziny, za którą tęskni”? Wobec czego prawicowcy sami ustawiają się na pozycjach oskarżonych tłumaczących się przed arbitrami dystrybuującymi prestiż. 

Zobacz także: Aktywność Polaków w Europie Środkowej, jako jedno z narzędzi ,,soft-power” Inicjatywy Trójmorza

Totem wyroku TK 

Skąd ta zmiana? Niewątpliwie ogromną rolę odegrały tu wydarzenia roku 2020. Andrzej Duda uzyskał reelekcję w znacznej mierze właśnie na hasłach wojny kulturowej i obrony tradycyjnej rodziny przed „ideologią LGBT” (pewnie trafniejsze byłoby sformułowanie „agenda”). Między pierwszą a drugą turą wyborów prezydent w ramach zabiegania o wyborców Krzysztofa Bosaka złożył w Sejmie projekt poprawki do konstytucji zakazującej adopcji dzieci przez pary homoseksualne. Na początku października 2020 r. ministrem edukacji i nauki został znany z deklaracji prorodzinnych Przemysław Czarnek. Były wojewoda lubelski symbolicznie zastąpił Jarosława Gowina, który wcześniej deklarował gotowość „kładzenia się Rejtanem w obronie gender studies na uczelniach„. Wreszcie po latach presji ze strony konserwatywnych polityków PiSu, Kościoła, Konfederacji i środowisk pozarządowych Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność aborcji eugenicznej z ustawą zasadniczą. 

Później nastąpił jednak słynny strajk kobiet, który sparaliżował większość sejmową na resztę kadencji. Nie wprowadzono nawet wynikających z wyroku Trybunału dodatkowych świadczeń dla matek niepełnosprawnych dzieci – co pozwalało na oczywisty zarzut przejmowania się życiem nienarodzonym bardziej niż już narodzonym. Projekt prezydenta Dudy przeleżał w zamrażarce trzy lata i trzy miesiące i praktycznie nikt się o niego nie upominał. Nie ograniczono ani nawet nie wprowadzono przejrzystości finansowania mediów i organizacji pozarządowych milionami z zagranicy (w tym z budżetów obcych państw), idącymi w lwiej większości na przemianę świadomości społeczeństwa w kierunku liberalno-lewicowym. W praktyce lewica narzucała tylko swój język na czołowych uczelniach. Odrzucono nawet tak oczywiste wydawałoby się rozwiązania jak zakaz obcinania dzieciom genitaliów czy faszerowania ich hormonami nieodwracalnie zaburzającymi ich rozwój – wszystko było zbyt kontrowersyjne. Można było przedstawiać Donalda Tuska jako niemieckiego agenta i podgrzewać do czerwoności „antyteutońskie” emocje, ale nie dało się wprowadzić przejrzystości finansowania organizacji politycznych w Polsce z niemieckiego budżetu. 

Protesty po wyroku TK stały się totemem lewicy, jej mitem założycielskim- a jednocześnie wielkim kompleksem prawicy. Historia została tu napisana na nowo. Dobrze oddaje to powyborczy wpis wiceszefa OKO.Press Michała Danielewskiego „By pojąć głupotę PiS z wyrokiem aborcyjnym i cały idiotyzm ich rewolucji, wystarczy uświadomić sobie, że przejmowali władzę w kraju na tle UE ultra konserwatywnym: z wielkimi wpływami Kościoła, z zakazem aborcji, z papieżem hegemonem zza grobu. Po co im było przy tym grzebać?” Prawda była zupełnie inna. Polska sekularyzowała się przed październikiem 2020 r., wojna kulturowa trwała już od kilku lat, przed wyrokiem opublikowano głośny tekst o „końcu katolickiego imaginarium” Jan Paweł II był obiektem kpin i kontestacji młodzieży jeszcze za poprzednich rządów Donalda Tuska, także filmy i książki pokazujące skandale pedofilskie w Kościele pojawiały się od dawna. Wreszcie – PiS nie przeprowadzał żadnej „katolickiej rewolucji” Wyrok miał być drobną korektą, pojedynczym gestem, wykonanym by środowiska konserwatywne i katolickie dostały po ponad pięciu latach rządów cokolwiek na poziomie legislacyjnym. 

Odrzucić fałszywą dychotomię szuryzmu i centryzmu 

Oczywiście, wielką sztuką jest równoległe prowadzenie działań politycznych i zdobywanie dla nich akceptacji społecznej. Zbyt daleko idące zmiany legislacyjne mogą być długofalowo przeciwskuteczne. Prawica zareagowała jednak w większości na lewicową narrację po jesieni 2020 r. zwyczajnym schowaniem głowy w piasek. Byłoby przy tym niesprawiedliwością zrzucanie na to winy tylko na PiS. Ostatecznie prawie połowa posłów tej partii podpisała się pod wyrokiem i bez tej decyzji nie byłoby mowy o zwiększeniu ochrony życia nienarodzonego. Po prostu po 22 października 2020 r. liczba polityków, dziennikarzy i komentatorów gotowych publicznie bronić postulatu zakazu zabijania dzieci chorych i niepełnosprawnych znacząco się zmniejszyła. Nie było żadnej kulturowej ani politycznej kontrofensywy. Nie da się nie przegrać, jeśli nie wychodzi się na boisko. Teraz zaś agenda pro-life jest idealnym kozłem ofiarnym porażki PiSu. Lewica ma swoją samospełniającą się przepowiednię. Im więcej mówi o nieuchronności przemian kulturowych, społecznych i narodowościowych, nie spotykając się z aktywnym i konstruktywnym oporem, tym więcej osób uznaje owe przemiany za już przesądzone. I to mimo tego, że nawet w Sejmie kolejnej kadencji wydaje się wcale nie być większości dla legalizacji aborcji na życzenie. 

Wielką bronią lewicy jest utożsamienie jednoznacznych poglądów w kwestiach cywilizacyjnych z radykalizmem formy przekazu oraz zwykłym wariactwem, nazywanym ostatnio często „szuryzmem” W rzeczywistości są to trzy różne zjawiska, które mogą na siebie zachodzić w konkretnych przypadkach. Można być bardzo zdecydowanym zwolennikiem oparcia porządku społecznego na patriotyzmie, interesie narodowym, stabilnej rodzinie i moralności chrześcijańskiej, a jednocześnie nie mieć nic wspólnego z relatywizowaniem pedofilii, obroną działań Rosji na Ukrainie, toporną propagandą odrzucającą ludzi o dowolnych poglądach czy namiętnym snuciem teorii spiskowych na temat agenturalnych powiązań przeciwników politycznych bez przedstawiania dowodów. 

Błędem sporej części prawicy jest bycie „antylewicą” negacja wszystkiego, co przychodzi z drugiej strony, zamiast promocji własnego programu pozytywnego. „Swoi radykałowie” są czasem potrzebni do przesuwania granic dyskursu, ale nie powinni być twarzami całego obozu, jeśli ten ma aspiracje do trwałego rządzenia państwem. Należy też uważać na fiksacje na punkcie owszem, niepoprawnych politycznie, ale trzeciorzędnych z punktu widzenia realnych wyzwań cywilizacyjnych tematów. Jean- Marie Le Pen miał realne szanse partycypować we władzy we Francji na przełomie lat 80. i 90., ale postanowił zaangażować się w spory na temat liczby ofiar Holocaustu, komór gazowych w Oświęcimiu i wpływów środowisk żydowskich. Przywódca Frontu Narodowego został otoczony kordonem sanitarnym, a przez kolejne dwie dekady poparcie jego formacji stało w miejscu. 

Prawica, która uznaje hegemonię kulturową lewicy, stwierdzając że zmiany legislacyjne i społeczne mogą podążać tylko w jednym kierunku, traci rację bytu. Angielski pisarz i publicysta Peter Hitchens znakomicie podsumował taką postawę w Cameron Delusion: 

„Gdyby Partia Konserwatywna była twoją lodówką, całe twoje jedzenie by się popsuło. Gdyby była twoim samochodem lub rowerem, byłbyś porzucony na poboczu drogi. Gdyby była twoim księgowym, byłbyś bankrutem. Gdyby była twoim prawnikiem, byłbyś w więzieniu. Gdyby jakiekolwiek dobro konsumenckie, usługa lub zawód tak stale i w tak przewidywalny sposób zawodziło w swoim rzekomo głównym celu, ludzie odwróciliby się od niego. Zostałoby prześcignięte, zastąpione i wymiecione z rynku przez lepszego konkurenta. Ogromną zagadką Wielkiej Brytanii, a zwłaszcza Anglii, jest, że Partia Konserwatywna nadal ma miliony lojalnych klientów, a nie wszyscy z nich są u kresu swoich dni. Odmawiają porzucenia jej, niezależnie od tego, jak wiele razy ich zawiedzie lub nawet napluje na nich z wielkiej wysokości. Wydaje się nawet, że gdy robi, co może, by zademonstrować swoją pogardę dla nich [swoich wyborców] i ich opinii, ich lojalność [wobec Partii] wydaje się tylko zwiększać” 

Mimo przestróg Hitchensa, Konserwatyści wrócili do władzy, a deklarujący się jako „progresywny konserwatysta” Cameron został premierem. Gdy po sześciu latach oddawał urząd, za swoje historyczne osiągnięcie uznał wprowadzenie małżeństw homoseksualnych z możliwością adopcji dzieci. Brytyjczycy wyszli nawet w końcu z Unii Europejskiej, ale ich własny rząd ze sprawującą władzę czwartą kadencję z rzędu Partią Konserwatywną na czele kontynuuje te same działania, które w kampanii z 2016 r. zrzucano na UE. Cały czas prowadzona jest chociażby polityka osiedlania co roku setek tysięcy imigrantów, głównie spoza Europy. Uczelnie i szkoły kształtują kolejne pokolenia w duchu wrogości wobec dorobku europejskiej cywilizacji i historycznej Anglii. Wolność słowa często przegrywa z “walką z mową nienawiści” Polsce ciągle bardzo daleko do takiej sytuacji. Wśród naszych polityków, działaczy, intelektualistów i komentatorów nie brakuje osób rozumiejących zagrożenie powtórzenia drogi wielu pokrewnych środowisk zachodnich. Podobnie jest gdy chodzi o procesy przemian społecznych, kulturowych i demograficznych, choć zdecydowanie nie należy ich ignorować. O składzie rządu przesądził ostatecznie znakomity wynik Trzeciej Drogi z jej obietnicą ucieczki od polaryzacji i „wojny polsko-polskiej”. W nadchodzących latach potrzeba nam rozwagi i umiejętnego podziału ról, ale też realnego rachunku sumienia wobec wielu błędów i zaniedbań zamiast udawania, że za wynik z 15 października odpowiadają wyłącznie niecne siły ciemności, które tymczasowo zawładnęły umysłami Polaków.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1(11)/2023.

