Federacja Rosyjska oraz Republika Serbii współpracują ze sobą w zakresie politycznym, ale także ekonomicznym i w kwestiach bezpieczeństwa. Ponadto, istnieją podobieństwa kulturowe oraz religijne, gdyż zarówno Rosja, jak i Serbia od wieków są ostoją prawosławia. Interesy państw na arenie międzynarodowej przeplatają się, a w społeczeństwie serbskim zdania na temat zbliżania się do Rosji, a nie do Unii Europejskiej i NATO, są podzielone. Rosja odgrywa także ważną rolę w serbskim dyskursie populistycznym. Dzięki odpowiednio dobranej narracji, populiści w Serbii próbują wytłumaczyć społeczeństwu pewne wybory i decyzje podjęte w ramach zacieśniania współpracy serbsko-rosyjskiej.

Zasadniczym elementem, jaki łączy interesy Rosji i Serbii jest kwestia niepodległości Kosowa. Serbowie uznają Jego terytorium za heartland, z którego wywodzi się naród i kultura serbska. Nie ulega wątpliwości, że fakt integralności Kosowa z Serbią jest dla Serbów elementem ich tożsamości narodowej, wzmocnionej przez dominację Serbów w Titowskiej Jugosławii. Od samego początku, kiedy to władze w Kosowie ogłosiły niepodległość 17 lutego 2008 roku, Rosjanie wspierali Serbów między innymi na forum Rady Bezpieczeństwa ONZ i niepodległości Kosowa nie uznali po dziś dzień. Ekspertka Belgradzkiego Centrum Polityki Bezpieczeństwa, Maja Bjelos zauważa, że zwiększenie rosyjskiej obecności w Serbii jest spowodowane między innymi ambicjami lokalnych elit politycznych, takimi jak potrzeba legitymizacji międzynarodowej i wsparcie w kwestii zachowania integralności terytorialnej (Kosowo)¹. Oczywiście, taka decyzja jest korzystna z punktu widzenia Moskwy, którą kieruje koncepcja interesu narodowego². Rosjanie poprzez pielęgnowanie dobrych relacji z Serbami, zachowują swoją strefę wpływu i możliwość oddziaływania na sytuację i politykę Bałkanów Zachodnich. Jednocześnie, serbscy przywódcy zdają sobie sprawę, że przysłowiowy krok bliżej w stronę Moskwy, to tym samym krok dalej od Brukseli³.

Ciekawą kwestią, na jaką warto zwrócić uwagę z punktu widzenia populizmu, są liczne dezinformacje i fake newsy, jakie tworzone są przez Rosjan, a rozpowszechniane w Serbii. Za ich pomocą Rosjanie osłabiają wiarygodność i autorytet Unii Europejskiej w serbskim społeczeństwie, a tym samym podejmują próby przekonania go do słuszności wyboru Federacji Rosyjskiej jako partnera⁴. Stale podkreślana jest także potrzeba solidarności i wzajemnego wspierania się wyznawców prawosławia. Jednym z najpopularniejszych w Serbii portali informacyjnych jest redagowany przez rosyjską agencję Sputnik Srbija, gdzie fake newsy są zręcznie wplatane w informacje o świecie. Preparowane przez Rosjan hasła i informacje współgrają zatem z dyskursem proponowanym przez populistów we współczesnej Serbii.

Przykładem zmanipulowanych treści prorosyjskich mogą być informacje, jakie pojawiały się w oficjalnych mediach rządowych w Serbii po wizycie Wladimira Putina w Belgradzie 17 stycznia 2019 roku. Putin w trakcie spotkania m.in. dziękował prezydentowi Aleksandarowi Vučiciowi za przyjaźń (zrobił to w języku serbskim) i obiecał dalsze wsparcie w kwestii Kosowa. Sondaże w serbskiej państwowej telewizji RTS, obrazujące liczbę Serbów, którzy z okazji wizyty przyjechali do Belgradu z całego kraju, zostały zawyżone, a następnego dnia prasa prorządowa wydała wręcz absurdalną informację o tym, że 17 stycznia tj. w dniu wizyty Putina, serbska służba zdrowia otrzymała znacznie mniej zgłoszeń i wezwań do interwencji ze względu na to, że tego dnia ludzie byli szczęśliwi i poczuli się zdrowsi dzięki wizycie prezydenta Rosji⁵.

Powyżej przytoczony przykład z mediów serbskich komentujący relacje serbsko-rosyjskie jest przykładem ilustrującym propagandowe działania serbskich populistów. Media państwowe są podporządkowane rządzącej Serbskiej Partii Postępowej (Srpska Napredna Stranka, SNS). W związku z tym, populiści swobodnie przedstawiają społeczeństwu swoją interpretację rzeczywistości. Obserwując działania dziennikarzy serbskich mediów państwowych oraz regularnie czytając artykuły publikowane na łamach Sputnik Srbija, dostrzec można elementy manipulacji, przekłamania, obraz wręcz gloryfikujący postać prezydenta Rosji. Należy wziąć pod uwagę fakt, że interesem Rosji w trakcie wizyty było upewnienie się, iż bez względu na możliwe porozumienia pomiędzy Belgradem a Prisztiną, podpisane przy mediacji Brukseli i Waszyngtonu, Serbia pozostanie w strefie rosyjskich wpływów. Natomiast interesem Vučicia było upewnienie się, że będzie miał rosyjskie wsparcie i tym samym będzie mógł utrzymywać swoje stanowisko odnośnie do terytorialnej integralności Serbii z Kosowem, słowem, że serbski irredentyzm nie będzie niczym zagrożony. Można zatem wywnioskować, po pierwsze, że populistyczny język jest narzędziem pracy wiodących polityków serbskich, a po drugie, że Rosjanie aktywnie uczestniczą w kreowaniu polityki serbskiej

Bliska współpraca z Rosjanami jest dla populistów z SNS pewnego rodzaju pretekstem i wytłumaczeniem, wręcz ,,przykrywką’’ dla decyzji, które podejmują dla własnej korzyści, tłumacząc swoje postępowanie koniecznością, brakiem wyboru i dobrem ogółu Serbów. Jest to charakterystyczne dla serbskiego populizmu, a jednocześnie, niełatwe do dostrzeżenia i zdefiniowania. To, co z zewnątrz wygląda na stworzony z haseł populistycznych styl prowadzenia polityki mający na celu pomoc obywatelom, w rzeczywistości jest umiejętnie zbudowaną powłoką ukrywającą braki i niedoskonałości kulejącej serbskiej demokracji liberalnej oraz problemów takich jak korupcja czy nepotyzm. Element rosyjski jest przy tym nieodłącznym komponentem, gdyż również populiści w Rosji poprzez autorytarny model polityczny (na drodze do którego jest Serbia) usprawiedliwiają własne mankamenty i interesy.

Znacząca rola Rosji w Serbii podyktowana jest także bliskością historyczną i kulturową, co w jednej ze swoich wypowiedzi podkreślił Dmitrij Miedwiediew: ,,(…) są kraje, z którymi łączą nas tradycyjnie przyjazne, serdeczne stosunki, historycznie szczególne stosunki. Będziemy bardzo uważnie pracować na tych obszarach i rozwijać przyjazne stosunki z tymi krajami, naszymi bliskimi sąsiadami’’⁶, oraz dodał m.in. że niektóre państwa mają w oczach Kremla uprzywilejowaną pozycję. Zdaniem serbskich ekspertów, takim krajem bez wątpienia jest Serbia. Bardzo podobne słowa wielokrotnie zostały wypowiedziane przez serbskich populistów, na przykład pierwszy prezydent Serbii z partii SNS, Tomislav Nikolić w 2014 r. stwierdził: ,,Współczesna Serbia w taki sam sposób jak nasi przodkowie uczy dzisiaj swoje dzieci miłości do Rosji. Łączą nas nie tylko wspólne słowiańskie pochodzenie, język, religia, tradycja, kultura, ale również to, że byliśmy zawsze po tej samej stronie’’⁷. W 2014 r. Nikolić podczas wspólnych obchodów 70. rocznicy wyzwolenia Belgradu odznaczył Putina najwyższym państwowym odznaczeniem – Orderem Republiki Serbii. W 2017 r. premier Serbii Ana Brnabić powiedziała, że: ,,Rosja jest przyjacielem Serbii i że oba narody łączą więzi i tradycje religijne’’⁸. Podobne deklaracje i zapewnienia pojawiają się niemalże przy każdym spotkaniu serbskich i rosyjskich polityków

Odwoływanie się do przyjaźni z państwami zaufanymi i podobnymi do ,,naszego’’, jest charakterystyczne dla populizmu, gdyż to co ,,nasze’’, zakłada tym samym istnienie tego, co ,,obce’’. Podobne zwroty obecne w relacji serbsko-rosyjskiej przybierają charakter szczególny. Regularnie wypowiadane i odwzajemnione zapewnienia o bliskości i wierności poruszają kluczowe dla populizmu pojęcie przyjaciela – w przypadku Serbii jest to Rosja, oraz pojęcie wroga – w zależności od sytuacji, zarówno dla Serbii jak i dla Rosji, może nim być NATO bądź szeroko pojęty Zachód.

Istotną wartością, jaka łączy Rosjan i Serbów jest wiara prawosławna. Jest ona od wieków stałym komponentem tożsamości narodowej w obu państwach. Wynikający z religii podobny system wartości, symbole, tradycje i obyczaje wpływają na poczucie bliskości i zrozumienia obu narodów. Oczywiście, to pokrewieństwo znajduje też swój wyraz w bilateralnych stosunkach, narracji populistycznej oraz w percepcji Putina przez ludność serbską.

Interesującym przykładem, który pokazuje rolę, jaką odgrywa Rosja i Wladimir Putin dla Serbów, jest historia cerkwi w miejscowości Banstol. Pomysł na budowę narodził się w 2016 roku, a świątynia została zaprojektowana przez Branko Simonovicia. Niestety, zabrakło środków finansowych na jej dokończenie. W międzyczasie, cerkiew wśród lokalnych mieszkańców zaczęła być określana jako ,,Putinowa cerkiew’’ (Putinova crkva)⁹. Prace dokończono dzięki darczyńcom – diasporze serbskiej, szczególnie z Australii, którzy w imię przyjaźni serbsko-rosyjskiej wspólnie ufundowali świątynię. Sam Simonović stwierdził, że: ,,Putin jest uczciwy, kocha swój naród, kocha prawosławnych w ogóle, a Serbów w szczególności. Kiedy mówi o Serbii i tym, co stało się z Jugosławią, zachowuje się uczciwie – nie tak jak zachodni cynicy’’¹⁰. W swojej wypowiedzi architekt poruszył kilka wątków istotnych z punktu widzenia serbskiego populizmu. Po pierwsze, poczucie jedności dwóch prawosławnych narodów. Po drugie, przyjaźń serbsko-rosyjską, a po trzecie dystans i brak zaufania względem Zachodu.

