Ostatnie lata za sprawą błyskawicznego rozwoju sztucznej inteligencji sprawiły, że otwarcie mówi się o tym, że obecnie przyszło nam żyć w czasach, które porównywane są do epoki wielkich odkryć, czy rewolucji przemysłowej. Już dziś mamy do czynienia z rzeczywistością w której mocarstwa rywalizują nie o ropę, a półprzewodniki, w dolinie krzemowej trwają pracę nad AGI, a chat GPT przeszedł test Turinga. Jednakże nadal kontrolę nad ową technologią, zasobem informacji i sposobami ich użycia ma człowiek, co sprawia, że kompetencje cyfrowe stają się fundamentem rozwoju gospodarczego, społecznego i osobistego. Ich rosnące znaczenie wynika z dynamicznego postępu technologicznego, który determinuje wiele aspektów naszego życia. Czym zatem są owe kompetencje?

ZOBACZ TAKŻE: Ojczyzna na wygnaniu. Polskie państwo na uchodźstwie po 1945 roku

Kompetencje cyfrowe obejmują umiejętność korzystania z nowoczesnych technologii, zrozumienie informacji cyfrowej, krytyczne myślenie, efektywne rozwiązywanie problemów w uczeniu się, pracy i aktywnościach związanych z życiem społecznym. Należy tutaj podkreślić, że umiejętności te nie ograniczają się jedynie do podstawowej obsługi sprzętów komputerowych, czy programów, jest to także umiejętności korzystania z danych i informacji, umiejętności porozumiewania się i współpracy, tworzenie treści cyfrowych, programowanie, kompetencje związane z cyberbezpieczeństwem. Rysuje nam to obraz człowieka, który musi posiadać szeroką wiedzę i zdolności, aby odnajdować się w nowej, cybernetycznej rzeczywistości. 

Geneza tych kompetencji sięga rozwoju internetu oraz czasów w których urządzenia cyfrowe stały się powszechnie dostępne. Szybko okazało się, jak duży potencjał tkwi w umiejętnym wykorzystaniu społecznych kompetencji poruszania się, w cyberprzestrzeni. Możliwości te zostały dostrzeżone nie tylko przez biznes i rynek prywatny, ale również przez sferę publiczną i w niektórych państwach stały się jednym z głównych filarów budowania strategii narodowej. 

By odpowiedzieć sobie na pytanie postawione w tytule artykułu należałoby się przyjrzeć krajom o rozwiniętych kompetencjach cyfrowych i inicjatywach realizowanych w ramach włączenia tychże w rozwój potencjału państwowego. Fenomenem w tej dziedzinie w obszarze europejskim jest Estonia, która dzięki swojemu długofalowemu projektowi e–Estonia zajmuje czołowe miejsce w e-administracji. Po ponad 20 latach realizacji celów założonych w programie Estończycy zbudowali system, który umożliwia załatwienie 99% spraw urzędowych online, co przekłada się na ogromne oszczędności czasu i efektywności świadczonych usług. Pozostając w naszym obszarze geograficznym na uwagę zasługuję również Finlandia, która od wielu lat zajmowała pierwsze miejsce w indeksie DESI (ang. Digital Economy and Society Index – Indeks gospodarki cyfrowej i społeczeństwa cyfrowego), który powstał w 2014 roku. Został stworzony na zlecenie Komisji Europejskiej jako narzędzie monitorujące wskaźniki postępu cyfrowego państw członkowskich UE? Na szczególną uwagę w fińskiej strategii zasługuję program Koulutus 2020, który koncentruje się na wykorzystaniu technologii w procesie nauczania, co skutkuje rozwijaniem umiejętności cyfrowych uczniów już na etapie edukacji wczesnoszkolnej, oswajając ich z funkcjonowaniem w cyberświecie. 