Artykuł Czy prawica dalej chce być prawicą? Powyborcza pokusa modernizacji pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Zwycięstwo Braci Włochów Giorgi Meloni 25 września 2022 r. było spodziewane, ale nieoczywiste były jego konsekwencje. Był to największy sukces wyborczy ruchów narodowo-populistycznych od czasu elekcji Donalda Trumpa. Po raz pierwszy od śmierci generała Franco władzę w państwie Europy Zachodniej przejmowała partia sytuująca się na prawo od demoliberalnego głównego nurtu – w dodatku mająca rodowód postfaszystowski. Establishmentowe media także w Polsce straszyły dochodzącą do władzy „prorosyjską skrajną prawicą? Z drugiej strony oczywiste było, że zwłaszcza ugrupowaniom tego rodzaju łatwiej jest wygrać wybory niż realizować swój program. Od początku pojawiały się też pytania o trwałość rządu – Włochy delikatnie mówiąc nie słyną przecież ze stabilności politycznej. 

Zobacz także: Wybrane zmiany w systemie wyborczym Armenii

Symboliczny wymiar zmianie politycznej nad Tybrem nadawał fakt, że przypadała ona dokładnie na setną rocznicę przejęcia władzy przez faszystów. Benito Mussolini został premierem Włoch w październiku 1922 r. Giorgia Meloni została premierem Włoch w październiku 2022 r. Oboje zostali szefami rządu we względnie młodym wieku – Mussolini miał 39 lat, a Meloni 45. Mimo to obecna premier ma za sobą aż 30 lat doświadczenia politycznego – jeszcze jako nastolatka została aktywistką Włoskiego Ruchu Społecznego (MSI), partii założonej w 1946 r. przez dawnych faszystów. Nazwa odwoływała się bezpośrednio do Włoskiej Republiki Społecznej, czyli istniejącego między 1943 a 1945 r. państwa na terenie północnych Włoch okupowanych przez Niemcy po obaleniu Mussoliniego i przejściu rządu marszałka Badoglio na stronę aliantów. 

Młoda Meloni deklarowała, że Mussolini był wielkim mężem stanu, zgodnie z linią MSI. Przeskakiwała szybko kolejne szczeble w partii, bo idealnie pasowała do potrzeby odświeżenia jej wizerunku. Niska młoda blondynka szła dokładnie w kontrze do stereotypowego missino, niebezpiecznego nacjonalisty. Meloni nie miała też osobiście żadnych rodzinnych powiązań z systemem Mussoliniego, które miała większość czołowych postaci środowiska.Wydaje się, że często nie była traktowana do końca poważnie przez mężczyzn, widzących w niej wygodną, niesamodzielną paprotkę – a później była w stanie ich ogrywać i awansować dalej. 

Również po „zwrocie z Fiuggi” i liberalizacji przekazu partii dokonanej przez Gianfranco Finiego. Meloni potrafiła zgrabnie umieszczać zrozumiałe dla „nostalgicznego” odbiorcy odwołania w swoich wystąpieniach – np. mówiąc o „walce krwi ze złotem„, czyli używając dewizy włoskiego SS. Sukces Meloni wziął się w znacznej mierze z jej umiejętności zgrabnego personalizowania przekazu dostosowywanego do odbiorców -potrafi w razie potrzeby operować językiem faszystowskim, konserwatywnym, katolickim, liberalnym, socjalnym. Potrafi wchodzić w rolę wyrazistej buntowniczki i potrafi używać mdłej mainstreamowej papki. Z jednej strony kreuje się na underdoga, wojowniczkę która mimo trudnej sytuacji życiowej (Wychowywanie przez samotną matkę, która pierwotnie miała zabić nienarodzoną jeszcze Giorgię wobec porzucenia przez ojca, ale zrezygnowała z tego w ostatniej chwili. Ojciec cwaniaczek-hedonista, który skończył wiele lat później w hiszpańskim więzieniu za próbę przemytu narkotyków. Konieczność imania się od młodego wieku różnych prac typu kelnerka, szatniarka, opiekunka do dzieci) zaszła na sam szczyt by walczyć z systemem i reprezentować interesy ludu włoskiego, a z drugiej strony jest zawodowym politykiem. Od 2006 r. nieprzerwanie zasiada w parlamencie, była trzy lata ministrem u Berlusconiego. Jedna z jej włoskich biografek porównała Meloni do Janusa – boga o wielu twarzach. W końcu oboje są z Rzymu. 

Meloni wygrała wybory w znacznej mierze dzięki obietnicy stabilności i dania Italii władzy pochodzącej z wyborów. Po obaleniu dominującego długo scenę polityczną Berlusconiego w 2011 r. przez prezydenta Napolitano (wieloletniego działacza Włoskiej Partii Komunistycznej), przez kolejne jedenaście lat Włochy miały siedem rządów tworzonych przez sześć różnych koalicji. Żaden z premierów nie był po prostu szefem partii, która z nim na czele wygrała wybory – kolejne gabinety wyłaniały się wskutek zakulisowych układów, gier frakcyjnych i parlamentarnych. Ostatnim wybranym „normalnie” premierem był Berlusconi, a Meloni weszła w jego buty. Giorgia tym samym stała się polityczną dziedziczką miliardera wraz z jego śmiercią w czerwcu tego roku. Przejęła stworzoną przez niego koalicję centroprawicy – sojusz dawnych postfaszystów, dawnych zwolenników odłączenia się Północy i osobistej, tworzonej jako produkt marketingowy partii Silvio. Dąży także do przejęcia politycznego wsparcia jego imperium medialnego, czemu służą dobre relacje z córką zmarłego, Mariną Berlusconi. Stopniowo wymienia także kadry i dziennikarzy mediów publicznych, a przekaz państwowej RAI stał się bardziej sprzyjający rządowi i prawicy. 

Podstawowym celem każdego polityka jest zdobycie władzy, a gdy już się przy niej znajdzie – jej utrzymanie. We włoskich warunkach Meloni mogła obawiać się losu, który spotkał trzy z czterech rządów wspieranych przez jej środowisko polityczne po 1945 r., czyli obalenia wskutek presji zewnętrznej. Czynnikami działającymi potencjalnie w takim kierunku są wywodzący się z chadeckiej centrolewicy prezydent Sergio Mattarella, Komisja Europejska, rządy Niemiec i Francji, szerzej włoski i europejski establishment. Trzeba pamiętać, że obaj koalicjanci Meloni uczestniczyli w technokratycznym rządzie Mario Draghiego – choć stracili przez to sporo wyborców na rzecz Braci Włochów. 

W 1960 r. rząd Tambroniego, stworzony przez chadecję z poparciem MSI, upadł już po czterech miesiącach. W 2011 r. miało miejsce wyżej wspomniane usunięcie czwartego gabinetu Berlusconiego podczas kryzysu strefy euro i zastąpienie go nieznanym wcześniej ekonomistą Mario Montim. Najbliższą analogią dla Meloni mogły jednak być losy pierwszego rządu Berlusconiego. W 1994 r. nowo powstała koalicja centroprawicy wygrała wybory, a miliarder został premierem zaledwie dwa miesiące po ogłoszeniu, że wchodzi do polityki. Miał zacząć nową epokę w dziejach Włoch. W praktyce po ledwie pół roku stracił większość, a premierostwo już po ośmiu miesiącach. Rozbita została bowiem jego koalicja, z której wycofała się Liga Północna. Berlusconi mówił o spisku lewicy, prokuratury i prezydenta ten ostatni miał powiedzieć szefowi Ligi Umberto Bossiemu, że jeśli nie porzuci Berlusconiego, to skończy razem z nim w więzieniu. Wtedy pierwszy raz Włochy miały rząd technokratyczny – premierem został ekonomista Lamberto Dini. 