Historia cerkwi jest dowodem na to, że potrzeba współpracy i kontaktów ze stroną rosyjską jest wymagana przez społeczeństwo w Serbii. Liczna grupa Serbów autentycznie podziwia Putina i jego dokonania, oraz jest dumna z tego, że ich ojczyzna jest bratnim krajem dla Rosji. Wobec tego, populiści, szczególnie z SNS czują się jeszcze pewniej we współpracy z Moskwą, gdyż wiedzą, że elektoratowi, na który składają się przede wszystkim mieszkańcy wsi i mniejszych miast, spodoba się taka bilateralna relacja. Tym samym, Serbowie dostrzegający w Rosji autorytet, głosują właśnie na partię populistyczną. Politycy poniekąd wykorzystują fakt, iż ,,nacjonalistyczne resentymenty pochłaniają i nadużywają emocje i wspomnienia wierzących’’¹¹.

Serbowie, podobnie jak Rosjanie, są ludźmi wierzącymi, a tradycje prawosławne i postacie świętych są nierozerwalnie związane z ich życiem codziennym. Jest to istotne, gdyż duchowni cerkwi prawosławnej mają swój udział w życiu politycznym kraju, są też swoistymi pośrednikami pomiędzy populistyczną władzą, a tysiącami wiernych w całej Serbii. Cerkiew, szczególnie od czasu krwawych lat 90. XX wieku, pełni w Serbii rolę obrońcy tożsamości narodowej oraz zapewnia jedność terytorialną¹². Jak pisze Radmila Radić, cerkiew jest również podwaliną, na jakiej zbudowana będzie przyszła, silna Serbia¹³. Odwoływanie się do wizji pięknej, wręcz wyidealizowanej przyszłości jest charakterystyczne dla populizmu¹⁴. Dyskurs populistyczny, umiejętnie prowadzony przez polityków z SNS jest więc skorelowany z głosem cerkwi, co wzmacnia elektorat mieszkający poza aglomeracjami- ten sam, który uważa Rosję za sojusznika. Patriarchat Serbski otwarcie nawołuje do jedności i braterstwa z Moskwą, pozostaje w dobrych stosunkach z Rosyjskim Kościołem Prawosławnym. Wyraźnie widać więc, że Rosja jest stale obecna w Serbii, mając przy tym wpływ na wiele dziedzin życia publicznego, co jest dodatkowo wzmocnione poparciem partii Vučicia i jego wyborców.

Nie ulega wątpliwości, że stosunki bilateralne mają wpływ na wewnętrzną politykę obu państw, szczególnie zaś Serbii, jako kraju mniejszego i utrzymującego nieco wasalną postawę wobec Rosji. Polityka populistyczna w Serbii jest w dużej mierze spójna z oczekiwaniami rosyjskiego partnera. Warto podkreślić, że populizm nie występuje jedynie pomiędzy politykami, rządem a społeczeństwem, lecz również w relacjach zewnętrznych. Populizm w polityce zagranicznej jest niezwykle istotny, gdyż koncentruje interesy państwa na kwestiach narodowych (Kosowo)¹⁵. Ponadto, jest odpowiedzią na postępującą globalizację i narzucane przez nią wzorce np. liberalnej demokracji. W Serbii, która jest państwem peryferyjnym Europy, chęć ,,nadążenia’’ za państwami rozwiniętymi powoduje trudności społeczne i ekonomiczne, którym naprzeciw wychodzi Moskwa, inwestując miliony w rozwój serbskiej gospodarki i zwiększania liczb miejsc na rynku pracy.

Angelos Chryssogelos, który specjalizuje się w badaniu roli populizmu w relacjach międzynarodowych, zwraca uwagę, iż populizm w Europie Środkowo-Wschodniej (ale i Południowej) cechuje negatywny stosunek do Stanów Zjednoczonych, sceptycyzm wobec globalizacji, a także postrzeganie pozytywnej i kluczowej roli Rosji w kształtowaniu polityki europejskiej¹⁶. Jest to model, w który dokładnie wpasowują się populiści z Serbii, szczególnie reprezentanci partii SNS z Vučiciem na czele. Wypowiadają się o Zachodzie i NATO z brakiem zaufania i żalem za bombardowania Belgradu w 1999 roku. Jednocześnie, uważają Rosję za gwarant bezpieczeństwa i za sojusznika, który na arenie międzynarodowej będzie popierał ich interesy narodowe i dążenia terytorialne. Słowa Chryssogelosa: ,,partie populistyczne prowadzą politykę zagraniczną, która odzwierciedla ich wewnętrzne preferencje i wartości’’¹⁷, są potwierdzeniem na to, iż serbscy populiści prowadzą politykę zagraniczną z Rosją w zgodzie z serbskimi interesami narodowymi, wręcz odpowiadającą serbskiej tożsamości. Narracja, język, treści i emocje jakie towarzyszą populistycznym opowieściom o rosyjskim partnerze, powodują, że społeczeństwo serbskie patrzy na współpracę z Rosją, jej obecność w życiu codziennym w Serbii oraz na samą postać Wladimira Putina bardzo przychylnie.

Jak pisze Marta Szpala: ,,Tradycyjne nastawienie prorosyjskie zostało wzmocnione w wyniku serii zainspirowanych Rosją, szeroko zakrojonych inicjatyw soft power, które okazały się tak skuteczne, że duża część społeczeństwa zaczęła wierzyć, że interesy Rosji są zgodne z interesami Serbii’’¹⁸. Rosja poprzez stosowanie wobec Serbów soft power zwiększa swoje wpływy i obecność w regionie. Popiera na międzynarodowych forach, m.in. ONZ stanowisko Belgradu wobec Kosowa, zapewnia bezpieczeństwo, uzależniła też Serbię od swoich dostaw energii. Nawiązuje bezpośrednie kontakty z mniejszościami serbskimi w regionie i zapewnia im wsparcie, np. finansowe. Poza tym, Rosjanie w porozumieniu z politykami SNS kontrolują część serbskich mediów, promując w nich swój własny pozytywny obraz i zniechęcając Serbów do współpracy z UE i NATO. ,,Zadanie wzmacniania poczucia bliskości i promowania rosyjskiej wizji sytuacji międzynarodowej i relacji serbsko-rosyjskich spoczywa na sieci dedykowanych rosyjskich instytucji’’¹⁹. Poza kontrolą mediów (np. Sputnik), Rosjanie zarządzają w Serbii m.in. Centrum Kultury ,,Dom Rosyjski’’, posiadają przedstawicielstwo Rosyjskiego Instytutu Badań Strategicznych, Rosyjskiej Agencji Współpracy Zagranicznej oraz Międzynarodowego Funduszu na rzecz Jedności Narodów Prawosławnych. Można powiedzieć, że Moskwa współkreuje wydźwięk populistycznej polityki uprawianej przez sprawującą w Serbii władzę partię Serbską Partię Postępową.

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Chińska pułapka zadłużeniowa i wojna rosyjsko-ukraińska, czyli Czarnogóra w obliczu kryzysu gospodarczego

Według Hadiza i Chryssogelosa: ,,partie, ruchy i przywódcy populistyczni pojawiają się przede wszystkim w warunkach współistniejących kryzysów wyników gospodarczych i reprezentacji politycznej’’²⁰. W Serbii są to kolejno: kryzys gospodarczy wywołany nieumiejętnym zarządzaniem, niegotowością państwa i społeczeństwa do przyjęcia reform, korupcją, załamaniem się demokracji i wolności instytucji, a także biedą spowodowaną jeszcze rozpadem Jugosławii oraz kosztami wojny z lat 90. XX wieku. Do tego kryzys reprezentacji politycznej, która aby się utrzymać potrzebowała legitymizacji na arenie międzynarodowej, w wyniku czego nawiązała niebezpiecznie bliską i wieloaspektową relację z Rosją, w ostateczności spowodowały, że dziś Serbia jest państwem borykającym się z wieloma problemami, z jakimi rząd nie radzi sobie za pomocą prowadzonej polityki populistycznej. Populizm w Serbii stał się częścią establishmentu, wyrazem lokalnej polityki, wręcz głosem wąskiej elity, która nieumiejętnie kieruje państwem²¹. Jednocześnie, populistyczne narzędzia okazały się być użyteczne podczas pielęgnowania przyjaźni serbsko-rosyjskiej.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 3(9)/2022.

Grafika: pexels.com

¹ M. Bjelos, Rosyjska dezinformacja na Bałkanach Zachodnich, https://usa-ue.pl/teksty-i-komentarze/teksty/rosyjska-dezinformacja-na-balkanach-zachodnich, (dostęp 26.07.2022).

² M. Babić, Rosja na Bałkanach Zachodnich. Interesy narodowe i wpływy polityczne, w: M. Babić, I. Jakimowicz-Ostrowska (red.) ,,Bałkany w XX wieku/ Problemy konsolidacji i integracji’’, Wydział Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2014.

³ K. Hermann, Serbsko-rosyjska współpraca handlowa. Partnerstwo czy współzależność?, Myśl Suwerenna/ Przegląd Spraw Publicznych, nr 4(6), Białystok 2021, s. 100.

⁴ S. Eisentraut, S. de Leon, Propaganda and Disinformation in the Western Balkans: How the EU Can Counter Russia’s Information War, Konrad Adenauer Stiftung, https://www.kas.de/documents/252038/253252/7_dokument_dok_pdf_51729_2.pdf/33dbbc29-eb30-e4ec-39c8-a4c976319449?version=1.0&t=1539647810617, (dostęp 26.07.2022).

⁵ M. Vučić, Vrhunac apsurda: Sugrađanima uminuli zdravstveni problemi jer su se radovali zbog Putina, Raskrikavanje, https://www.raskrikavanje.rs/page.php?id=356, (dostęp 26.07.2022).

⁶ A. Marinković, V. Radomirović, Srbija u ruskoj sferi uticaja, Политика, http://www.politika.rs/sr/clanak/54294/Srbija-u-ruskoj-sferi-uticaja, (dostęp 27.07.2022).

⁷ Moskwa wraca na Bałkany. „Serbia w Rosji ma wielkiego i szczerego przyjaciela”, Forsal, https://forsal.pl/artykuly/829310,moskwa-wraca-na-balkany-serbia-w-rosji-ma-wielkiego-i-szczerego-przyjaciela.html, (dostęp 27.07.2022).

⁸ V. Mijatović, D. Milinković, Srbija se ne odriče Rusije!, Novosti, https://www.novosti.rs/vesti/naslovna/politika.393.html:674057-Srbija-se-ne-odrice-Rusije, (dostęp 26.07.2022).