W ujęciu globalnym zgodnie z Indeksem Cyfryzacji Gospodarki (ang. Digital Intelligence Index) opracowanym przez The Fletcher School na Uniwersytecie Tufts, w strategicznym partnerstwie z Mastercard pierwsze miejsce zajął Singapur, który dzięki budowaniu swojego potencjału w oparciu o kompetencje cyfrowe, stał się liderem, przyciągając tym samym duże firmy takie jak Siemens, które fizycznie inwestują w swoją infrastrukturę w rzeczonym kraju. Na uwagę zasługuje też działalność Singapuru podejmowana w sferze usług publicznych. Program Smart Nation Initiative jest inicjatywą skupiająca się na zapewnieniu obywatelom dostępu do usług online rządu, zwiększając komfort i efektywność życia mieszkańców owego państwa. 

Aktualny dane pochodzące z Eurostatu wskazują że tylko 44% Polaków posiada podstawowe umiejętności cyfrowe, gdy średni wskaźnik dla całej Unii Europejskiej wynosi 56%. Nieco lepiej wygląda wskaźnik posiadanych zaawansowanych kompetencji cyfrowych, który wynosi w Polsce 21%, analogicznie w Unii wskaźnik ten utrzymuje się na poziomie 26%. Dodatkowo zgodnie z badania Randstad, już 30% pracowników ma zawodowo kontakt z Al i automatyzacją miejsc pracy. Statystyki te jasno pokazują jak duża luka w tym zakresie istnieje w naszym społeczeństwie. Jednocześnie jest to jasny sygnał wskazujący na potrzebę dalszego rozwoju i zdecydowanego, dynamicznego wsparcia w tej dziedzinie. 

Uzupełnienie rzeczonej luki stanowi nie tylko duże wyzwanie dla rynku prywatnego pracodawców, ale przede wszystkim jest to problem z którym musi się zmierzyć aparat publiczny w kontekście rozwoju gospodarczego. W związku z tym, w Polscę administracja podejmuje inicjatywy o których należałoby wspomnieć. Jedną z największych jest Program Rozwoju Kompetencji Cyfrowych, który zakłada rozwój edukacji cyfrowej, zapewnienie każdemu możliwości rozwoju owych kompetencji, wsparcie kompetencji cyfrowych osób pracujących, rozwój zaawansowanych kompetencji cyfrowych, wzmocnienie zarządzania i koordynacji działań w zakresie rozwoju kompetencji cyfrowych. Zgodnie z jego założeniami W do 2030 roku w szkoleniach ma wziąć udział ponad 1,5 mln obywateli, w tym ponad 4 000 pracowników MŚP 270 tysięcy nauczycieli wszystkich poziomów nauczania, także akademickich oraz innych edukatorów, 77 tysięcy pracowników administracji publicznej szczebla rządowego i 124 tys. samorządowego oraz około 40 000 pracowników kultury. Co ma spowodować, że około 80% mieszkańców Polski będzie posiadać co najmniej podstawowe kompetencje cyfrowe, a 40% z nich będzie posiadać zaawansowane kompetencje cyfrowe.. Należy również wspomnieć o stale rozwijającym się sektorze e-usług w ramach którego dostępnych jest kilkaset platform takich jak np. Elektroniczna Platforma Usług Administracji Publicznej (ePUAP), Platforma Usług Elektronicznych Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (PUE ZUS), portal obywatel.gov.pl, portal biznes.gov.pl dzięki którym większość spraw można załatwić elektronicznie. Jednym z najciekawszych projektów który powstał w ramach rozwoju tego sektora jest aplikacja mObywatel, która pozwala na posiadanie i posługiwanie się dokumentami takimi jak dowód osobisty, czy prawo jazdy przy pomocy rzeczonej aplikacji. Należy również wspomnieć o projekcie Ogólnopolskiej Sieci Edukacyjnej zakładającej stworzenie sieci dostępu do Internetu łączącej wszystkie szkoły w Polsce (ok. 30,5 tys.). OSE jest siecią wirtualną opartą na istniejącej infrastrukturze szerokopasmowej. W chwili obecnej około 90% szkół, zostało już objętych tym projektem. 