Meloni mogłaby być bezpieczniejsza, gdyby prawica miała swojego prezydenta. Jednak w styczniu zeszłego roku po ośmiu głosowaniach w parlamencie, które nikogo nie wyłoniły, Salvini i Berlusconi zdecydowali się poprzeć na drugą kadencję wywodzącego się z chadeckiej centrolewicy i sycylijskiej rodziny politycznej Sergio Mattarellę. Także ojciec Mattarelli Bernardo i brat Piersanti byli ważnymi politykami chadecji, oskarżanymi również o konszachty z mafią. Starszy brat obecnego prezydenta został zamordowany przez cosa nostra w 1980 r. Kilka lat wcześniej zabity został Aldo Moro – najważniejszy polityk chadeckiej lewicy, zwolennik „,historycznego kompromisu” między Chrześcijańską Demokracją a Partią Komunistyczną, a także patron zabitego Piersantiego Mattarelli. Tego rodzaju mordy, podobnie jak relacje na styku polityki, przestępczości zorganizowanej, służb specjalnych, finansjery, masonerii i skrajnych organizacji politycznych (neofaszystów, Czerwonych Brygad etc.) do dziś są owiane tajemnicą. Istotne jest jednak, że Sergio Mattarella wywodzi się z samego jądra włoskiego establishmentu. W tej roli Sycylijczyk występuje także jako głowa państwa, mająca teraz mandat aż do stycznia 2029 r. 

82-letni Mattarella wie, że w styczniu 2022 r. Meloni zdecydowanie protestowała przeciwko jego reelekcji, a potem przez kilka miesięcy właśnie ze względu na nią dalsza współpraca Braci Włochów z Salvinim i Berlusconim wisiała na włosku. 

Wie też, że ważnym postulatem środowiska Meloni od dekad jest reforma ustrojowa na wzór francuskiej V Republiki, z gaullistowskim modelem silnego prezydenta wybieranego w wyborach powszechnych. Taki system byłby zdecydowanie bardziej stabilny i odporny na obalanie rządów wskutek gier frakcyjnych. Nie byłoby w nim też miejsca na demoliberalnego monarchę wywierającego nacisk na rząd i chętnie wprowadzającego technokratów w miejsce polityków wybranych w wyborach. Meloni mogłaby przeprowadzić taką reformę drogą referendum konstytucyjnego. Oznaczałoby to jednak także de facto poddanie pod głosowanie skrócenia kadencji Mattarelli, który w oczywisty sposób niekoniecznie byłby tym zachwycony. Meloni musiałaby też być pewna, że ma stabilne poparcie społeczne. Reformę stabilizujące Włochy poprzez wzmocnienie premiera względem parlamentu próbował tą drogą w 2016 r. przeforsować Matteo Renzi, wyjściowo młody, popularny i rządzący już dwa lata polityk liberalno-lewicowy. W praktyce doprowadziło to jednak do zjednoczenia się wszystkich jego przeciwników od prawicy po socjalistów, porażki 41% do 59% i dymisji Renziego. 

Jak na razie Meloni wypracowała jednak modus vivendi z Mattarellą oraz Komisją Europejską. Pani premier przyjęła miękki kurs, utrzymując poparcie i zajmując się głównie popularnymi, lecz mało kontrowersyjnymi sprawami, takimi jak obniżenie i uproszczenie podatków czy zmianami mającymi uprościć i przyspieszyć pracę sądów. Pierwszy rząd Giorgii Meloni trwa już dłużej niż pierwszy rząd Silvio Berlusconiego. Meloni wzmocniła śmierć tego ostatniego, eliminująca z rozgrywki jedynego polityka w ramach koalicji mającego większy autorytet od niej, potencjalnie mogącego doprowadzić do wywrócenia rządu. Szefowa Braci Włochów udowadnia szerokiemu odbiorcy krajowemu i międzynarodowemu, że potrafi być „odpowiedzialna”, że umie rządzić państwem, że nie jest skrajnie prawicową wariatką, której zbliżenie się do władzy będzie oznaczać katastrofę lub nawrót faszyzmu. Słońce dalej wschodzi, krowy dalej dają mleko, a pieniądze z UE (Włochy są największym beneficjentem KPO) dalej spływają. Meloni znajduje sobie także sojuszników w ramach establishmentu, takich jak znany dziennikarz Bruno Vespa. O tym procesie trafnie pisał niedawno pisarz i publicysta Marcello Veneziani, przestrzegający, że „to nie Vespa jest z prawicy, tylko prawica się vespizuje”: 

„Każdy, kto obejmie władzę, aby uspokoić kraj i wysłać wiadomość o trwałości i stabilności, musi zostać chadekiem. Musi zaciemnić się w sensie Bruno Vespy. Chadecja to uspokajająca, odwieczna szarość włoskiej polityki. Ludzie go nienawidzą, ponieważ był w telewizji jeszcze przed Risorgimento i ponieważ wysysa zewsząd za dużo pieniędzy; ale jego odporność na czasy i rządy oraz zdolność do osiągania zysków z każdego biznesu jest dowodem jego wszechstronności. (…) Vespa jest symbolem ciągłości naszego kraju. Ośmiornica Vespa syntetyzuje ducha narodowego. Jest jednocześnie wciągająca i nieuchwytna, obejmuje i dusi. (…) Przestudiuj fenomenologię tej antropomorficznej ośmiornicy, jeśli chcesz zrozumieć Włochy, które trwają. Aby objąć rządy na długi czas, Meloni próbuje za jego pośrednictwem dokonać fuzji”. 

Znaczenie ma tu oczywiście także sytuacja międzynarodowa. Meloni oczekuje wyników wyborów w Hiszpanii, w Polsce i do Parlamentu Europejskiego (tekst został wydany przed tymi wyborami), a następnie formowania nowej Komisji Europejskiej latem 2024 r. W optymistycznym scenariuszu może stać na czele bloku trzeciego, czwartego i piątego największego państwa UE, mieć duży udział w formowaniu KE na kolejne 5 lat i patronować częstszemu głosowaniu razem w PE trzech grup, do których należą trzy partie tworzące włoską koalicję – Tożsamości i Demokracji (Salvini, Le Pen, AfD), Europejskich Konserwatystów i Reformatorów (Meloni, PiS, Vox) i Europejskiej Partii Ludowej (Forza Italia śp. Berlusconiego, dziś na czele z wicepremierem i ministrem spraw zagranicznych Tajanim). Rządy EKR-EPL funkcjonują już w czterech krajach (Włochy, Czechy, Finlandia, Szwecja). Te trzy grupy razem wzięte mogą przy dobrych wiatrach mieć wynik w okolicach połowy mandatów – w 2019 r. było to 42%. Z drugiej strony równie dobrze może się okazać, że w Hiszpanii i Polsce rządzić będą odpowiednio lewica i centrolewica, a w PE Meloni zostanie postawiona przed wyborem – jeśli chcesz być częścią większości, to przejdź do EPL, a potem standardowo dogadamy się z liberałami i lewicą. Kiedy ty patrzysz w otchłań, otchłań patrzy w ciebie. Kiedy Meloni patrzy w establishment, establishment patrzy w Meloni. Z naszego punktu widzenia kluczowe jest, żeby zdawać sobie sprawę, że wynik wyborów w Polsce ma znaczenie dla całej Europy. 

Zobacz także: Separatyzm gagauski jako przejaw prorosyjskich sympatii w Republice Mołdawii

Konserwatywni i katoliccy wyborcy dostali jak na razie dwa prezenty – penalizację surogacji dokonywanej nie tylko we Włoszech, ale również za granicą oraz nakaz umieszczania w dokumentach dzieci ojca i matki przez samorządy – niektóre z nich forowały tu agendę homoseksualną mimo braku prawnej możliwości adopcji dzieci przez pary inne niż kobieta i mężczyzna. Lewicowe media jedno i drugie przedstawiają jako straszliwą „kampanię przeciw osobom LGBT i tęczowym rodzinom”, którym odbiera się „prawo do posiadania dzieci” Meloni konsekwentnie mówi w kontrze o „prawie dziecka do posiadania ojca i matki”. 

Najbardziej żywym tematem dla Włochów jest jednak imigracja. Meloni obiecywała z opozycji „blokadę morską” łodzi napływających z Afryki przez Morze Śródziemne. Po objęciu władzy przyjęła jednak miękką taktykę ograniczania możliwości lewicowych NGOsów współpracujących z przemytnikami (m. in. rekwirowanie im statków jeśli nie wykonują poleceń służb), podwyższenia kar za przemyt, negocjowania aż państwami Afryki Północnej zatrzymywania imigrantów na lądzie oraz szukania w Afryce chętnych do przyjmowania u siebie imigrantów deportowanych z Włoch. Argumentami w rozmowach mają być oczywiście przede wszystkim pieniądze – na tej zasadzie na blokowanie imigrantów dogadał się kiedyś Berlusconi z Kaddafim. Pani premier konsekwentnie powtarza, że rozwiązaniem imigracji jest stabilizacja sytuacji w Afryce, a nie przyjmowanie wszystkich chętnych. Sukcesem Meloni jest wciągnięcie w rozmowy polityków unijnego establishmentu – na rozmowy do Tunezji wspólnie poleciała z nią Ursula von der Leyen i premier Holandii Mark Rutte, co część mediów okrzyknęła zdradą liberalnych wartości i praw człowieka. W praktyce jednak mimo otrzymania unijnych milionów Tunezja nie powstrzymuje – nie jest w stanie lub nie chce – większości imigrantów. Według danych rządowych zatrzymała w tym roku 40 tysięcy, ale przedostało się 100 tysięcy. Imigranci trafiają we Włoszech do zamkniętych obozów, ale ich liczba stale rośnie, a wielu z nich stara się uciec i przedostać do włoskiego społeczeństwa. Meloni za nieskuteczność na tym polu atakowana jest także przez lewicę, która mści się za lata słuchania tych samych zarzutów w drugą stronę. Powoli narasta także rozczarowanie na prawicy, choć póki co nie widać go w sondażach. Jeśli jednak Meloni kazałaby wojsku twardo nie odławiać żadnych imigrantów, doprowadziłoby to z pewnością do śmierci części z nich i konfliktu z Francją, której porty są następne w kolejce i z którą relacje i tak są oziębłe. Już teraz jakiekolwiek ciała wpływające na brzeg wywołują histeryczną reakcję mediów, krzyczących o faszystowskim rządzie ignorującym ludzkie cierpienie. Jasne jest też, że zaostrzeniu linii sprzeciwia się prezydent Mattarella i Unia Europejska. Jeśli jednak Meloni w ciągu kilku lat rządów nie stworzy w ten lub inny sposób skutecznego systemu deportacji i odstraszania imigrantów, będzie to porażka najważniejszego elementu programu jej środowiska i interesu narodowego Włochów. 