⁹ R. Balać, Vojvođanska „Putinka“ čeka Putina, Danas, https://www.danas.rs/drustvo/vojvodjanska-putinka-ceka-putina/, (dostęp 27.07.2022).

¹⁰ О. Болдырев, „Он любит православных”. Как в Сербии готовились встречать Путина, BBC NEWS, Русская служба, https://www.bbc.com/russian/features-46898341, (dostęp 28.07.2022).

¹¹ M. Babić, Radicalization in The Western Balkans A.D. 2016. Challenges and suggestions., ,,Democratization in the Western Balkans promoting multi-ethnic open societies to counter radicalization and polarization’’, The Aspen Institute Deutschland, 2016, s. 95.

¹² D. Gil, Prawosławie/ Historia/ Naród. Miejsce kultury duchowej w serbskiej tradycji i współczesności, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005, s. 209

¹³ R. Radić, Crkva u politici i politika u Crkvi, ,,Srpska elita, Helsinški Odbor za ljudska prava u Srbiji’’,

Helsinške sveske, Beograd 2000, s. 40.

¹⁴ G. Sergiu, M. Sergiu, S. Sorina, Contemporary Populism: A Controversial Concept and Its Diverse Forms, Cambridge Scholars Publishing, Cambridge 2013, s. 3–4.

¹⁵ W. R. Mead, The Tea Party and American foreign policy: What populism means for globalism, ,,Foreign Affairs’’, 90 (2), s. 28–44.

¹⁶ A. S. Chryssogelos, Undermining the West from within: European populists, the US and Russia, ,,European View’’, 9 (2), 2010, s. 267–277.

¹⁷ A. S. Chryssogelos, Populism in Foreign Policy, Politics, 2017,

https://oxfordre.com/politics/view/10.1093/acrefore/9780190228637.001.0001/acrefore-9780190228637-e-467, (dostęp 28.07.2022).

¹⁸ M. Szpala, Russia in Serbia – soft power and hard interests, Ośrodek Studiów Wschodnich,

https://www.osw.waw.pl/en/publikacje/osw-commentary/2014-10-29/russia-serbia-soft-power-and-hard-interests (dostęp 28.07.2022).

¹⁹ Ibidem.

²⁰ V. R. Hadiz, A. S. Chryssogelos, Populism in world politics: A comparative cross-regional perspective,

,,International Political Science Review’’, 2017, https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0192512117693908, (dostęp 29.07.2022).

²¹ Z. P. Momčinović, Populism as business as (un)usual, 'stabilitocracy’ and/or radicalism, perspectives/ political analyses and commentary/ Southeastern Europe, Heinrich-Böll-Stiftung, no 7, Sarajevo 2019, s. 12.

Artykuł Bilateralne stosunki Rosji oraz Serbii w cieniu populizmu pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Chińska Republika Ludowa (ChRL) jest obok Unii Europejskiej i Federacji Rosyjskiej najsilniejszym podmiotem, który lokuje swój kapitał w rozwój Bałkanów Zachodnich. Dotyczy to przede wszystkim pożyczek na projekty energetyczne, transportowe, inwestycje infrastrukturalne, jak np. rozbudowa sieci połączeń kolejowych i węzłów komunikacyjnych w Serbii bądź budowa autostrady w Czarnogórze (w tym licznych mostów i tuneli). Obecność ChRL na Bałkanach wynika między innymi z realizacji inicjatywy Pasa i Szlaku oraz formatu 17+1, gdyż oba te projekty obejmują Albanię, Serbię, Bośnię i Hercegowinę, Macedonię Północną oraz tytułową Czarnogórę.

Czarnogóra ma ograniczone możliwości pozyskiwania kapitału ze względu na przeszłość kraju (dopiero od 2006 r. Czarnogóra funkcjonuje na arenie międzynarodowej jako samodzielny aktor; wówczas to przestało istnieć państwo Serbia i Czarnogóra), niezadowalający stan gospodarki, wysoki poziom emigracji osób w wieku produkcyjnym. Utrzymuje się przede wszystkim z usług, gospodarki rolnej i branży turystycznej. Chiny natomiast są dla Czarnogóry atrakcyjnym poplecznikiem, ponieważ w zamian za swoją pomoc nie wymagają pracy na rzecz demokratyzacji czy przeprowadzenia szeregu reform prawnych i instytucjonalnych w kraju, tak jak robi to UE.

Od 2005 r. Chińczycy zainwestowali na Bałkanach ponad 15 miliardów dolarów – z tej sumy blisko 60% otrzymali Serbowie. Jednak to Czarnogóra okazała się być państwem niewypłacalnym. Podgorica zaciągnęła kredyt, na który już w momencie podejmowania decyzji nie było jej stać. Jej PKB w roku 2014, kiedy ówczesny premier, a obecny prezydent Czarnogóry Milo Đukanović podjął decyzję o zaciągnięciu pożyczki, wynosiło niecałe 4,6 mld dolarów. Dla porównania PKB w 2020 roku wyniosło blisko 4,7 mld dolarów. Widać zatem, że budżet Czarnogóry jest stateczny, a wzrost PKB i potencjału gospodarczego nikły i niepozwalający państwu na wywiązanie się z finansowych zobowiązań wobec Chin.

Inwestycja w autostradę rozpoczęła się w 2014 r. Docelowo 170 km nowej drogi miało połączyć nadmorskie miasto Bar w Czarnogórze z miejscowością Boljare na granicy czarnogórsko-serbskiej, co uatrakcyjniłoby region przede wszystkim turystycznie. Czarnogóra zapożyczyła się wówczas od chińskiego banku EXIM na równowartość 944 mld dolarów. Po rozpoczęciu prac okazało się jednak, że suma ta będzie niewystarczająca. Transze z Pekinu w dużej mierze zostały rozdysponowane pomiędzy członków czarnogórskich elit powiązanych ze sceną polityczną z jednej strony, a z biznesem z drugiej strony, tak aby zatrzymać zysk w wąskim kręgu osób.

Wydatki nie są transparentne, część umów z podwykonawcami została objęta tajemnicą państwową, a prace przestały postępować. Ponadto Czarnogórcy oskarżają jednego z podwykonawców – chińskie przedsiębiorstwo China Road and Bridge Corporation o zniszczenie ekosystemu rzeki Tara (od 1976 r. Tara i jej tereny przybrzeżne zostały objęte ochroną jako rezerwat biosfery). W 2020 r. wicepremier Czarnogóry Dritan Abazović zwrócił się z prośbą do UE o wsparcie finansowe (co jest znamienne, gdyż w 2015 r. UE ostrzegała i odradzała Đukanoviciowi chińską pożyczkę, wskazując na zbyt wysokie ryzyko). W kwietniu 2021 r. Komisja Europejska poinformowała, że nie pomoże w bezpośredniej spłacie pożyczki od państwa trzeciego. Jednakże Czarnogóra może starać się o częściową pomoc w ramach „Planu gospodarczego i inwestycyjnego dla Bałkanów Zachodnich”, którego celem jest m.in. ożywienie gospodarcze regionu. Pakiet funduszy dla całego regionu wynosi 9 mld euro.

Dziś Czarnogóra jest zadłużona w chińskim państwowym banku EXIM na ponad miliard dolarów. Na dokończenie budowy potrzebuje wielokrotności takiej sumy. Nie udało się dokończyć już pierwszego odcinka drogi, to jest 41 km. Prace nad pozostałymi 130 km nawet nie zostały rozpoczęte. Ponadto stale wzrasta dług publiczny (obecnie wynosi już 103% PKB), a Chińczycy nie odstępują od egzekwowania spłaty (⅓ owego długu przypada właśnie na Chiny). Według zapisów umowy niewywiązanie się ze spłaty pożyczki będzie wiązało się z oddaniem przez Czarnogórę części terytorium, w tym prawdopodobnie portu w Barze, pod zarząd Państwa Środka, co można rozumieć jako fragmentaryczne sprzedanie własnej suwerenności. Pekin nie tylko zaangażował swój kapitał w rozbudowę infrastruktury w Czarnogórze, ale przede wszystkim zainwestował we wzmocnienie własnej pozycji, w zwiększenie politycznych wpływów w regionie (do tej pory Chińczycy współpracowali przede wszystkim z Serbami).

Po wybuchu wojny pomiędzy Rosjanami a Ukraińcami w lutym b.r. perspektywy gospodarcze Czarnogóry dodatkowo się pogorszyły. W ostatnich latach wybrzeże w Czarnogórze (na przykład w Budvie), dzięki ruchowi bezwizowemu, odwiedzane było przede wszystkim przez rosyjskich turystów¹. Co więcej, inwestorzy z Rosji aktywnie działali na czarnogórskim rynku nieruchomości, wykupując ziemię i budując okazałe wille, hotele i kompleksy wypoczynkowe (Rosjanie są liderami wśród beneficjentów programu obywatelstwa ekonomicznego Czarnogóry, skierowanego do zagranicznych przedsiębiorców, którzy w tym bałkańskim kraju zainwestowali ponad 450 tysięcy euro), a także cumując swoje jachty w czarnogórskich portach². Co prawda rosyjskie inwestycje na czarnogórskim wybrzeżu podupadły już podczas pandemii Covid-19, natomiast wojna zdaje się być swoistą cezurą dla biznesmenów z Rosji kumulujących swój kapitał w Czarnogórze.

Czarnogóra, jako członek NATO (od 2017 roku)³ i kraj kandydujący do członkostwa w Unii Europejskiej (od 2010 roku), zdecydowała się poprzeć pakiety sankcji wymierzonych w Rosję i Rosjan w związku z agresją na Ukrainę (w tym zaprzestanie realizowania połączeń lotniczych między Czarnogórą a Rosją, które nie mają wspólnej granicy lądowej, oraz wstrzymanie transmisji rosyjskiej telewizji państwowej, a także zakaz dokonywania transakcji z Rosyjskim Bankiem Państwowym). Rosjanie mają obecnie ograniczone możliwości wyprowadzania kapitału za granicę. W efekcie pogrążona w kryzysie gospodarczym Czarnogóra musi zmierzyć się z kolejnym czynnikiem wyraźnie osłabiającym jej sytuację finansową. Poza wstrzymaniem rozpoczętych już inwestycji na rynku nieruchomości i brakiem zapotrzebowania na nowe ucierpią także lokalne biznesy, przede wszystkim branża gastronomiczna i transportowa, które są ściśle związane ze zbliżającym się sezonem turystycznym. Jednocześnie z dnia na dzień w kraju pogłębia się inflacja, wzrastają ceny paliwa, energii oraz artykułów spożywczych. Minister Spraw Zagranicznych Czarnogóry Djordje Radulovic zapowiedział konieczność zdywersyfikowania gospodarki i skupienia uwagi na pozostałych sektorach, poza turystycznym.