ZOBACZ TAKŻE: Ojczyzna w dyskursie politycznym Zjednoczonej Prawicy w kampanii wyborczej w 2023 roku

Czy w związku z tym kompetencje cyfrowe mogą stać się element budowania narodowej strategii rozwoju? Jak pokazują przykłady Singapuru, Finlandii czy Estonii wpisanie rozwoju kompetencji cyfrowych w strategię rozwoju kraju niesie ze sobą szereg korzyści. Przede wszystkim pozwala na wzrost konkurencyjności gospodarczej na rynkach międzynarodowych, poprzez lepsze wykorzystanie nowoczesnych technologii i cyfrowych narzędzi w biznesie. Dodatkowo posiadanie umiejętności cyfrowych przekłada się na możliwość tworzenia nowych usług opartych na technologiach cyfrowych, co przekłada się na dywersyfikację gospodarki.. Jedną z największych korzyści płynących z położenie nacisku na rozwój kompetencji cyfrowych jest znaczące poprawić jakość nauczania i szybki dostęp do rozległej wiedzy na wszystkich szczeblach edukacyjnych. Biorąc to pod uwagę, również nasza władza publiczna na trwałe powinna wpisać w narodową strategię rozwoju dynamiczne, trwałe i sukcesywne budowanie kompetencji cyfrowych. Aby maksymalnie wykorzystać szansę, którą daje posiadanie przez społeczeństwa rzeczonych umiejętności, Polska powinna skupić się na edukacji cyfrowej na wszystkich poziomach:

• Kontynuacja i rozwój programów edukacyjnych skierowanych do szkół oraz uczelni, integrujących narzędzia cyfrowe w proces nauczania, co stanowić będzie podstawę budowania silnych kompetencji cyfrowych w społeczeństwie.
• Wsparcie inicjatyw sektora prywatnego: Zachęcanie firm do inwestycji w rozwój umiejętności cyfrowych pracowników, poprzez zachęty podatkowe lub subsydia, może sprzyjać rozwojowi innowacyjności w sektorze biznesowym.
• Stworzenie infrastruktury cyfrowej: Kontynuacja inwestycji w rozwój infrastruktury cyfrowej, w tym szerokopasmowego Internetu.

Jest to kluczowa dla zapewnienia dostępności do nowoczesnych technologii w całym kraju. Rozwój kompetencji cyfrowych stanowi integralną część dzisiejszego społeczeństwa, decydując o jego sukcesie gospodarczym, innowacyjności i postępie edukacyjnym. Mimo postępu i intensywnych prac, dane wskazują, że istnieje margines do poprawy, jednakże perspektywy Polski w zakresie kompetencji cyfrowych są obiecujące. Integrowanie umiejętności cyfrowych na wszystkich poziomach edukacji, rozwój infrastruktury cyfrowej oraz wsparcie dla innowacyjności w sektorze prywatnym to kluczowe elementy które powinny się znaleźć w naszej narodowej strategii rozwoju. Przejście od dostępu do technologii cyfrowych do ich efektywnego wykorzystania stanowią niemałe wyzwanie, ale także szansę na zwiększenie konkurencyjności gospodarczej kraju i mogą w tym zakresie decydować o naszej pozycji na arenie międzynarodowej w nieodległej przyszłości.

fot. Pexels

Artykuł Czy kompetencje cyfrowe mogą stać się elementem budowania narodowej strategii rozwoju? pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Dzień 24 lutego 2022 r. z pewnością będzie jednym z przełomowych momentów w historii XXI w. Po raz pierwszy od II Wojny Światowej w środkowo-wschodniej części Europy doszło do otwartej konfrontacji zbrojnej między dwoma państwami. Jednocześnie jest to pierwszy konflikt zbrojny, który ma miejsce bezpośrednio przy zewnętrznej granicy Unii Europejskiej i NATO. Wojna pomiędzy Rosją a Ukrainą doprowadziła do wielu zmian w dotychczasowych stosunkach międzynarodowych. Ma ona również bezpośrednie przełożenie na stosunki między Polską i Białorusią, które znalazły się w dwóch przeciwnych obozach.

W poniższej pracy autor postara się przeanalizować relacje między oboma państwami w świetle konfliktu zbrojnego trwającego na Ukrainie, ze szczególnym uwzględnieniem czynników politycznych, w tym międzynarodowych, społecznych i gospodarczych. Punktem wyjścia będzie sierpień 2020 r., kiedy doszło do masowych strajków na Białorusi w związku ze sfałszowanymi wyborami. Był to początek pogłębiającego się kryzysu w relacjach polsko-białoruskich. Analiza zakończy się na czerwcu 2022 r., kiedy to powstał ten artykuł.