Z jednej strony Meloni się „normalizuje” i zrzuca łatkę „skrajnej prawicy”, co ma wpływ również jej zwrot w stosunku do Rosji po 24 lutego i kontynuację wsparcia militarnego dla Ukrainy. Część liberalno-lewicowych komentatorów obawia się, że dzięki temu 46-letnia Meloni stanie się trwałym przywódcą Włoch, a na przestrzeni czasu będzie w stanie stopniowo realizować swój prawicowy program po umocnieniu się w Europie, stabilizacji poparcia i słabnięciu Mattarelli (choćby czysto zdrowotnemu, nie można też wykluczać śmierci 82-latka lub odejścia ze względu na słaby stan zdrowia). Z drugiej część establishmentu liczy, że Meloni zostanie po prostu zneutralizowana i nie przeprowadzi we Włoszech żadnej głębokiej zmiany w kierunku narodowo-konserwatywnym, a duża część środowisk jej koalicji zostanie skutecznie otorbiona przez grupy interesu dążące do utrzymania status quo. Jej rządy są dziś stabilne, ale za cenę licznych ustępstw i odkładania spraw na później. 

Warto pamiętać, że to starożytny Rzym dał nam nie tylko boga Janusa, ale także wiele zwrotów tworzących nasz język. Kunktator – „osoba umyślnie z czymś zwlekająca lub przeciągająca coś” – to w pierwszej kolejności przydomek Kwintusa Fabiusza Maksimusa, dowódcy który w III w. p.n.e. podczas wojen z Hannibalem grał na czas, oszczędzał życie żołnierzy i promował taktykę dokonywania punktowych uderzeń zamiast frontalnej konfrontacji. Nazywano go później także „tarczą Rzymu. Ostatecznie Rzym zwyciężył, do czego przysłużył się nie tyle Fabiusz „Kunktator”, co bardziej ofensywny Scypion. Tak jak pisała sama przyszła premier jeszcze w czasach opozycji: „ostatecznie liczy się, czy ty bardziej zmienisz system, czy to system bardziej zmieni ciebie” 

Zainteresowanych bliżej włoską sceną polityczną odsyłam do swojej książki o Giorgii Meloni i drodze do władzy jej środowiska, która ukazała się niedawno w Wydawnictwie Dębogóra.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1(11)/2023.

fot. pexels.com

Artykuł Włochy Meloni – stabilne kunktatorstwo pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Ostatnie wybory parlamentarne w Izraelu zwróciły uwagę świata na narodowo-religijny zwrot państwa żydowskiego. Rzeczywiście nowy rząd będzie najbardziej prawicowym w historii kraju. Stanowi to jednak tylko i aż kolejny etap w procesie, który trwa co najmniej od trzydziestu lat.

Syjonizm wymyka się z rąk lewicy

Sytuacja jest o tyle ciekawa i nieoczywista, że wśród przywódców ruchu syjonistycznego i twórców Izraela wyraźnie dominowała lewica. Najważniejszym ojcem założycielem państwa był oczywiście jego pierwszy premier Dawid Ben Gurion – lewicowiec organizujący związki zawodowe, wierzący w kolektywną pracę w kibucach jako podstawę społeczeństwa. Przez pierwsze 29 lat od powstania w 1948 r. Izraelem niepodzielnie rządziła Mapai, czyli Partia Robotników Ziemi Izraela, przemianowana później na istniejącą do dziś Partię Pracy. Nowoczesne, świeckie, kolektywistyczne państwo izraelskie było wzorem i inspiracją dla wielu intelektualistów i ruchów zachodniej lewicy. Na zachodniej prawicy nie brakowało zaś niechęci do Żydów jako takich.

W opozycji do głównego nurtu syjonizmu istniał nurt syjonizmu rewizjonistycznego, którego twórcą był pochodzący z Odessy Ze’ew Żabotyński – postać niezwykle kolorowa, poliglota, pisarz, poeta, indywidualista, a jednocześnie człowiek który przyjął aktem woli żydowski nacjonalizm jako swój moralny imperatyw. Żabotyński uważał marksizm i socjalizm za szkodliwe ruchy, które odciągają Żydów od ich sprawy narodowej, a nie ją uzupełniają. Darzył niskim zaufaniem państwa zachodnie. W 1919 r. pisał: „Jestem za porozumieniem z Arabami. My im powiemy, że pod naszym zwierzchnictwem o nich również będzie się dbało. Ale nie możemy zaakceptować żadnego kompromisu jeśli chodzi o fakt, że rząd będzie całkowicie w naszych rękach”. Dawał też do zrozumienia, że przyszłe państwo żydowskie powinno obejmować terytorium większe niż brytyjski Mandat Palestyny. Żabotyński został z Mandatu wydalony w 1929 r., gdy oskarżył Brytyjczyków o antysemityzm i sprzyjanie Arabom.

Politycznym następcą Żabotyńskiego był Menachem Begin – bardziej człowiek czynu niż myśli. Begin (będący zresztą absolwentem Uniwersytetu Warszawskiego) nie wahał się organizować zamachów terrorystycznych nawet na Brytyjczyków – a na stare lata dostał Pokojową Nagrodę Nobla. Ruch rewizjonistyczny ewoluował po 1948 r. w partię Wolność, a wreszcie w stale działający Likud, czyli Zjednoczenie. W 1977 r. Begin po raz pierwszy został premierem, łamiąc trzy dekady hegemonii Partii Pracy. Lewicę osłabiły niepowodzenie w wojnie Jom Kippur, problemy gospodarcze i afery korupcyjne – a Begin umiał być cierpliwy i systematyczny. Przez kolejne dwie dekady scena polityczna Izraela przypominała tę z Europy Zachodniej. Istniały dwie duże partie, centroprawica i centrolewica, które rządzą naprzemiennie, ewentualnie zawiązują wielką koalicję (co miało miejsce w latach 1984-90). W latach 80., już po przejściu Begina na emeryturę, Likud i Partia Pracy wspólnie występowały przeciwko radykalnym nacjonalistom z partii Kach (o której więcej niżej).

Co z tą Palestyną?

Przełom nastąpił w latach 90., kiedy na agendzie pojawiła się kwestia powstania niepodległej Palestyny istniejącej obok Izraela. Fukuyamowski klimat demoliberalnego entuzjazmu po upadku ZSRR sprzyjał wierze w historyczne pojednanie. W 1992 r. wybory wygrała Partia Pracy, spychając Likud do opozycji po piętnastu latach, a w USA władzę przejął Demokrata Bill Clinton. Stary-nowy premier Izraela, nestor lewicy Icchak Rabin podał rękę wieloletniemu przywódcy Organizacji Wyzwolenia Palestyny Jaserowi Arafatowi, a spotkaniu obu panów patronował Clinton – słynne zdjęcie ich trójki nie jest trudne do znalezienia. W 1993 r. podpisano porozumienia z Oslo, tworzące Autonomię Palestyńską w Strefie Gazy i na Zachodnim Brzegu. Rząd Izraela i OWP uznały się nawzajem, zobowiązując się do wspólnego dążenia do trwałego pokoju i pokojowej koegzystencji dwóch państw – żydowskiego i arabskiego.

Zgoda na utworzenie Autonomii była próbą rozwiązania problemu, który pojawił się przed Izraelem już w 1967 r., po zwycięstwie w wojnie sześciodniowej. We władzy Izraela znalazło się wówczas ponad 1,5 miliona Arabów, których liczba stale rosła. Tydzień po zakończeniu konfliktu premier Lewi Eszkol rzucił na posiedzeniu rządu „prędzej czy później wszyscy będą nas pytać, co dokładnie chcemy zrobić z tymi Arabami” – ponad pół wieku po tych słowach wciąż nie bardzo wiadomo. Na początku lat 90. żydowska lewica chciała im dać ich własne państwo. Żydowska prawica była jednak zdecydowana na utrzymanie wyłączności władzy w rękach Żydów oraz żydowskie osadnictwo na zdobytych terytoriach połączone z konsekwentnym utrudnianiem życia Palestyńczykom. Zgodnie z myślą Żabotyńskiego – „nie możemy zaakceptować żadnego kompromisu jeśli chodzi o fakt, że rząd będzie całkowicie w naszych rękach”.

Ten sam paradygmat wyraził w swojej książce z 1993 r. nowy przywódca Likudu i tym samym lider opozycji, wybrany po porażce wyborczej jako młoda (43 lat, Rabin miał 70), świeża twarz partii. W przeznaczonej dla zachodniego odbiorcy publikacji pisze: „sednem palestyńskiego konfliktu z Izraelem nie jest brak palestyńskiego samostanowienia, ale palestyńskie wymaganie nieograniczonego samostanowienia. (…) Jeśli pragnieniem Palestyńczyków jest po prostu kontrola i poprawa ich życia, to pragnienie może być z pewnością zrealizowane w ramach definitywnej zgody z Izraelem”. Czyli w praktyce brak palestyńskiego państwa, tylko akceptacja losu obywateli drugiej kategorii, którzy w zamian mają liczyć na wyższy komfort materialny.