Według danych opublikowanych w Western Balkans Regular Economic Report wybuch wojny na Ukrainie i związane z nią wydarzenia znacznie pogorszyły perspektywy Czarnogóry w 2022 r., zmniejszając tempo wzrostu PKB do 3,6 procent, w porównaniu z szacowanymi 5,9 procent przed wojną⁴. Według Christophera Sheldona, dyrektor Banku Światowego odpowiedzialnego za Bośnię i Hercegowinę oraz Czarnogórę: ,,Wobec niepewności na świecie i spodziewanego zacieśnienia polityki pieniężnej, które wpływają na koszty finansowania, Czarnogóra musi przyspieszyć reformy strukturalne, w tym reformy systemu emerytalnego, i zachować ostrożność fiskalną, aby zmniejszyć rosnące ryzyko związane z wojną na Ukrainie dla gospodarki Czarnogóry opartej na usługach”⁵.

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Serbsko–rosyjska współpraca handlowa. Partnerstwo czy współzależność?

Wskutek nałożenia sankcji na Rosję Czarnogóra znalazła się na liście nieprzyjaznych państw, którą zatwierdzono na Kremlu 7 marca b.r. (2022 r. – red.) Dokładnie miesiąc później Ministerstwo Spraw Zagranicznych w Podgoricy wydało komunikat o wydaleniu z Czarnogóry czterech rosyjskich dyplomatów. Nie ulega wątpliwości, że perturbacje wywołane wojną rosyjsko-ukraińską wzmogą zadłużenie, jakie Czarnogóra ma względem Chin oraz pogłębią obecne w kraju od lat trudności gospodarcze.

_{Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1-2(7-8)/2022.}

Grafika: pixabay.com

¹ Blisko 25% dochodów państwa pochodziło w latach przedpandemicznych z sektora turystycznego, który był utrzymywany przede wszystkim przez rosyjskich turystów.

² W porcie w Tivacie jeszcze w marcu zakotwiczony był jacht „Solaris” Romana Abramowicza.

³ Na początku 2017 r. czarnogórscy urzędnicy oskarżyli Moskwę o próbę zamachu stanu na obecnego prezydenta Milo Đukanovicia podczas wyborów parlamentarnych w październiku 2016 r., co miało powstrzymać Czarnogórę przed przystąpieniem do NATO.

⁴ International Bank for Reconstruction and Development/The World Bank, Western Balkans Regular Economic Report No.21/ Steering Through Crises, Washington 2021, https://openknowledge.worldbank.org/bitstream/handle/10986/37368/P17720607706c30e90841607b7d53ee8106.pdf?sequence=1&isAllowed=y, dostęp: 1 VI 2022 r.

⁵ Montenegro Faces New Economic Headwinds Despite Strong Post-Pandemic Recovery, The World Bank, Press Release No. 2022/ECA/93.

Artykuł Chińska pułapka zadłużeniowa i wojna rosyjsko-ukraińska, czyli Czarnogóra w obliczu kryzysu gospodarczego pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Republika Serbii stanowi dla Federacji Rosyjskiej najbliższego, spośród państw Bałkanów Zachodnich, partnera i sojusznika. Państwa współpracują ze sobą w zakresie politycznym – Rosja broni serbskich interesów narodowych na arenie międzynarodowej, między innymi stosując prawo weta na forum Rady Bezpieczeństwa ONZ w sprawie Kosowa i (nie)uznania go za niepodległe państwo, a także na obszarze polityki bezpieczeństwa. Oba kraje łączy rozbudowana sieć powiązań gospodarczych, w tym w sektorze energetycznym. Celem niniejszego opracowania jest zarysowanie współpracy gospodarczej pomiędzy Belgradem a Moskwą oraz próba ukazania jaką przewagę i wpływy w regionie zapewnia silna pozycja ekonomiczna.

Serbsko-rosyjskie relacje gospodarcze uregulowane są licznymi porozumieniami i umowami, spośród których jako najważniejsze należy wymienić: Porozumienie między Rządem Federacji Rosyjskiej i Rządem Republiki Serbii w sprawie udzielenia Rządowi Republiki Serbii kredytu eksportowego¹ (wstąpiło w siłę 1 września 2020), Porozumienie między Rządem Federacji Rosyjskiej a Rządem Republiki Serbii o współpracy w dziedzinie transportu kolejowego² (wstąpiło w siłę 20 stycznia 2014) oraz Porozumienie między Rządem Federacji Rosyjskiej a Rządem Republiki Serbii w sprawie dostaw gazu ziemnego z Federacji Rosyjskiej do Republiki Serbii³ (wstąpiło w siłę 20 grudnia 2013, z późniejszymi zmianami z 19 grudnia 2017).

W 2019 roku Rosjanie udzielili Serbom kredytu w wysokości 172,5 mln euro. Środki zostały przeznaczone między innymi na sfinansowanie 75% wartości przedsięwzięć w zakresie zaprojektowania i budowy infrastruktury elektrycznej na odcinkach kolejowych Stara Pazova – Nowy Sad i Valjevo – Vrbnica (granica państwowa Serbii z Czarnogórą), a także na zbudowanie centrum dyspozytorskiego dla ruchu kolejowego na terytorium Serbii. Okres powstawania inwestycji wydzielono na lata 2020-2025. Organami uprawnionymi do reprezentacji obu państw na potrzeby Porozumienia⁴ są: Ministerstwo Finansów Federacji Rosyjskiej i Ministerstwo Rozwoju Gospodarczego Federacji Rosyjskiej oraz Ministerstwo Finansów Republiki Serbii wraz z Ministerstwem Budownictwa, Transportu i Infrastruktury Republiki Serbii. Udzielenie Serbom pożyczki przez Rosjan⁵ ma niebagatelne znaczenie. Po pierwsze, Rosjanie dzięki temu zyskują bezpośredni wpływ na rozwój infrastruktury w Serbii i poniekąd mogą go ukierunkować na własne, przyszłe korzyści. Po drugie, przez okres spłacania pożyczki i ewentualnych odsetek, Serbowie nie wykonają zdecydowanego kroku w stronę Zachodu. Wspierając Belgrad finansowo, Rosjanie nie tylko zainwestowali w infrastrukturę swojego sojusznika ale przede wszystkim w jego lojalność i pewne przedłużenie współpracy na kolejne lata.

Od roku 2014 Serbia i Rosja ściśle współpracują w zakresie transportu kolejowego (czego wyrazem jest m. in. wyżej wspomniana inwestycja). Przeprowadzane są wspólne szkolenia serbskich i rosyjskich kadr zatrudnionych w transporcie kolejowym, powołano także Komisję Wspólną, która sprawuje pieczę nad właściwym przebiegiem inwestycji. Koleje Rosyjskie⁶ zmodernizowały dotychczas ponad 200 km serbskiej infrastruktury kolejowej. W czerwcu 2020 roku w miejscowości Čortanovci dobiegło końca drążenie tunelu na trasie magistrali kolejowej łączącej Belgrad z Budapesztem. Przedsięwzięcie nie byłoby możliwe bez rosyjskiego wsparcia finansowego.

Serbowie i Rosjanie w dużej mierze prowadzą wspólną politykę energetyczną. Rosyjski Gazprom i serbski Srbijagas jeszcze w 2006 roku podjęły współpracę na rzecz planowanej budowy Gazociągu Południowego (South Stream), którego jedna z dwóch nitek miałaby prowadzić z Rosji, przez Serbię do Słowenii i Austrii. Warto zwrócić uwagę, że była to jedna z pierwszych inicjatyw, jakie podjął Belgrad po rozpadzie federacji Serbii i Czarnogóry 5 czerwca 2006 roku⁷. Podkreśla to fakt, jak ważne dla obu partnerów jest zacieśnianie współpracy. Faktycznie, projekt, który napotkał liczne przeszkody prawne ze strony Unii Europejskiej (szczególnie po aneksji Krymu przez Rosję w 2014 roku), przez terytorium której miałby przechodzić, do dziś nie został zrealizowany.

Rosyjski koncern GAZPROM wykupił w grudniu 2008 roku większość akcji serbskiego przedsiębiorstwa NIS (Naftna Industrija Srbije), które było jednym z dominujących płatników podatków do budżetu państwa. Obecnie Republika Serbii zależna jest od rosyjskiego gazu. Prezydent Serbii, Aleksandar Vučić podkreśla jednak, że jedynym kryterium decydującym o sprowadzaniu gazu z Rosji a nie na przykład z Azerbejdżanu jest kryterium finansowe. Gaz rosyjski jest dla Serbów najtańszy i najbardziej opłacalny⁸. Jednocześnie, Serbowie pośredniczą w dystrybucji rosyjskiego gazu niemal na cały obszar byłej Jugosławii. Kontrolując sektor energetyczny w Serbii, Rosjanie maja wpływ na stan serbskiego budżetu, na powstające inwestycje i wyniki przetargów na firmy mające owe inwestycje realizować, na infrastrukturę, na kierunek polityki zagranicznej Belgradu, wreszcie na obraz samej Rosji w oczach społeczeństwa serbskiego.

Istotna z punktu widzenia relacji gospodarczych obu państw jest także koncesja na eksport produktów spożywczych do Rosji, jaką posiada Serbia. Po aneksji Krymu w 2014 roku Unia Europejska nałożyła na Federację Rosyjską szereg sankcji, na co Moskwa odpowiedziała wówczas wstrzymaniem importu niektórych towarów m. in. polskich jabłek i pasz. Serbia, niebędąca państwem członkowskim UE, przyjęła na siebie rolę pośrednika, gdyż towary z terytorium UE za jej pośrednictwem docierały do Rosji, omijając sankcje. W październiku 2019 roku w Moskwie zawarto umowę o strefie wolnego handlu pomiędzy Republiką Serbii a Euroazjatycką Unią Gospodarczą (EUG), w której pierwsze skrzypce gra Rosja. EUG może okazać się dla Serbów alternatywną wobec UE, choć władze Serbii zapewniły, że w momencie udanej akcesji do UE, współpraca z EUG zostanie zakończona⁹.

Poza emigracją do państw europejskich, Serbowie licznie wyjeżdżają do Rosji. Są to przede wszystkim migracje zarobkowe i czasowe. Według danych Urzędu Statystycznego Republiki Serbii, w samym 2020 roku, aż 45,8% wszystkich robót budowlanych, jakie Serbowie wykonali za granicą, zostało zrealizowanych w Rosji. 1937 Serbów i Serbek zostało legalnie zatrudnionych poza granicami swojego kraju, przede wszystkim na terenie Rosji i Niemiec¹⁰. Mimo, iż Serbia nie posiada bezpośredniej granicy w Rosją, zarówno współpraca handlowa, jak i migracje pracowników dynamizują stosunki bilateralne Belgradu i Moskwy.