Przyczyny i przebieg polsko-białoruskiego kryzysu granicznego

Na wstępie należałoby scharakteryzować oba państwa, które będą przedmiotem analizy. Polska jest republiką parlamentarną znajdującą się w Europie Środkowej. Posiada dostęp do Morza Bałtyckiego na północy, na południu zaś naturalną granicę kraju stanowią pasma górskie – Karpaty, Sudety, Beskidy. Sąsiaduje z Federacją Rosyjską, Litwą, Białorusią, Ukrainą, Słowacją, Republiką Czeską, Niemcami. Zamieszkuje ją 38 138 000 ludzi, co sprawia, że jest 37. najbardziej zaludnionym krajem świata¹. Religią dominującą jest katolicyzm, który wyznaje 85% mieszkańców kraju². Polska jest członkiem NATO oraz Unii Europejskiej. Kraj jest 24. siłą militarną na świecie³. Białoruś zaś jest republiką semiprezydencką, położoną w Europie Wschodniej. Sąsiaduje z Polską, Litwą, Łotwą, Federacją Rosyjską i Ukrainą. Zamieszkuję ją 9 324 0004 obywateli, co daje jej 95. miejsce pod względem najbardziej zaludnionych państw świata⁴. Przeważającą religią jest prawosławie, które wyznaje 83% mieszkańców tego kraju⁵. Białoruś stanowi 52. siłę militarną na świecie⁶.

Diametralne zmiany w relacjach między Polską a Białorusią nastąpiły po 9 sierpnia 2020 r., gdy ogłoszono Alaksandra Łukaszenkę zwycięzcą wyborów prezydenckich, które z kolei opozycja uznała za sfałszowane. W wyniku tego w Mińsku i kilkudziesięciu innych miastach doszło do masowych protestów, które były brutalnie tłumione przez siły rządzące⁷. W odpowiedzi na te wydarzenia Polska oraz inne kraje UE podjęły decyzję o oficjalnym braku uznania wyników wyborów w tym kraju⁸. Polska aktywnie włączyła się w działania dążące do udzielenia wsparcia protestującym obywatelom Białorusi, wyrażając jednocześnie solidarność z nimi (przywrócono m.in. normalne funkcjonowanie polskich konsulatów na Białorusi)⁹. W związku z tym władze białoruskie w marcu 2021 r. rozpoczęły działania wymierzone w liderów mniejszości polskiej na Białorusi, którzy zostali aresztowani¹⁰, oraz w szkolnictwo polskie, w którym miano gloryfikować „bandytów”¹¹. Jednocześnie oba państwa w ramach „zasady wzajemności” wydaliły część personelu dyplomatycznego strony przeciwnej¹².

Równolegle UE przyjmowała kolejne pakiety sankcji wymierzonych w przedstawicieli białoruskich władz i firm z nimi powiązanych, które zakładały m.in. zakaz udzielania nowych kredytów bankom białoruskim, obrotu białoruskimi papierami wartościowymi lub obligacjami krótkoterminowymi i świadczenia usług inwestycyjnych, ograniczenia w imporcie papierosów, ropy i produktów ropopochodnych oraz chlorku potasu, zakaz eksportu sprzętu telekomunikacyjnego¹³. W odpowiedzi Białoruś zdecydowała o zawieszeniu uczestnictwa w pracach Partnerstwa Wschodniego, zawieszeniu umowy z UE o readmisji oraz czasowym obniżeniu rangi stosunków dyplomatycznych z UE¹⁴. W lipcu 2021 r. rozpoczęły się masowe naruszenia granic Litwy i Łotwy przez migrantów, którzy kierowali się na zachód z terytorium białoruskiego, co skutkowało tym, że oba kraje zdecydowały się na wprowadzenie stanu wyjątkowego. Ten sam proceder rozpoczął się również na granicy polsko-białoruskiej, co sprawiło, że w samym lipcu Straż Graniczna odnotowała 3,5 tys. prób przekroczenia tejże granicy¹⁵. W związku z tym w dniu 2 września br. na wniosek Rady Ministrów prezydent Polski wydał rozporządzenie o wprowadzeniu stanu wyjątkowego w niektórych miejscowościach na terenie województwa podlaskiego oraz lubelskiego¹⁶. Stan wyjątkowy został wprowadzony na 30 dni. Władze Polski oskarżyły rząd Białorusi o celowe i wrogie działania, które miałyby prowadzić do konfliktu na zewnętrznej granicy UE¹⁷. W odpowiedzi Mińsk oskarżył Polskę o analogiczne działania, zaś swoje poczynania przy granicy określił jako pomoc humanitarną, udzielaną migrantom¹⁸. W samym 2021 r. doszło do 7 463 prób przekroczenia granic Polski na odcinkach będących jednocześnie granicami zewnętrznymi UE, co stanowiło przyrost incydentów o 216% w porównaniu do roku poprzedniego¹⁹.