Autorem tych słów i nowym przywódcą prawicy, który stanął na czele protestów przeciwko porozumieniom z Oslo, był niejaki Benjamin Netanjahu.

Bibi wkracza na scenę

Porozumienie z Arafatem i OWP głęboko podzieliło izraelskie społeczeństwo. Jedni wierzyli, że stoją przed szansą na historyczne pojednanie i zakończenie ciągnącego się od kilkudziesięciu lat konfliktu, który pochłonął tysiące istnień po obu stronach. Inni uważali jednak, że OWP to terroryści i zbrodniarze, którym izraelski premier nigdy nie powinien podać ręki. Nie brakowało też przekonanych, że Palestyńczycy chcą dla siebie terenów, które Bóg raz na zawsze przeznaczył Żydom. Izrael ogarnęły demonstracje obu stron i fala przemocy. W lutym 1994 r. zwolennik radykalnie nacjonalistycznej partii Kach Baruch Goldstein otworzył ogień do modlących się w Grocie Patriarchów Palestyńczyków, zabijając 29 i raniąc 125 osób. Goldstein zginął podczas walk, które się wywiązały i został ogłoszony męczennikiem.

Z drugiej strony w tym samym 1994 r. za porozumienie pokojowe nagrody Nobla otrzymali Jaser Arafat, Icchak Rabin i Szimon Peres (były premier, wówczas minister spraw zagranicznych, wieloletni „szorstki przyjaciel” Rabina – panowie musieli być obaj nagrodzeni Noblem, tak jak Kwaśniewski i Miller musieli razem brać udział w ceremonii przyjęcia Polski do UE). Rząd wynegocjował następnie drugie porozumienie z Oslo, które dokładnie dzieliło Zachodni Brzeg między terytoria pod władzą Autonomii Palestyńskiej, żydowskie osiedla pod władzą Izraela oraz terytoria zarządzane wspólnie. Żeby uzyskać akceptację dla umowy, premier Rabin musiał ad hoc przekupić stanowiskami w rządzie dwóch posłów prawicy oraz otrzymać poparcie pięciu posłów arabskich – a i tak Oslo II przeszło minimalną większością, 61 „za” i 59 „przeciw”. Opozycja protestowała podkreślając, że większość posłów żydowskich zagłosowała przeciw – 59 do 56 – a więc naród żydowski jest przeciwko polityce Rabina. Na demonstracjach żydowskiej prawicy Rabin był nazywany zdrajcą i przedstawiany w mundurze SSmana.

37 dni po oficjalnym podpisaniu porozumień z Oslo premier Rabin przemawiał na wiecu na rzecz pokoju w Tel Awiwie. Po zejściu ze sceny zastrzelił go 25-letni radykalny nacjonalista żydowski Jigal Amir, który podziwiał Goldsteina. Wdowa po Rabinie obarczyła publicznie odpowiedzialnością za śmierć męża Benjamina Netanjahu, który jako przywódca opozycji tolerował dowolnie agresywną retorykę wobec Rabina na demonstracjach. Premierem został Peres – wiele lat wcześniej zresztą protektor Netanjahu, gdy ten nie odsłaniał się jeszcze ze swoimi poglądami. W bezpośredniej debacie telewizyjnej Bibi zdominował starszego 26 lat noblistę, oskarżając go o chęć podziału Jerozolimy i oddania części świętego miasta Palestyńczykom. Choć exit polls wskazywały minimalne zwycięstwo Peresa, ostatecznie Netanjahu wygrał 50,5% do 49,5%. W maju 1996 r. został najmłodszym premierem w historii Izraela.

Zmiana paradygmatu

Netanjahu za pierwszym razem utrzymał władzę tylko trzy lata. Lewica nigdy jednak nie odzyskała już tego entuzjazmu i poparcia społecznego, jakie miała w 1992 r. Mimo wahań w różną stronę zasadniczy trend był jasny. Środowisko, która zakładało i zbudowało Izrael, w którym roiło się od oficerów i „twardzieli” (sam Rabin był weteranem i emerytowanym generałem, nie gabinetowym gołąbkiem pokoju), zaczęło być kojarzone z brakiem patriotyzmu i miękkością wobec egzystencjalnego zagrożenia dla narodu żydowskiego. Netanjahu, inaczej niż poprzednicy, nie miał żadnych wahań jeśli chodzi o współpracę Likudu z dowolnie radykalną prawicą. Zbudował trwały sojusz centroprawicy z religijnymi ortodoksami oraz nacjonalistami. Niepodległa Palestyna miała być kwestią „kiedy”, a nie „czy”. Netanjahu skutecznie przesunął ją do kategorii „nigdy”, skąd nie udało się jej wyprowadzić nikomu również wtedy, gdy udawało się go na jakiś czas odsunąć od władzy.

Między Knesetem z 1992 r. a 2022 r. jest przepaść. 30 lat temu żydowska lewica miała 56 posłów – dziś ma 4. Żydowska prawica miała 49 posłów – ma 52. Ortodoksi mieli 10 posłów – mają 18. Arabowie mieli 5 posłów – mają 10. Ze względu na zapaść Partii Pracy jej rolę przejęło żydowskie centrum, które może liczyć na 36 posłów i jest znacznie bardziej ostrożne w kwestii palestyńskiej, w wielu sprawach nie różniąc się od prawicy. Jego lider, urzędujący jeszcze premier Jair Lapid sam na poczet jednej z ostatnich kampanii określał się jako „człowiek prawicy”, co najlepiej świadczy o stopniu do jakiego Netanjahu udało się zdemonizować pojęcie lewicy. Podstawowym źródłem jego sukcesu jest skuteczne przekonanie większości Żydów, że żyją w stanie egzystencjalnego zagrożenia ze strony Arabów, Iranu, ale również niegodnego zaufania Zachodu. Mogą liczyć tylko na siebie, muszą być silni i potrzebują silnego, bezwzględnego, zdecydowanego przywódcy.

Łyżka dziegciu – widzimy dziś więcej posłów arabskich. Ich rekord wyniósł 15 mandatów w 2020 r. Przez lata liczba Arabów rosła szybciej niż Żydów, co również napawało optymizmem zwolenników niepodległej Palestyny. Ten trend również udało się jednak odwrócić. Te trzy dekady przyniosły bowiem Izraelowi przemianę nie tylko na płaszczyźnie politycznej, ale również demograficznej. Przyczynili się do tego przede wszystkim najważniejsi sojusznicy Netanjahu – religijni ultraortodoksi. Historycznie byli oni gotowi wchodzić w koalicje również z lewicą. Funkcjonowali trochę jak polski PSL, dopuszczając różne układy i chcąc przede wszystkim chronić interesy własnych wyborców. Netanjahu udało się jednak zbudować trwały alians między prawicą i ultraortodoksami, tworząc wielki „obóz narodowy”, nazywany też czasem blokiem narodowo-religijnym.

Znaczenie ultraortodoksów rośnie z każdym rokiem – mogą pochwalić się bowiem znakomitym wskaźnikiem 6,5 żywego dziecka narodzonego na kobietę. U progu lat 90. odsetek ultraortodoksów w ludności Izraela wynosił 5%. Obecnie jest to już 12%. W perspektywie 30-40 lat ich liczbę szacuje się  już na 30% – a więc więcej niż wszystkich Arabów razem wziętych, niewiele mniej od wszystkich nieultraortodoksyjnych Żydów (świeckich i religijnych razem wziętych), a na pewno więcej od Żydów świeckich (czyli w znacznej mierze wyborców centrum i lewicy). Wśród dzieci do czwartego roku życia odsetek ultraortodoksów już dzisiaj wynosi 24%.

W 2000 r. współczynnik dzietności dla żydów był równy 2,66, a dla muzułmanów 4,74. Jednak dwie dekady później dzięki ultraortodoksom oraz dzięki utrudnianiu życia Arabom żydzi pierwszy raz w historii Izraela przebili na tym polu muzułmanów. W 2021 r. mieliśmy już współczynnik dzietności 3,01 dla muzułmanów i 3,13 dla żydów. Rządy prawicy systemowo wspierają ultraortodoksów, pozwalając im funkcjonować w równoległym społeczeństwie, dotując ich równoległe instytucje i przyznając im rozmaite przywileje, takie jak zwolnienie ze służby wojskowej. Liczne dzieci ultraortodoksów chodzą do własnych szkół, dzięki czemu mają być wychowywane w zgodzie z wartościami rodziców. Nowy rząd Netanjahu ma wykonać kolejny ważny krok – odtąd szkoły ultraortodoksów mają otrzymywać pełne finansowanie z budżetu państwa, niezależnie od tego, czy dzieci będą w nich uczone jakichkolwiek świeckich przedmiotów takich jak matematyka czy język angielski. Numer jeden na liście ultraortodoksyjnej partii Zjednoczony Judaizm Tory Jicchak Goldknopf deklarował w ostatniej kampanii, że „matematyka i angielski nigdy nie rozwijały Izraela”, w przeciwieństwie do nauki Tory.