Warto również wspomnieć o próbie zacieśnienia współpracy handlowej w postaci eksportu na rynek rosyjski samochodu produkowanego w serbskim Kragujevacu, a mianowicie Fiata 500L. Zakład produkcyjny w Serbii jest jedynym na świecie wytwarzającym ten model, a sama firma FIAT Krajsler Automobili Srbija jest wiodącym eksporterem w kraju¹¹. Po ogromnym sukcesie na rynku światowym, Serbowie postanowili rozszerzyć grono odbiorców o Rosjan, jednak przedsięwzięcie nie cieszyło się sukcesem i w efekcie zaprzestano eksportu do Rosji.

Kwitnie także współpraca zbrojeniowa. Serbowie modernizują sprzęt swojej armii zapatrując się u Rosjan. W listopadzie 2019 roku do Serbii dotarło m. in. dziesięć poradzieckich opancerzonych pojazdów rozpoznawczo–patrolowych BRDM-2, a następnie cztery bojowe helikoptery Mi-35 i czołgi T-72. Ministerstwo Obrony inwestuje także w broń rosyjską. Współpraca w zakresie zbrojeń jest jedną z najbardziej kosztownych i znaczących dla gospodarczej relacji obu państw. Tym niemniej, jest to temat kontrowersyjny i wzbudzający niepokoje, gdyż gospodarka splata się tutaj z bezpieczeństwem¹². Zacieśnianie współpracy z Rosją w sferze obronności może zostać odebrane jako tożsame z rezygnacją przez Serbię z integracji z Zachodem.

Współpraca gospodarcza Serbów z Rosjanami z powodzeniem rozwija się w licznych sferach. Poczynając od rozbudowy infrastruktury kolejowej, poprzez sektor energetyczny, handel artykułami spożywczymi, rozwój budownictwa, eksport samochodów z Serbii do Rosji, aż po sektor zbrojeniowy, wyraźnie widać tendencję do zacieśniania serbsko–rosyjskich więzi handlowych. Rozwój serbskiej gospodarki w znacznym stopniu możliwy jest dzięki pożyczkom od Rosji. Co istotne, w społeczeństwie serbskim ukształtowała się już opinia, iż Rosjanie są największym partnerem handlowym dla Serbii i jest to stanowisko medialnie podtrzymywane¹³.

⇒ CZYTAJ RÓWNIEŻ: Hermann: Rosyjska demokRACJA okresu putinowskiego ⇐

Moskwą, nawet w relacjach handlowych kieruje koncepcja interesu narodowego¹⁴. Myślą przewodnią polityki rosyjskiej, pomimo rozwoju demokracji w państwie, pozostał imperializm, który stanowi motywację do działania Rosji na arenie międzynarodowej i jej dążenia do potęgi. Rosjanie poprzez pielęgnowanie dobrych relacji z Serbami, zachowują swoją strefę wpływu i możliwość oddziaływania na sytuację i politykę Bałkanów Zachodnich. Handel z Serbią jest dla Rosjan nie tylko bezpośrednim źródłem dochodu ale też pośrednim narzędziem dominacji. ,,Rosja rości sobie ambicje bycia mocarstwem, natomiast Serbia jest państwem małym i jej pozycja w świecie jest predestynowana ograniczonym potencjałem’’¹⁵. Serbowie prowadzą politykę wielowektorową, handlują zarówno z Unią Europejską, jak i Rosją. Przywódcy Serbii, którzy określają swoje państwo jako militarnie neutralne, starają się zachować równowagę w relacjach gospodarczych. Jednocześnie, zdają sobie sprawę, że przysłowiowy krok bliżej w stronę Moskwy to tym samym krok dalej od Brukseli.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 4(6)/2021.

[Grafika: В правительственном комплексе «Палата Сербии» состоялись переговоры Владимира Путина с Президентом Республики Сербии Александром Вучичем.; kremlin.ru, lic. CC]

_______________________________

Artykuł Serbsko–rosyjska współpraca handlowa. Partnerstwo czy współzależność? pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Władimir Putin od ponad dwóch dekad (lata 2000-2008, 2012-obecnie)¹ piastuje urząd prezydenta Federacji Rosyjskiej (FR). Z perspektywy zachodnich dziennikarzy, naukowców i analityków, hołdujących modelowi demokracji liberalnej, Rosja jest państwem niedemokratycznym, autorytarnym, w którym praktyki polityczne są co najmniej niepoprawne. Mimo, iż w latach 90. XX wieku państwo było uważane za demokrację w pierwszych stadiach rozwoju, dziś już nie znajduje alternatywy stanowisko Stevena Fisha: „demokratyzacja w Rosji nie powiodła się”². Podobne zdanie reprezentuje gros polskich polityków. Znana jest wypowiedź Andrzeja Dudy na forum Parlamentu Europejskiego z marca 2015 roku, kiedy to stwierdził, iż: ,,Rosja dzisiejsza z demokracją nie ma już nic wspólnego”³. Przed dokonaniem jednoznacznej i surowej oceny poziomu demokracji w Rosji warto jednak zadać sobie trud i pochylić się nad uwarunkowaniami prowadzącymi do obecnego stanu systemu politycznego tamże.

Rosyjscy politolodzy dowodzą, że w Rosji demokracja jest. Co prawda, charakteryzuje się ona innymi wyznacznikami niż amerykańska i europejska, co czyni ją po prostu inną, nie gorszą. W latach 2005-2006 Wladislaw Surkow⁴ sformułował koncepcję demokracji suwerennej (ros. cуверенная демократия). Polityk wskazał na wyższość demokracji ,,suwerennej”, jaka ma miejsce w Rosji, nad demokracją ,,niesuwerenną”, to jest zachodnią.

Faktem jest, że zachodnie organizacje, NATO czy UE wypracowały dość precyzyjnie określony wachlarz wartości i postaw, które albo są krytykowane, albo doceniane, a każde państwo pragnące dołączyć do grona członków owych organizacji musi ten zbiór wzorców zaaprobować. Analizując założenia Surkowa można wywnioskować, że futurystyczna wizja, jaką zaproponował Francis Fukuyama, dotycząca wyższości liberalnej demokracji nad innymi formami ustrojów⁵, może nie być słuszna. Liberalna demokracja nie zakwitła na gruncie rosyjskim, a mimo to Moskwa wciąż stanowi potęgę europejską. Zachodnie próby demokratyzacji Rosji, karania jej sankcjami, zarzucanie agresji, braku wolności słowa i mediów oraz krytykowanie nieprzestrzegania praw człowieka można za Aleksiejem Czadajewem nazwać ,,nową wyprawą krzyżową przeciwko Rosji”⁶.

Surkow zdefiniował suwerenną demokrację jako „sposób życia politycznego społeczeństwa, w którym władze, ich ciała i działania są wybierane, formowane i kierowane wyłącznie przez naród rosyjski w całej jego różnorodności i integralności dla osiągnięcia dobra materialnego. bytu, wolności i sprawiedliwości dla wszystkich obywateli, grup społecznych i narodów, jej twórcy. (…) Koncepcja suwerennej demokracji ma wyrażać siłę i godność narodu rosyjskiego poprzez rozwój społeczeństwa obywatelskiego, wiarygodnego państwa, konkurencyjnej gospodarki i skutecznego mechanizmu wpływania na światowe wydarzenia”⁷. Wyraźne jest zatem sprzeciwianie się hegemonii Zachodu i jego zasadom przy jednoczesnym pragnieniu zachowania samodzielności i wyłącznego prawa do samostanowienia, co wielokrotnie w swoich medialnych wystąpieniach podkreślał Władimir Putin. Według filozofii politycznej Putina, tradycja demokratyczna w Rosji jest wartością historyczną i naturalną, podobnie jak wolność i sprawiedliwość i, co najważniejsze, to Rosjanie sami określą czas, etapy, warunki i formy rozwoju tej wartości⁸.

Rozwojowi w Rosji niezachodniego modelu demokracji sprzyja szereg czynników. Po pierwsze, podczas gdy dla państw Zachodu celem jest szeroko pojęta wolność, dla Rosjan stałym priorytetem jest osiągnięcie stanu bezpieczeństwa i utrzymanie go⁹. Bezpieczeństwo jest rozumiane przez putinowski obóz władzy jako suwerenność, jako niepoddawanie się naciskom ze strony UE i USA, jako umiejętność szybkiego ustabilizowania sytuacji na wypadek wybuchu masowego buntu społecznego. Po drugie, istotne jest skumulowanie i utrzymanie władzy w rękach jednej osoby, w przypadku FR w rękach Putina, czyli tak zwana personifikacja władzy¹⁰. Jest to cecha systemu politycznego, wywodząca się jeszcze z czasów samodzierżawia¹¹. Dla przykładu, w lipcu 2020 roku Duma Państwowa FR przyjęła projekt ustawy¹², jaką ostatecznie Putin podpisał 5 kwietnia 2021 roku, zgodnie z którą będzie on mógł piastować urząd prezydenta do 2036 roku. Cementuje to na kolejne lata pozycję jego i jego partnerów politycznych ale też daje Rosjanom poczucie pewności i stabilności. System, jaki ukształtował się w Rosji po roku 2000, cieszy się legitymizacją opartą niejako na umowie społecznej. Według wyników badań prowadzonych w okresie 03.2020-01.2021, przez rosyjską Fundację ,,Opinia Publiczna’’ (ros. Фонд Общественное Мнение), blisko 60% respondentów ufa Putinowi, a około 65% ocenia całokształt jego działań pozytywnie¹³, co stanowi potwierdzenie, iż personifikacja władzy jest wśród Rosjan pożądana i skuteczna.

Trzecim elementem, który powoduje, że zachodni model demokracji jest niepopularny w Rosji, jest brak gotowości społeczeństwa do przyjęcia tak odmiennych niż znane od pokoleń zasady i modele postępowania. Tradycja silnej władzy w państwie powoduje, że z jednej strony ludzie są przyzwyczajeni do Putina i po latach sprawowania przez niego władzy wiedzą czego mogą od niego oczekiwać, a z drugiej zaś otoczeni są sterowanymi przez państwo mediami, w których podtrzymywany jest antagonistyczny obraz znanej, domowej, swojskiej Rosji oraz zgniłego, zdemoralizowanego, zniszczonego przez konsumpcjonizm Zachodu. Rosjanie od setek lat widzą dla siebie specjalne miejsce na świecie, popierają to argumentami i wcielają w życie, czego przykładem może być nieustająca ekspansja czy, w ich narracji, pomoc sąsiadom i wzięcie ich pod swoje opiekuńcze skrzydła.