Normalizacja radykalizmu

Trzecim obok Likudu i ultraortodoksów komponentem nowego rządu będzie Religijny Syjonizm. Netanjahu nadzorował stworzenie tej koalicji, dzięki której praktycznie żaden głos oddany na prawicę nie zmarnował się pod progiem wyborczym. Religijny Syjonizm zajął w wyborach sensacyjnie wysokie trzecie miejsce po partiach Netanjahu i Lapida, zdobywając rekordowe dla tego środowiska 14 mandatów. W jego skład wchodzą trzy partie – Odrodzenie Becalela Smotricza, Żydowska Siła Itamara Ben-Gwira i Dobroć Awiego Maoza. Odrodzenie to partia reprezentująca głównie interesy osadników – Żydów zainteresowanych przejmowaniem ziemi od Arabów. Smotricz ma na koncie mnóstwo wypowiedzi idących w tym duchu – np. w zeszłym roku powiedział arabskim posłom „jesteście tu przez pomyłkę, to pomyłka że Ben-Gurion nie dokończył zadania i nie wyrzucił was wszystkich w 1948”. Polityk bronił żydowskich deweloperów niechcących sprzedawać mieszkań Arabom i sam deklarował, że nie chce żeby jego żona rodziła obok Arabek rodzących swoje dzieci. Jako minister nadzorujący cywilną administrację Zachodniego Brzegu będzie promował intensywne wyburzanie na tych terenach arabskich domów oraz zasiedlanie ich Żydami. Smotricz deklaruje się też jako „dumny homofob”.

Walka z agendą LGBT jest podstawowym przedmiotem zainteresowania partii Dobroć, założonej przez grupę rabinów chcących walczyć w obronie tradycyjnej rodziny pod hasłami w rodzaju „Jerozolima i Sodoma nie są miastami partnerskimi”. Dobroć to nowa, mała partia, która pojawiła się w parlamencie dopiero w zeszłym roku. W nowym rządzie jej przywódca Awi Maoz ma być wiceministrem edukacji odpowiedzialnym za zajęcia prowadzone przez podmioty zewnętrzne i współpracę z nimi. Będzie decydował, jakie organizacje mogą nauczać w izraelskich szkołach. Mający dziesięcioro dzieci zwolennik zakazu tzw. parad równości Maoz stawia sobie za cel walkę z „radykalnym, progresywnym praniem mózgu” prowadzonym przez lewicowe NGOsy oraz promocję narodowej tożsamości żydowskiej.

Największe kontrowersje wywołuje jednak Żydowska Siła, będąca wprost spadkobiercą wspomnianej wyżej partii Kach rabina Meira Kahanego. Kahane był zwolennikiem m.in. uczynienia z Izraela państwa rządzonego żydowskim prawem religijnym, deportacji lub ograniczenia praw nie-Żydów czy zakazu stosunków seksualnych Żydów z nie-Żydami. Był posłem jedną kadencję w latach 1984-88, ale parlament zakazał mu jako ekstremiście ponownego startu. Kahane zginął w USA w 1990 r., zabity przez Egipcjanina. Kach została zdelegalizowana w 1994 r., gdy poparła ww. masakrę przeprowadzoną przez swojego sympatyka Barucha Goldsteina.

Szef Żydowskiej Siły Itamar Ben-Gwir w wieku lat 19 pokazywał w telewizji emblemat marki skradziony z auta premiera Icchaka Rabina, mówiąc „dopadliśmy jego auto, dopadniemy i jego”. Kilka miesięcy później Rabin rzeczywiście zginął. Ben-Gwir ma w domu na ścianie zdjęcie ww. Goldsteina i stale bierze udział w uroczystościach w rocznicę śmierci Kahanego. Formalnie opowiada się on już nie za deportowaniem wszystkich Arabów, ale tylko tych „nielojalnych wobec Izraela” (do których zalicza niektórych arabskich posłów). Kahaniści długi byli na zupełnym politycznym marginesie, ale teraz zaliczyli błyskawiczny wzrost. Rok temu Ben-Gwir pierwszy raz zdobył mandat poselski, a teraz zostanie ministrem bezpieczeństwa publicznego, m. in. nadzorującym policję.

Co jeszcze w praktyce będzie oznaczać tak wyrazisty rząd dla Izraela? Warto wspomnieć o dwóch planowanych zmianach dotyczących żydowskiej tożsamości. Po pierwsze, może być wprowadzone ograniczenie możliwości imigracji do Izraela jedynie dla Żydów będących nimi zgodnie z prawem religijnym – a więc mających babkę od strony matki Żydówkę. W tej chwili osiedlać się mogą również ludzie mający tylko żydowskiego dziadka lub matkę ojca. Po drugie, państwo ma przestać uznawać konwersje na judaizm dokonywane przez reformowanych, postępowych rabinów.

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Wojowniczy kardynał i jego dziedzictwo

Jak widać, stary-nowy premier Netanjahu nie brzydzi się dowolnie „skrajnie prawicowymi” głosami i koalicjantami, przez co sukcesywnie normalizuje ich obecność w przestrzeni publicznej. Daje mu to władzę, choć w dłuższej perspektywie oznacza również zagrożenie dla jego własnej formacji. Politycy tacy jak Smotricz i Ben-Gwir nie ukrywają, że ich celem jest przejęcie całego obozu i zdominowanie centroprawicy przez prawicę radykalną. W przewidywalnej przyszłości Netanjahu będzie dalej przywódcą prawicy. Prawdopodobnie będzie też bił swój rekord długości sprawowania urzędu – był premierem już ponad 15 lat, a teraz zdobył solidną większość na kolejne cztery.

Przemiany w Izraelu podsumowuje dobrze wprowadzone do quasi-konstytucji w 2018 r. „prawo o państwie narodowym”. Ogłosiło ono Izrael „państwem narodowym Żydów”, otwartym wyłącznie na „żydowską imigrację”. Od tego czasu samostanowienie na terytorium Izraela jest „wyłącznym prawem narodu żydowskiego” a żydowskie osiedlenia (na terenach przejętych siłą od Arabów) są „narodową wartością wspieraną i promowaną przez państwo”. Przy okazji język arabski stracił też status urzędowego. Na dziś Netanjahu zapisze się więc w historii Izraela zakładanego przez Ben-Guriora podobnie, jak Recep Tayyip Erdoğan zapisał się w historii Republiki Tureckiej zakładanej przez Mustafę Kemala Atatürka.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 4(10)/2022.

Grafika: Kobi Gideon/CC BY-SA 3.0

Artykuł Izrael skręca w prawo nie od dzisiaj pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Grudzień to być może najbardziej najeżony budzącymi emocje datami miesiąc kalendarzy polskich patriotów. W tym prawdziwym gąszczu rocznic mało kto zwraca uwagę na dni związane z pewną ważną, a wciąż niemogącą przebić się do powszechnej świadomości postacią naszej historii. Pierwszy polski kardynał, 20-letni chłopak który ocalił życie Jagielle pod Grunwaldem, przez ponad trzy dekady biskup stołecznego Krakowa, kierownik polskiej polityki zagranicznej, a momentami całego państwa, żarliwy obrońca wiary katolickiej przed zdobywającym popularność preprotestanckim husytyzmem, duchowny nie bojący się użycia miecza… Role, w które wcielał się nasz bohater, można wymieniać bardzo długo. Podobnie jak okazje, by pisać o nim w kończącym się właśnie miesiącu. Zbigniew Oleśnicki urodził się 5 grudnia 1389 roku, 18 grudnia 1423 roku przyjął święcenia kapłańskie, dzień później 19 grudnia został biskupem krakowskim, a 18 grudnia 1439 roku otrzymał kapelusz kardynalski.

Przyszły biskup nie waha się zabić w obronie króla

„Im bardziéj jednak zagłębiałem się myślą w one zamierzchłe lata, tym dobitniéj dostrzegałem jednę wielką postać która zaczęła mi występywać z mgły wieków i górować nad otaczającym ją tłumem, równie jak owa wysmukła gotycka wieża co wychyla się nagle nad widnokręgiem, rośnie, i oczy nasze i myśli unosi z sobą do góry” – tak poetycko pisał o Oleśnickim jego XIX-wieczny biograf, galicyjski hrabia Maurycy Dzieduszycki. „Zbigniew biskup, mąż niezłomnego i potężnego ducha, celujący dobrocią, słynny stałością, powinien być u Polaków na wiecznotrwałych kartach zapisanych” – to zaś oczywiście Jan Długosz, protegowany tegoż Oleśnickiego, piszący o nim w swoich kronikach w tonie zahaczającym o hagiografię.

Oleśnicki nie jest jednak zapisany na owych wiecznotrwałych kartach naszej zbiorowej świadomości, choć jego nazwisko musi być choćby wspomniane w każdym poważnym podręczniku do historii Polski. Być może dlatego, że jest postacią budzącą kontrowersje i trudną do zaszufladkowania. Ja sam po raz pierwszy trafiłem na niego, czytając jako czternastolatek „Polskę Jagiellonów” Pawła Jasienicy. Biskup krakowski zaintrygował mnie, bo wydawał się człowiekiem niezwykle ambitnym i odważnym oraz mającym dalekosiężną, poważną wizję kierunków polskiej polityki. Po latach uznałem, że publicystycznie Oleśnickiego najprościej byłoby określić mianem polskiego Richelieu – jednocześnie człowieka Kościoła, pobożnego katolickiego kardynała, oraz polityka momentami potężniejszego od własnego króla, mającego z nim nieoczywistą relację.

Oleśnicki podobnie jak żyjący dwa wieki po nim Francuz zawrotną karierę zawdzięczał bardziej talentowi niż pochodzeniu (choć obaj byli oczywiście szlachcicami). Jego dziadek i imiennik nie pełnił żadnego urzędu. Jego ojcu udało się zostać sędzią w Krakowie. Zbigniew wykonał kolejny awans, przechodząc kolejne szczeble w królewskiej kancelarii, budując pozycję na dworze i w końcu licząc ledwie trzydzieści trzy wiosny (wiek jakże symboliczny dla duchownego) obejmując funkcję biskupa stołecznej diecezji. Prawdopodobnie był wówczas najmłodszym biskupem krakowskim w historii. Po nim wynik ten przebili jedynie dwaj synowie urzędujących w chwili nominacji królów, Fryderyk Jagiellończyk (syn Kazimierza) i Jan Waza (syn Zygmunta).

By zostać biskupem, Oleśnicki musiał uzyskać dyspensę papieską. Miał bowiem na sumieniu rycerza Dypolda Kökeritza, który pod Grunwaldem zaatakował na koniu stojącego Jagiełłę. Jak czytamy u Długosza: „Kiedy król polski Władysław usiłował podjąć z nim walkę, wywijając własną kopią, starł się z nim, osłaniając króla od ciosu pisarz królewski, Zbigniew z Oleśnicy bez zbroi i broni, mający na pół złamaną kopię. Ugodził Niemca w bok i zwalił z konia na ziemię. (…) Zaiste, nie było nic odważniejszego ani śmielszego od czynu Zbigniewa. Ten bez zbroi i broni odważył się stanąć do boju ze świetnie uzbrojonym rycerzem, młodzieniec, niemal chłopiec podjął walkę z dojrzałym mężem i weteranem. (…) Odsunął niebezpieczeństwo grożące nie tylko królowi, ale całemu wojsku w razie upadku i śmierci króla”. Śmierć Kökeritza uznano za zabójstwo, a nie zabicie w walce – Zbigniew uznał jednak wyższość racji ochrony życia monarchy nad dywagacjami moralnymi. Opis Długosza jest oczywiście tendencyjny, ale równie oczywiste są odwaga i bohaterstwo 20-latka.

Pierwsza połowa XV wieku, na którą przypada zasadniczy okres życia i działalności Oleśnickiego, to okres przełomowy tak dla historii Europy jak dla historii Polski. W skali kontynentu obserwujemy zmierzch średniowiecza i zalążki wielkich sporów religijnych, które wkrótce nieodwołalnie podzielą świat chrześcijański. Dla naszego kraju to pierwsze dekady unii z Litwą i niepewność co do dalszych losów państwa. Król Jagiełło dorobił się w końcu następców dopiero po siedemdziesiątym roku życia i dopiero z czwartą żoną, a na temat ojcostwa dwóch małych chłopców krążyły plotki nieprzychylne władcy i młodszej od niego o ponad czterdzieści lat królowej.

Podwaliny pod budowę nowoczesnego państwa

Oleśnicki miał swój udział w przeprowadzeniu uznania następstwa królewiczów przez możnowładców, ale także w wymuszeniu na Jagielle uznania w zamian nowych praw szlachty. Przywilej jedlneńsko-krakowski gwarantował szlachcicom nienaruszalność osobistą bez prawomocnego wyroku. W życie weszła fundamentalna zasada neminem captivabimus nisi iure victum – „nikogo nie uwięzimy bez wyroku sądowego”. Krytycy biskupa widzą w tej postawie osłabianie pozycji monarchy i zalążki przyszłej sejmokracji, przez którą w Polsce nie powstała silna i sprawna monarchia dynastyczna, taka jak w Europie Zachodniej. Moim, ale też np. śp. prof. Henryka Samsonowicza zdaniem jest to zarzut zdecydowanie przedwczesny. Nie ma tu jeszcze bowiem mowy o utrudnianiu królowi rządzenia państwem. Przeciwnie – widzimy tu w zarodku zdrowy, republikański paradygmat równowagi między rządem a traktowanymi podmiotowo obywatelami. Rząd zupełnie nieograniczony nie jest wcale sprawny – władca (dziś: dyktator) ma bowiem przed sobą zbyt dużą pokusę egoistycznej realizacji swojego partykularnego, osobistego interesu zamiast dobra wspólnego.

Po drugie, trzeba podkreślić, że Oleśnicki występował w obronie podmiotowości p o l s k i c h możnowładców względem l i t e w s k i e g o króla. Jagiełło przy całej swojej wybitności nie raz – jak choćby bezpośrednio po bitwie pod Grunwaldem – zachowywał się w sposób sugerujący ostateczny prymat interesów litewskich. Nasz pierwszy kardynał wydaje się posiadać zdrową intuicję tego, co później zostanie nazwane nowożytną racją stanu (raison d’État, ragion di Stato). Uznaje wartość unii z Litwą jako podnoszącej status Polski. Jednocześnie jednak nie ulega naiwnemu entuzjazmowi i przekonaniu, że dwaj partnerzy posiadają identyczne interesy. Chce, żeby ośrodek decyzyjny w tym sojuszu znajdował się konsekwentnie nad Wisłą.

Wsparcie i asertywność mogą iść w parze

Wielkim osiągnięciem Oleśnickiego, zbieżnym w czasie z doprowadzeniem do przeprowadzenia przywileju jedlneńskiego i następstwa synów Jagiełły, jest zablokowanie koronacji Witolda na króla Litwy. Przyszły kardynał wie, że z punktu widzenia wschodniego partnera Polski obawiającego się podporządkowania nam występuje naturalna pokusa orientacji na Niemcy i wspólnego nacisku na Polaków z dwóch stron. Taki właśnie manewr stara się przeprowadzić w 1429 r. cesarz Zygmunt Luksemburczyk, chcący poróżnić dwa człony unii i oferujący koronę wielkiemu księciu litewskiemu. Co więcej, projekt początkowo poparł sam Jagiełło, dla którego był to również element presji na Polaków.

Jak pisze Paweł Jasienica:

„Koronacja Witolda byłaby wydarzeniem do głębi zmieniającym sytuację. Umożliwiłaby całkowite zerwanie unii, bo „korona w koronę wcielona być nie może”. Istniały jednak i inne widoki. Oto po starym Witoldzie korona litewska przeszłaby prawem dziedziczenia na królewicza Władysława, co stanowiłoby prawdziwy triumf jagiellońskiej polityki dynastycznej, lecz w oczywisty sposób degradowałoby Polskę. Chcąc w tych warunkach utrzymać unię, należałoby się po prostu poddać litewskiej dynastii oraz jej interesom. Przypomnijmy w tym miejscu, że z przyrzeczeń danych Polsce czterdzieści kilka lat wcześniej nie spełniono najważniejszego i zupełnie konkretnego. Jagiełło nie odzyskał ziem utraconych na północy i zachodzie. Taki stan rzeczy nie sprzyjał wzrostowi zaufania”.

Koronacja Witolda była już zaplanowana, a na uroczystość zjechali do Wilna np. książę Moskwy Wasyl II i sprzymierzony wówczas z Litwinami wielki mistrz krzyżacki Paul von Russdorf. Na szczęście polskim strażom udało się przechwycić niemieckie listy kierowane do Witolda z propozycją antypolskiego sojuszu i same insygnia koronacyjne. Wkrótce potem wybitny Litwin zmarł jako książę. Jagiełło w międzyczasie porozumiał się zaś z Oleśnickim i polskimi panami w kwestii następstwa. Elementem postanowień z Jedlni było również ujednolicenie prawa na terenie Korony – kolejny ważny krok w stronę nowoczesnego państwa. Król złożył nawet obietnicę wcielenia Litwy do Królestwa Polskiego po śmierci Witolda. Polityka Oleśnickiego była więc jednocześnie wspierająca dla wschodniego sojusznika – unia trwała, podobnie jak rządy litewskiej dynastii – jak asertywna w razie potrzeby. A więc we właściwym rozumieniu tego słowa realistyczna.

U szczytu potęgi

Politykujący biskup umiał być nie tylko realistyczny, ale wręcz brutalny. Jagiełło był już w mocno podeszłym wieku, gdy Oleśnicki wchodził w swoje najlepsze lata jako pełen sił i mający już mocną pozycję czterdziestolatek. Podczas zjazdu w Nowym Korczynie tuż przed śmiercią wielkiego władcy biskup był w stanie zaatakować litewskiego neofitę w czuły punkt, wypominając mu publicznie przywiązanie do pogańskich zabobonów i sugerując przemianę królestwa w „barbarzyńskie”. O swoim dawnym protektorze Oleśnicki miał czelność powiedzieć, że Opatrzność ze „służebnika” uczyniła go „ojcem” Władysława. Biskup wielokrotnie przy różnych okazjach porównywał się zresztą do swojego poprzednika na stanowisku, świętego Stanisława ze Szczepanowa, zabitego na rozkaz króla Bolesława Śmiałego. Strofować Jagiełłę potrafił także na przykład za spóźnianie się na Mszę. Mowa nowokorczyńska doprowadziła dobiegającego swoich dni starca Jagiełłę do płaczu i wyjścia z sali. Król oczywiście umiał się czasem zrewanżować duchownemu, na przykład publicznie grożąc mu zdjęciem z urzędu.

Gdy sędziwy Litwin odszedł z tego świata po prawie pół wieku od unii w Krewie, a nowym królem został jego dziesięcioletni syn, realnym władcą Polski stał się Zbigniew Oleśnicki. Swoją pozycję wykorzystał między innymi do walki ze zdobywającym popularność wśród szlachty husytyzmem. Pod sztandarem przywódcy polskich (pre)protestantów Spytka z Melsztyna zgromadziła się zresztą szersza koalicja przeciwników potężnego biskupa i politycznych wpływów Kościoła. W bitwie pod Grotnikami stronnictwo Oleśnickiego odniosło jednak zdecydowane zwycięstwo. Po jej rozstrzygnięciu znów widać było brutalny rys charakteru biskupa. Nad ciałem umierającego Spytka, który podniósł rękę jednocześnie na władzę Oleśnickiego i na dominację katolicyzmu, odprawiono szybki „sąd”, uznając go za „zdrajcę ojczyzny”.