⇒ CZYTAJ RÓWNIEŻ: Hermann: More maiorum, czyli o rewaloryzacji folkloru i języka kaszubskiego ⇐

Otwartym pozostaje pytanie na ile określana przez współpracowników Putina ,,suwerenna’’ demokracja jest jeszcze formą demokracji, a na ile jest uzasadnieniem stopniowego wprowadzania rządów autorytarnych. Tym samym nie pozostawia wątpliwości, że „w rosyjską mentalność wpisane jest głęboko (…) pragnienie pójścia własną drogą”¹⁴. Rosjanom, szczególnie w trakcie ostatnich dwóch dekad, udało się zapoczątkować wciąż trwający proces zmiany systemu politycznego. Oczywiście pragnienie bezpieczeństwa, tradycyjny obraz silnego przywódcy, opiekuna i autorytetu, a także mentalność ludzi nie są jedynymi czynnikami, umożliwiającymi uprawianie ,,suwerennej demokracji”. Jednakże, należy pamiętać, jak pisał Roman Bäcker, że ,,zrozumieć Rosji nie sposób, jeśli przykłada się do niej siatkę kategorii stosowanych do analizowania społeczeństw Zachodniej Europy czy Północnej Ameryki”¹⁵. Wobec tego warto w sposób obiektywny zastanowić się czy faktycznie w Rosji nie ma demokracji, czy może ma ona po prostu inną naturę? I czy jej odmienność jest równoznaczna z kroczeniem w stronę autorytaryzmu?

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 2(4)/2021.

[Grafika: kremlin.ru, lic. CC]

_______________________________

Artykuł Rosyjska demokRACJA okresu putinowskiego pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Kaszubi stanowią autochtoniczną ludność północnej Polski (z XIII wieku pochodzą pierwsze oficjalne zapiski zawierające terminy dux Cassubie tj. Książę Kaszub) – zamieszkiwali tereny od obecnego Pomorza Zachodniego, poprzez Pomorze, do krańców Trójmiasta i Półwyspu Helskiego. Tradycje kaszubskie, dania kuchni kaszubskiej, podobnie jak i język, różnią się w zależności od miejsca regionu. Z innym akcentem wypowiadają się Kaszubi w Pucku, w Wejherowie czy w Kościerzynie.

Znamienny jest fakt, że Kaszubi przez wieki byli mieszkańcami swoistego pogranicza. Na kartach ich historii zapisała się przynależność państwowa zarówno do państwa polskiego, jak i do państwa niemieckiego. Ze względu na położenie geograficzne, nie bez znaczenia dla Kaszubów były także relacje Rzeczpospolitej Obojga Narodów ze Szwecją, czy też potęga gdańskiego portu. Kaszubi wówczas, jak i po dziś dzień, trudnili się przede wszystkim rolnictwem, rybołówstwem i handlem.

Już w XIII wieku Kaszubów postrzegano jako obywateli drugiej kategorii¹. Byli poddawani silnej germanizacji, zabraniano im odprawiania liturgii po kaszubsku, obchodzenia świąt katolickich, a dzieci niemówiące w języku niemieckim były społecznie dyskryminowane. W 1772 roku obszar Kaszub został ostatecznie wcielony do Królestwa Prus. Za czasów Fryderyka II Wielkiego² wprowadzono przymusowy pobór do armii pruskiej dla młodych Kaszubów. Jednakże, pomimo usilnych starań zaborcy, tradycje i tożsamość kaszubskie przetrwały, a do pierwszej fali swoistego renesansu kultury kaszubskiej doszło już w połowie XIX wieku.

W Pelpinie w 1836 roku utworzono Collegium Marianum, gdzie językiem wykładowym oficjalnie był język polski³. Kadrę pedagogiczną stanowili w dużej mierze duchowni pochodzenia kaszubskiego. W 1869 roku, tamże zaczęto wydawać czasopismo Pielgrzym, które poza informacjami i felietonami na temat polityki, zawierało publikacje polskich i kaszubskich pisarzy poruszających tematy kultury i sztuki. Za sprawą Floriana Ceynowa (kasz. Florión Cenôwa) powstawać zaczęła literatura w języku kaszubskim oraz w języku niemieckim – o Kaszubach. W 1879 roku Ceynowa zredagował podręcznik z gramatyką języka kaszubskiego Zarés do Grammatikj Kaŝébsko-Słovjnskjè Mòvé, opisywał lokalne zwyczaje i mentalność, jednocześnie podkreślając nierozerwalny związek Kaszubów z Polską. Nazywany jest ,,budzicielem Kaszub’’.

Wobec zaostrzenia pruskiej polityki antykaszubskiej w ostatnich dekadach XIX wieku⁴, setki kaszubskich rodzin wyemigrowało do Stanów Zjednoczonych i Kanady, gdzie do dziś stanowią kilkutysięczną diasporę. Kaszubi w Kanadzie kultywują rodzimy folklor. W Centrum Edukacji i Promocji Regionu w Szymbarku znajduje się ekspozycja poświęcona emigrantom kaszubskim w Kanadzie, szczególnie w miejscowości Wilno. Poza fotografiami i historiami rodzin, można zobaczyć odtworzony dom Trapera Kaszubskiego, ówczesne warunki mieszkaniowe, a także zapoznać się z licznymi inicjatywami podejmowanymi obecnie przez lokalnych Kaszubów we współpracy z emigracją kaszubską w Kanadzie.

Zainteresowanie tematyką kaszubską powróciło następnie w początkach XX wieku. W 1907 roku, w Kartuzach Izydor Gulgowski⁵ i Friedrich Lorentz⁶ założyli Kaszubskie Towarzystwo Ludoznawcze. Za pośrednictwem czasopisma Mitteilungen des Vereins für Kaschubische Volkskunde (tj. ,,Wiadomości Kaszubskiego Towarzystwa Ludoznawczego’’) publikowali zebrane materiały na temat mieszkańców, kultury, języka, obyczajów kaszubskich. Zaledwie rok później, Aleksander Majkowski⁷ rozpoczął publikację Gryfa. Pisma dla spraw kaszubskich. Ostatni tytuł był szczególnie ważny, bowiem wydawany w języku polskim, traktował o świadomości narodowej, o literaturze kaszubskiej, o roli Kaszubów w społeczeństwie; stanowił przeciwwagę dla procesów germanizacji. Niektóre z numerów Gryfa zostały zdigitalizowane i udostępnione przez Bałtycką Bibliotekę Cyfrową.

W 1912 roku, również z inicjatywy Aleksandra Majkowskiego, założono w Gdańsku Towarzystwo Młodokaszubów (kasz. Towarzëstwò Młodokaszëbów). Towarzystwo skupiało przede wszystkim literatów i działaczy społecznych. Propagowano kulturę i język kaszubski, próbowano uświadomić Kaszubom, jak wartościowa jest ich regionalna obyczajowość oraz rozpowszechniano wiedzę o Kaszubach wśród Polaków. Młodokaszubi powołali do życia Bibliotekę i Muzeum Kaszubsko-Pomorskie w Sopocie.

Kaszuby powróciły do odrodzonego i wolnego państwa polskiego na mocy ustaleń terytorialnych traktatu wersalskiego z 1919 roku. Kaszubską reprezentację na konferencji pokojowej w Wersalu stanowili Aleksander Majkowski, Tomasz Rogala⁸ i Antoni Abraham⁹. W Wersalu postanowiono także, że dotychczas kaszubski Gdańsk zostanie Wolnym Miastem. Taki status quo utrzymał się przez okres dwudziestolecia międzywojennego. Kaszuby po raz kolejny zostały podzielone – część Kaszubów pozostało na terenach, które zostały przyznane Niemcom, większość znalazła się na terytorium Polski, a część w Wolnym Mieście Gdańsk. Utrudniło to utrzymanie jedności i wspólnotowości Kaszubów, a tym samym czasowo wstrzymało rozkwit lokalnej kultury. Wybuch II wojny światowej, szczególnie jej początek, tak bliski i tragiczny dla ludności kaszubskiej, na długo przysłonił plany o dalszym propagowaniu folkloru i mowy Kaszubów.

Po zaledwie dwudziestu latach niezależności od zwierzchnictwa pruskiego, Kaszubi zostali brutalnie zaatakowani przez Rzeszę Niemiecką. Hitlerowcy dopuścili się masowej eksterminacji ludności kaszubskiej. Do dziś żywa jest pamięć o miejscach kaźni, takich jak Las Piaśnicki, KL Stutthof w Sztutowie, Las Kartuski i wiele innych. Ponadto, Niemcy przejęli główne szlaki komunikacyjne, zajęli budynki użyteczności publicznej i dostosowali je do swoich potrzeb; zmienili kaszubskie i polskie nazwy miejscowości na nazwy niemieckie, na przykład, Wejherowo stało się Neustadt in Westpreußen (tj. Nowe Miasto w Prusach Zachodnich). Niemcy podjęli próbę nie tylko wynarodowienia Kaszubów, ale i ich zgładzenia.

W odpowiedzi na działania wojenne, Kaszubi już w 1939 roku nawiązali współpracę z Armią Krajową i utworzyli Tajną Organizację Wojskową Gryf Kaszubski, na czele której stanął Józef Dambek¹⁰. Kaszubi wielokrotnie dali się poznać jako ludzie pracowici, lojalni, wierzący w Boga, przywiązani do ziemi i tradycji. Tuż po wojnie wznowili nakład czasopisma Kaszubska więź (kasz. Zrzesz Kaszëbskô). W 1946 roku, delegacja kaszubska wystąpiła na Kongresie Polaków-autochtonów województwa zachodnio-pomorskiego w Szczecinie, manifestując, z jednej strony swoje przywiązanie do państwa, a z drugiej niezależność i znaczenie regionalnej kultury kaszubskiej.

Można powiedzieć, że od czasów zakończenia II wojny światowej, po dzień dzisiejszy, zauważalna jest stała tendencja wzrostowa pod względem zainteresowania folklorem i językiem kaszubskim. Mimo, że za czasów Polskiej Republiki Ludowej, Kaszubi byli traktowani przez władze z pogardą, jako niewykształcona masa chłopska. Tymczasem, Kaszuby powoli rozkwitały. Już w 1945 roku, w Kartuzach otwarto Wystawę Martyrologii Polskiej, którą zaprezentowano w Muzeum Kaszubskim¹¹. Powstawało coraz to więcej literatury podejmującej tematykę kultury kaszubskiej. Tworzono liczne wystawy rękodzieła i haftu kaszubskiego, którym towarzyszyły występy wokalne lokalnych zespołów muzyki kaszubskiej.

W roku 1956, w Gdańsku założono Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie (kasz. Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié)¹², które z powodzeniem działa do dziś. Jednym ze statutowych celów Zrzeszenia jest ,,szerzenie w społeczeństwie (szczególnie wśród młodzieży) znajomości tradycji kaszubsko-pomorskich’’¹³. W 1969 roku utworzono Kaszubski Park Etnograficzny, którego podwaliny stworzył już w 1906 roku wyżej wspomniany Izydor Gulgowski z małżonką. Znajdujące się w malowniczej części Kaszub Muzeum – Kaszubski Park Etnograficzny im. Teodory i Izydora Gulgowskich we Wdzydzach Kiszewskich, stanowi kompleks budynków w architekturze kaszubskiej, kościół, kuźnię, młyny, w pełni wyposażone domy chłopów. Skansen jest odwzorowaniem dawnej wsi kaszubskiej.