Nagie zwłoki heretyka przez trzy dni leżały w pobitewnym brudzie i dopiero wtedy wydano je wdowie. Co jednak ważne, po tej demonstracji siły znów wziął górę pragmatyzm. Stronnicy Spytka, którzy wyrzekli się husytyzmu i uznali pozycję duchowieństwa katolickiego mogli liczyć na objęcie wysokich stanowisk. Również rodzinie nieszczęsnego melsztynianina wkrótce przywrócono prawa szlacheckie. Pacyfikacja samego buntu, ale następnie dążenie do uspokojenia nastrojów – wydaje się to wzorcowe postępowanie w walce z anarchią.

Mocarstwo nad Wisłą?

Oleśnicki chciał dalszej ekspansji dynastii Jagiellonów i polskich wpływów na kierunku południowym, równoważącym wschodni. Był ostrożny w kwestii polityki czeskiej – docelowo chciał oczywiście przejęcia Pragi, ale nie jako stolicy kraju husyckiego. Jak ujął to prof. Samsonowicz – „Widział perspektywę, że po wytrzebieniu obrzydliwej herezji husyckiej również na tronie czeskim zasiądzie przedstawiciel Jagiellonów”. Wielu (pre)protestanckich Czechów właśnie w Polsce widziało jednak potencjalnego protektora. Gdy jeszcze za Jagiełły delegacja husytów przybyła oferować sojusz, a w drodze powrotnej zatrzymała się w Krakowie, biskup posunął się do ostateczności i nałożył na stolicę interdykt. Postawa Oleśnickiego była tym bardziej jednoznaczna, że wcześniej z Czechami spotkali się arcybiskup gnieźnieński oraz biskupi poznański, wrocławski i chełmski.

Jego motywacje nie musiały tu być zresztą stricte religijne – z punktu widzenia Oleśnickiego wsparcie husytów oznaczało niepotrzebne zaognienie stosunków z cesarstwem i podważanie pozycji Polski w Europie jako państwa powierzchownie tylko katolickiego (dziś powiedzielibyśmy, że Polska „nie dorosła do wartości europejskich”). W 1440 r. 16-letni król polski Władysław został za to koronowany na władcę Węgier, a w uroczystości osobisty udział wzięli sam biskup i jego protegowany Jan Długosz. Bohater tego tekstu za największe zagrożenie dla Europy uważał ekspansję imperium osmańskiego. Niestety, w 1444 r. właśnie w bitwie z muzułmańskimi Turkami zginął walczący ramię w ramię z siłami innych państw chrześcijańskich młody Władysław, zwany odtąd Warneńczykiem.

Oleśnickiemu często czyni się zarzut ze zbyt szybkiego zaangażowania Polski przeciwko Turkom i śmierci króla. Jednak inaczej niż Richelieu, polski hierarcha myślał jednak również o polityce międzynarodowej w kategoriach starcia cywilizacyjnego świata chrześcijańskiego i muzułmańskiego. Po drugie, w dłuższej perspektywie Polska i tak musiała stawić czoła zagrożeniu ze strony imperium osmańskiego. Ostatecznie w 1672 r. mieliśmy nawet zostać lennikami sułtana zgodnie z traktatem w Buczaczu. Gorzki smak mahometańskiego panowania poznali zaś z narodów chrześcijańskich między innymi Grecy, Chorwaci, Serbowie, Węgrzy, Bułgarzy i Rumuni. My nie poznaliśmy, bo ostatecznie umieliśmy kilkukrotnie obronić się przed tym zbrojnie.

Bardziej zniuansowany i pragmatyczny Oleśnicki umiał być za to wobec Niemiec. Biskup świetnie znał język niemiecki i korespondował z ważnymi postaciami Rzeszy, w tym wielkimi elektorami. Starał się rozgrywać podziały między nimi czy poróżniać polityków Rzeszy i Krzyżaków. Niemcy byli (jak i są) oczywiście co do zasady przeciwnikami suwerennej Polski, ale należało umieć z nimi negocjować i wypracowywać pewne modus vivendi. Ostatecznie to cesarstwo niemieckie było bowiem naszym sąsiadem i partnerem handlowym, najsilniejszym państwem Europy i politycznym numerem jeden w świecie chrześcijańskim. Im lepiej Polsce wychodziło gromadzenie wokół siebie Litwy, Węgier i Czech, tym silniejsza była pozycja Krakowa względem cesarstwa.

Jak to celnie ujął prof. Samsonowicz – gdy polityką zagraniczną kierował Oleśnicki, „nie było istotnej dziedziny życia politycznego na całym kontynencie, w którym Polska nie byłaby czynnikiem istotnym, współdecydującym o rozwiązaniu danego problemu”. Dziś powiedzielibyśmy, że Polska należała do koncertu mocarstw. Strategia ambitnego hierarchy w perspektywie kolejnych wieków nie została jednak zrealizowana, bo kolejne pokolenia Jagiellonów okazały się za mało solidarne, a rodzeni bracia walczyli między sobą. Habsburgowie czy Hohenzollernowie byli niestety skuteczniejsi. Po bitwie pod Mohaczem jagiellońskie imperium mogło być tworzone już tylko na wschodzie, bez kierunku południowego.

Pozycja Oleśnickiego zaczęła spadać po wstąpieniu na tron Kazimierza Jagiellończyka, choć to nasz dzisiejszy bohater udzielał mu chrztu jako dziecku i go koronował. Biskup robił się też po prostu coraz starszy i słabszy. Jedną z kontrowersji narosłych wokół niego jest jego sprzeciw wobec rozpoczynania wojny trzynastoletniej. Oleśnicki w 1454 r. znów podstawowe zagrożenie widział raczej na południu, ze strony Turków, którzy właśnie zdobyli Konstantynopol. Warto jednak podkreślić, że gdy król Kazimierz zdecydował o rozpoczęciu walk, a następnie poniósł klęskę w bitwie pod Chojnicami, doświadczony duchowny wysłał do monarchy posłów zdecydowanie zachęcających go, by nie poddawał się i kontynuował raz rozpoczętą wojnę do jej pomyślnego zakończenia. Zbigniew kardynał Oleśnicki zmarł 1 kwietnia 1455 r.

Trzy dekady rządów na Wawelu

Na koniec warto powtórzyć banalny fakt, że nasz bohater był nie tylko mężem stanu, ale również ważną postacią polskiego i europejskiego Kościoła. Biskupem krakowskim był niecałe 32 lata, a więc połowę życia. Kapelusz kardynalski otrzymał z rąk trzech papieży konkurujących o miano prawdziwego namiestnika Chrystusa. Sprowadził na Wawel relikwie licznych świętych, w tym Jana Chrzciciela, Piotra, Pawła, Krzysztofa, Maurycego i Katarzyny.

Oprócz skłonności do przechwałek Oleśnicki był znany ze skąpstwa, co pozwoliło mu na sporo wartościowych wydatków. Kupił księstwo siewierskie, dzięki czemu w polskich rękach ponownie znalazła się część Śląska. Ofiarował katedrze wawelskiej dwa duże dzwony nazwane Kardynał (na jego cześć) i Urban. Rozbudował i otoczył murem pałac biskupi. Ufundował bursę wraz z książkami dla ubogich kleryków niemających środków na studia w stolicy. Zadbał wreszcie o to, by w katedrze wawelskiej stale byli obecni spowiednicy w wystarczająco dużej liczbie oraz napominał kapłanów diecezjalnych, nakazując im cześć wobec sakramentu pokuty i pojednania.

Prof. Samsonowicz zwracał również uwagę, że Oleśnicki „miał dosyć nowoczesną koncepcję stosunków wewnętrznych. Starał się stworzyć nowe więzi społeczne, silnie popierając tworzenie bractw kościelnych, które poprzez więzi parafialne tworzyły nowe wspólnoty, nie tylko rodowe”. Miało to na celu odnowę życia katolickiego, angażowanie wiernych i wspólne wychodzenie z trudnych sytuacji życiowych. Jak podaje śp. prof. Stanisław Litak, kardynał wspierał powstawanie nowych wspólnot nie tylko w Krakowie. Przy jego poparciu powstały także m. in. bractwa ubogich w Borzęcinie, Koprzywnicy, Łękawicy, Porąbce Uszewskiej, Szczepanowie, Wojniczu, Szczurowej, Jadownikach, Skaryszewie i Żarnowcu czy bractwo rolników w Siennej.

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Stanisław August Poniatowski – w różnych epokach, z różnych perspektyw

Jak nietrudno było zauważyć, pozwalałem sobie w tym artykule na pewne publicystyczne uproszczenia i współczesną terminologię. Robię to jednak świadomie i uważam za wskazane, żeby odbiorca widział działania Zbigniewa Oleśnickiego nie jako abstrakcyjną przeszłość, ale potencjalne źródło do rozważań o dylematach polityki polskiej każdej epoki. Jest przy tym oczywiste, że wiele jego decyzji trafnych wtedy byłoby błędnymi w innych okolicznościach czy po głębokich aksjologicznych przemianach, jakie zaszły w Europie w późniejszych epokach. Pewne jest natomiast, że pierwszy polski kardynał zasługuje na naszą pamięć, zainteresowanie i refleksje – nawet jeśli jego dorobek czy decyzje będą zawsze spotykały się z bardzo różnymi ocenami.

_{Grafika: domena publiczna}

Artykuł Wojowniczy kardynał i jego dziedzictwo pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.