W 1968 roku utworzono Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie. Obecnie Muzeum znajduje się w budynku zabytkowego Pałacu Przebendowskich. Dla zwiedzających dostępne są stałe wystawy m. in. starodruków i rękopisów poezji kaszubskiej, pamiątek po lokalnych twórcach, fotografii. Ponadto, Muzeum regularnie jest organizatorem wernisaży, koncertów, spotkań literackich, warsztatów haftu kaszubskiego oraz malowania na szkle wzorów kaszubskich. Współpracuje ze szkołami, lokalnymi mediami, wydawnictwami, Uniwersytetem Gdańskim i innymi.

Znane są słowa papieża Jana Pawła II, który podczas pielgrzymki na Kaszuby w 1987 roku, powiedział: ,,Drodzy Bracia i Siostry Kaszubi! Strzeżcie tych wartości i tego dziedzictwa, które stanowią o Waszej tożsamości”. Cytat ten został przywołany w 2006 roku, w uchwale Sejmu RP w sprawie uczczenia 50. rocznicy odrodzenia ruchu kaszubskiego¹⁴. Dla Kaszubów, dla których wiara w Boga stanowi jedną z fundamentalnym wartości, spotkanie z papieżem było ogromnym przeżyciem, które zaowocowało m. in. przetłumaczeniem Nowego Testamentu na język kaszubski¹⁵. Wielu Kaszubów aktywnie działało w NSZZ Solidarność, od momentu jego utworzenia w Gdańsku, w 1980 roku.

Wśród wybitnych popularyzatorów kultury kaszubskiej wymienić należy Gerarda Labudę, Kaszuba, który jako Rektor Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu oraz Wiceprezes Państwowej Akademii Nauk, opublikował liczne dzieła na temat historii swojej Małej Ojczyzny, dla przykładu: ,,Kaszubi i ich dzieje’’ (Gdańsk 1996), ,,Historia Kaszubów w dziejach Pomorza t.1 Czasy średniowieczne’’ (Gdańsk 2006). Światową sławą okrył się także pisarz pochodzenia kaszubskiego, urodzony w Gdańsku Günter Grass. W 1999 roku otrzymał Literacką Nagrodę Nobla. Grass jest autorem takich utworów, jak: trylogia ,,Blaszany bębenek’’, ,,Kot i mysz’’, ,,Psie lata’’. Kaszubskie korzenie Grassa były dla niego źródłem licznych inspiracji artystycznych.

Prawdziwą wolność, o jaką Kaszubi walczyli przez stulecia, uzyskali dopiero po roku 1989. Nawet, albo przede wszystkim pod względem językowym. Do tej pory język kaszubski (kasz. kaszëbskô mòwa) uznawany był za jeden z wielu dialektów języka polskiego. W latach 90. XX wieku sytuacja zaczęła się zmieniać, aż w końcu, w 2005 roku język kaszubski został oficjalnie uznany za język regionalny¹⁶. Można się nim swobodnie posługiwać w szkołach czy urzędach, na równi z językiem polskim. Co więcej, nauka języka kaszubskiego na początku lat 2000. została przywrócona do szkół. Na początku w formie dodatkowych kół zainteresowań, zaś obecnie język kaszubski można w wielu szkołach średnich wybrać jako regularny, pełnowymiarowy przedmiot. Organizowane są coroczne konkursy literackie i recytatorskie poezji kaszubskiej, a także olimpiady z wiedzy o języku. Co ciekawe, język kaszubski jest jednym z przedmiotów, jaki mogą zdawać maturzyści w ramach egzaminu dojrzałości.

Uniwersytet Gdański, jako pierwszy w Polsce, wystąpił w ofertą studiów pierwszego stopnia na kierunku Etnofilologia Kaszubska, gdzie poza warsztatem filologicznym i nauką języka kaszubskiego, studenci mają szansę zapoznać się z historią regionu, folklorem, literaturą i muzyką. Kaszubi są dumni z tego, że ich regionalna kultura po wiekach tłamszenia i marginalizowania została należycie doceniona, a Państwo objęło swoim wsparciem inicjatywy mające na celu dalszy rozkwit kaszubszczyzny. Sam język kaszubski stał się obiektem badań nie tylko polskich naukowców. Pochodzący z Serbii prof. Dušan-Vladislav Paždjerski od lat efektywnie zajmuje się badaniem analogii języka kaszubskiego z językiem serbskim.

Poza spuścizną literacką i kulturową, Kaszuby jako region stanowią malowniczy zakątek Polski, który przez cały rok kusi turystów licznymi jeziorami, morzem, lasami, wielokilometrowymi ścieżkami rowerowymi, sielankowym wręcz krajobrazem rodem z ,,Pana Tadeusza’’ Mickiewicza. Co roku na terenie Kaszub odbywają się festiwale, na których można spróbować lokalnej kuchni i posłuchać kaszubskiej muzyki, a w okresie Bożego Narodzenia zapoznać się z kaszubskimi tradycjami świątecznymi, które są nieco odmienne od tych, mających miejsce w pozostałych miejscach w Polsce.

Będąc na Kaszubach, warto, poza Trójmiastem czy Półwyspem Helskim, udać się do dziesiątek mniejszych miejscowości, takich jak Kartuzy czy Wejherowo, nazywane ,,Duchową stolicą Kaszub’’, które urzekają gościnnością, architekturą i licznymi zabytkami. Warta uwagi jest np. Kalwaria Wejherowska (kasz. Wejrowskô Kalwarëjô), jedna z najstarszych i największych w Polsce. Obecnie w całym regionie kultywowanie kultury kaszubskiej jest silnie pielęgnowane. Nazwy miejscowości na znakach drogowych zapisane są nie tylko po polsku ale i po kaszubsku. Na ulicach, szczególnie mniejszych miast i wsi, na co dzień słyszy się melodię języka kaszubskiego.

Kaszuby były i pozostały regionem specyficznym. Mówiący na swój własny sposób Kaszubi byli przez wieki poddawani germanizacji, a ich wyjątkowa kultura symplifikacji. Wielu Kaszubów za swoją miłość i przywiązanie do tożsamości zapłaciło najwyższą cenę. Jako mieszkańcy pogranicza polsko-niemieckiego przejęli rozmaite zachowania i słowa typowe dla przedstawicieli mieszkańców obu stron granicy. Jedną z właściwości języka kaszubskiego jest obecność licznych germanizmów. Podobnie przedstawia się kwestia nazwisk. Kaszubi – Polacy z dziada pradziada bardzo często noszą niemieckie nazwiska.

Język i zwyczaje, które kiedyś były szykanowane, dziś są powodem do dumy. Historia Kaszub, choć burzliwa i okupiona krwią, dzisiaj stanowi źródło nauki, mądrości i inspiracji. Kaszubi są ludźmi, którzy udowodnili, że wielopokoleniowe upór i wytrwałość są elementarną wartością, dzięki której przetrwała unikalna i nietuzinkowa obyczajowość. Odrodzenie kaszubszczyzny, które niby fale pojawiało się regularnie na przestrzeni wieków, po czym równie regularnie było tłumione, dziś wydaje się być już niczym niezagrożone i będące w pełni rozkwitu.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1(3)/2021.

[Grafika: Gdyńska Parada Niepodległości 11 listopada 2010 r. Sztandar Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego; Autor: Topory, lic. CC]

_______________________________

Artykuł More maiorum, czyli o rewaloryzacji folkloru i języka kaszubskiego pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Trójmorze jest wewnętrzną organizacją 12 państw członkowskich Unii Europejskiej¹ utworzoną z inicjatywy Chorwacji i Polski w 2015 roku. Skład Trójmorza, choć zróżnicowany historycznie, kulturowo i regionalnie ma na celu pogłębienie współpracy w zakresie między innymi transportu, polityki energetycznej i cyfryzacji². Trójmorze zostało powołane w okresie szczytu kryzysu migracyjnego w Europie. Warto się zatem zastanowić nad wpływem migracji na bezpieczeństwo funkcjonowania Organizacji. Celem niniejszego opracowania jest ukazanie drogi, jaką migranci pokonują chcąc przedostać się do południowych państw Trójmorza (Chorwacja, Bułgaria, Rumunia, Węgry) oraz zasygnalizowanie zagrożeń, jakie wynikają z masowych ruchów migracyjnych; na przykładzie sytuacji wybranych państw trasy szlaku bałkańskiego (w Grecji, Serbii, Bośni i Hercegowinie).

Zjawisko migracji jest obecne na Bałkanach od stuleci. Zarówno migracje wewnętrzne, to jest regularne wędrówki plemion romańskich, tureckich oraz słowiańskich mające miejsce już od V wieku, ich osadnictwo w górach od Alp do Peloponezu³ oraz na terenach dorzeczy Dunaju, Sawy, Driny; jak i migracje zewnętrzne (w tym przymusowe przesiedlenia i idące za nimi nieudane asymilacje z lokalną ludnością oraz migracje ekonomiczne) spowodowane między innymi zmieniającą się wielokrotnie formalną przynależnością państw bałkańskich do, dla przykładu, Imperium Osmańskiego, Austro-Węgier, Jugosławii do czasu powstania obecnie niezależnych państw narodowych, ukształtowały w znacznej mierze historię, mapę etniczną i religijną oraz mentalność mieszkańców Półwyspu Bałkańskiego.

W XXI wieku migracje na Bałkanach przybrały szczególny charakter. Wytworzył się tak zwany korytarz bałkański, który jest szlakiem tranzytowym dla uciekinierów z Bliskiego Wschodu usiłujących przedostać się na zachód, do państw Unii Europejskiej w poszukiwaniu bezpieczeństwa, miejsc pracy i stabilnego życia. Bałkany, jako najbardziej wysunięta na południe część Europy, są pierwszym miejscem docelowym na drodze tysięcy imigrantów każdego dnia. Ma to bezpośredni wpływ na bieżącą politykę państw bałkańskich oraz na nastroje społeczne ich mieszkańców. Co więcej, kolejne fale migracji generują potencjalne zagrożenia nie tylko dla bezpieczeństwa krajów regionu, ale i dla całej Europy, w tym szczególnie dla członków inicjatywy Trójmorza, do której spośród przedstawicieli Bałkanów należą Rumunia, Republika Bułgarii, Republika Słowenii i Republika Chorwacji. Granice trzech ostatnich państw stanowią południową granicę Unii Europejskiej. To one przyjmują najliczniejsze grupy migrantów, są swoistym ,,filtrem’’ i gwarantem bezpieczeństwa wobec reszty Europy.

Wypracowanie wspólnej i efektywnej polityki migracyjnej jest wyjątkowo trudne na Bałkanach, gdyż państwa są ze sobą głęboko skonfliktowane na wielu poziomach. Niemniej, podjęto liczne próby współpracy w tym zakresie, czego przykładem jest uczestnictwo Bośni i Hercegowiny, Bułgarii, Chorwacji, Macedonii Północnej, Rumunii, Serbii i Słowenii w Międzynarodowym Centrum Rozwoju Polityki Migracyjnej⁴, które aktywizuje i koordynuje lokalne działania na rzecz wspólnej polityki migracyjnej oraz walki z nielegalnymi przesiedleniami i bezprawnym przekraczaniem granic. Szczególnie ważne są postawy Grecji, która dzięki swojej długiej linii brzegowej jest bezpośrednim celem dla imigrantów przybywających drogą morską z Libii, Syrii czy Egiptu, a także Serbii i Chorwacji, które są dominującymi państwami regionu w zakresie bezpieczeństwa⁵ oraz Bośni i Hercegowiny, ze względu na jej złożoną wewnętrznie specyfikę państwa.

Według publikacji Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości z 2011 roku, aż 90% osób znajdujących się na terenie Unii Europejskiej nielegalnie, przybyło do Europy przez terytorium greckie⁶. Dzięki zdecydowanym działaniom rządu greckiego i agencji Frontex⁷ udało się ograniczyć ruch migracyjny na wodach przybrzeżnych, jednak kosztem jego intensyfikacji na lądzie, szczególnie przy granicy z Turcją, skąd masowo przybywają imigranci m. in z Iranu i Afganistanu. Dla migrantów tworzone są obozy, które nie są w stanie sprostać wyzwaniom rzeczywistości. Dziesiątki tysięcy osób na niewielkiej przestrzeni (np. obóz Moria na wyspie Lesbos), brak warunków sanitarnych, brak infrastruktury, symboliczna pomoc humanitarna z ramienia Unii Europejskiej. Realia życia w obozach tworzonych, notabene, także w innych państwach bałkańskich, są bezsprzecznie zalążkiem zagrożenia w postaci chorób i epidemii, które wraz z migrującą ludnością przenoszone są w głąb kontynentu europejskiego. Sytuacja okazała się być nadzwyczaj skomplikowana i dramatyczna w okresie pandemii SARS-CoV-2, wobec której obozy są bezradne, a ludzie wciąż prą do przekraczania granic kolejnych państw, bez względu na idące za tym ryzyko.

Z Grecji migranci wyruszają w drogę do Albanii, Macedonii Północnej bądź Bułgarii (spośród których jedynie Bułgaria jest krajem członkowskim Unii Europejskiej i Trójmorza). Strefy przygraniczne są stale objęte wzmożoną kontrolą. Granice bułgarsko-grecka oraz bułgarsko-turecka zabezpieczane są przez oddziały wojskowe. (Warto nadmienić, iż w Bułgarii panują wyjątkowo antyimigranckie nastroje w społeczeństwie)⁸. Przejścia graniczne są ze zmienną częstotliwością otwierane i zamykane, co dodatkowo budzi frustrację wzburzonego tłumu czekającego na ,,zielone światło’’. W strefach przygranicznych zaobserwować można kolejne zagrożenia, jakimi są próby przekupstwa, korupcji, szantaż, posługiwanie się fałszywymi dokumentami tożsamości, liczne bójki i szarpaniny z urzędnikami (zdarza się, że migranci są bardzo agresywni i uzbrojeni). Wiadomo także o całym zorganizowanym łańcuchu przemytniczym, który rozciąga się wzdłuż szlaku bałkańskiego.

Następującymi po Bułgarii punktami na szlaku migracyjnym są Rumunia (członek Trójmorza) lub Serbia. Według oficjalnych danych UNICEF⁹, tylko w pierwszym kwartale 2020 roku w serbskich ośrodkach dla migrantów zarejestrowano ponad 8600 osób (co stanowi liczbę dwukrotnie większą w porównaniu z tym samym okresem roku poprzedniego)¹⁰. Serbowie, którzy nie cieszą się dobrą sławą i w Europie uchodzą za nieprzychylnych nikomu nacjonalistów, wobec migrantów wyciągnęli pomocną dłoń. W Serbii zbudowano liczne obozy dla migrantów, a rząd Aleksandara Vučića w porozumieniu z UE dynamicznie prowadzi politykę migracyjną. Niestety, podejmowane działania okazują się być niewystarczająco efektywne. Nadużywana jest możliwość ubiegania się o azyl polityczny, w efekcie czego systemowo odrzucane są nawet właściwie uzasadnione prośby¹¹. Niepokoi fakt, że większość migrantów ubiegających się o azyl to młodzi, niezamężni mężczyźni¹². Ponadto, niewykrywalne są osoby ze skłonnościami kryminalnymi, co stanowi realne zagrożenie dla całej wspólnoty europejskiej. Pobyt na ziemiach serbskich daje migrantom najwięcej możliwości odnośnie do kierunku dalszej podróży, mogą bowiem starać się o przekroczenie granicy serbsko-rumuńskiej, serbsko-węgierskiej, serbsko-chorwackiej (niezależnie od wyboru, znajdą się już bezpośrednio wewnątrz Trójmorza) i serbsko-bośniackiej.

Bośnia i Hercegowina, położna pomiędzy Serbią a należącą do UE Chorwacją, jest terenem tranzytowym szczególnie wrażliwym i podatnym na napływ migrantów. Większość mieszkańców Bośni i Hercegowiny¹³ jest wyznania muzułmańskiego, podobnie jak przybywający z Bliskiego Wschodu migranci. Rodzi to możliwość poczucia pewnego rodzaju solidarności ze „swoimi” i wystąpień lokalnej społeczności przeciwko władzy. Władzy, która, de facto, nie ma pełnej kontroli nad państwem. Jednocześnie, istnieje ryzyko pojawienia się wśród obywateli niechęci do migrantów. Może to nastąpić za sprawą populistów, którzy w wypowiedziach medialnych (nierzadko cenzurowanych przez rząd) odwołują się do pamięci historycznej, na Bałkanach niezwykle żywej, i przedstawiają warunki, w jakich żyją migranci w obozach jako nieporównywalnie lepsze w stosunku do tych, jakie oferowano powracającym z wojny Bośniakom w latach 90., oraz jakie do tej pory panują w wielu bośniackich wsiach. Kwestie migracyjne są nieodłącznym elementem debat politycznych w BiH, obecnym także podczas wyborów samorządowych w listopadzie 2020 roku.

Przejścia graniczne pomiędzy BiH a Chorwacją są jednymi z trudniejszych na całym szlaku bałkańskim. Chorwaci, podobnie jak Węgrzy w 2015 roku, regularnie zamykają granicę, co powoduje, że migranci kumulują się w strefie buforowej, bądź cofają się w głąb BiH. Jednocześnie warto nadmienić, że Chorwacja nie należy do strefy Schengen, więc przekroczenie granicy chorwackiej nie jest jednoznaczne z uzyskaniem możliwości swobodnego, niekontrolowanego poruszania się po całej Unii Europejskiej. Skądinąd, na granicy chorwackiej dochodzi nierzadko do dantejskich scen, od kradzieży i upokarzania migrantów do aktów przemocy i tortur stosowanych przez Chorwatów nawet wobec kobiet i młodzieży. Słowem, jest to strefa niebezpieczna. We wrześniu 2020 roku organizacja Amnesty International złożyła skargę do Biura Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich w sprawie nagminnego łamania na granicy chorwackiej praw człowieka oraz niedopatrzeń Komisji Europejskiej w tej sprawie¹⁴.

Reasumując, szlak migracyjny wiodący przez Półwysep Bałkański jest przestrzenią, w której zaobserwować można szereg potencjalnych i już istniejących zagrożeń nie tylko dla samego regionu, ale i dla państw Trójmorza i całej Europy. Kraje bałkańskie nie są państwami zamożnymi, co znacząco wpływa na możliwości zarządzenia zdecydowanej polityki migracyjnej. Rządów zwyczajnie nie stać na utrzymywanie tysięcy przybyszy z zagranicy. Uregulowanie migracji jest znacznie utrudnione także przez brak dokumentów, bądź, co gorsza, dokumenty podrabiane i nielegalne, jakimi próbują legitymować się migranci. Uciekinierzy z Afryki i Bliskiego Wschodu z reguły posługują się językami obcymi, wyznają inną wiarę, mają odmienny zestaw wartości aksjologicznych. Jest to jeden z kluczowych problemów, który u lokalnej ludności europejskiej wywołuje strach przed nieznanym. Społeczeństwa, które są świadkami gniewu i frustracji ze strony migrantów, boją się nie tylko o swoje miejsca pracy i zdrowie, ale przede wszystkim obawiają się napaści, zamieszek, gwałtów, w końcu zamachów terrorystycznych.

Migracje, choć od wieków kształtują Bałkany, po dziś dzień są kontrowersyjnym i nieuniknionym zjawiskiem, które zdaje się stale przybierać na sile, co prowadzi do rozregulowania polityki wewnętrznej i zewnętrznej państw bałkańskich oraz współpracujących z nimi państw Trójmorza. Chorwacja, Rumunia, Węgry i Bułgaria, jako południowi przedstawiciele inicjatywy Trójmorza powinni przedsięwziąć wspólną politykę migracyjną, aby uregulować bezpieczeństwo transgraniczne. Logistyczne i finansowe wsparcie powinna zapewnić Unia Europejska, której szeroko pojęte bezpieczeństwo jest tak naprawdę zależne od skuteczności działania czterech wyżej wymienionych podmiotów.

Bezpieczeństwo transgraniczne państw Trójmorza jest ściśle związane z nieustanną migracją z państw bałkańskich oraz z Bliskiego Wschodu¹⁵. W związku z regulacjami, które wprowadzono podczas kryzysu migracyjnego w 2015 roku, oraz ze względu na wyraźny brak porozumienia pomiędzy państwami Trójmorza w kwestii rejestracji i przyjmowania migrantów, nie sposób całkowicie kontrolować napływu ludności. Brak świadomości ze strony urzędników na temat tego, kto przekracza granicę; nielegalna migracja, a także wielokrotnie używane przez migrantów fałszywe dokumenty¹⁶ – to wszystko powoduje, iż powstaje swego rodzaju impas stwarzający niebezpieczną dla społeczeństwa europejskiego sytuację, w której nawet zamach terrorystyczny staje się realnym zagrożeniem.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 2(2)/2020.

[Grafika:Barrier in Hungarian-Serbian border; Autor: Délmagyarország/Schmidt Andrea]

_______________________________

Artykuł Zagrożenia dla bezpieczeństwa państw Trójmorza a bałkański szlak migracyjny pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.