Sytuacja, jaka miała miejsce na granicy w okresie od lipca do grudnia 2021 r. w sposób naturalny przekładała się na stosunki dyplomatyczne między oboma państwami. Eskalacja kryzysu spotkała się z reakcją przedstawicieli państw zachodnich i organizacji międzynarodowych. W dniu 10 listopada 2021 r. przewodniczący Rady Europejskiej Charles Michel w swojej wypowiedzi zapewnił o solidarności UE z Polską i potępił działania Mińska²⁰. Tego samego dnia z inicjatywy kanclerz Niemiec Angeli Merkel odbyła się jej rozmowa telefoniczna z Prezydentem Federacji Rosyjskiej Władimirem Putinem, który zaproponował, by Unia Europejska rozmawiała bezpośrednio z białoruskim rządem w celu znalezienia rozwiązania, zaś rzecznik Kremla Dmitrij Pieskow w swoim komunikacie odrzucił oskarżenia, jakoby Rosja miała cokolwiek wspólnego z konfliktem. Zapewnił jednocześnie, że Rosja będzie wspierać bratnie państwo w jego konfrontacji z Zachodem, wyrażając jednak gotowość do rozmów z państwami UE²¹. W dniu 12 listopada 2021 r. pojawiło się oficjalne oświadczenie Rady Północnoatlantyckiej, w którym zdecydowanie potępiła ona przedłużającą się instrumentalizację nielegalnej migracji, sztucznie stworzonej przez Białoruś, deklarując zachowanie czujności w sprawie dalszych prowokacji ze strony Białorusi na jej granicach z Polską, Litwą i Łotwą²². W dniu 21 listopada 2021 r. premier Polski Mateusz Morawiecki odbył spotkania ze swoimi odpowiednikami w Litwie, Łotwie i Estonii, gdzie poruszył kwestię bezpieczeństwa granic państw członkowskich, opracowania wspólnego stanowiska i dalszych działań w kwestii kryzysu. W dniu 24 listopada br. doszło do spotkania szefów rządów państw Grupy Wyszehradzkiej (V4). Na wspólnej konferencji premierów V4, która w dużej mierze dotyczyła kryzysu granicznego, szef polskiego rządu ocenił, że „poziom solidarności, pozytywnej odpowiedzi na nasze obawy i refleksje”, z jakimi się tu spotkał, jest „budujący i bezprecedensowy”²³. W ciągu kilku kolejnych dni premier Polski spotkał się z premierem Chorwacji Andrejem Plenkovićem, prezydentem Republiki Francuskiej Emmanuelem Macronem, kanclerz Angelą Merkel i jej następcą Olafem Scholzem oraz Borisem Johnsonem²⁴. Równolegle 2 grudnia 2021 r. Rada Unii Europejskiej ogłosiła decyzję o przyjęciu kolejnego, piątego już pakietu sankcji wobec Białorusi, w ramach którego objęto sankcjami podmioty spoza Republiki Białoruś, które uczestniczyły w procederze dowożenia nielegalnych migrantów do owego kraju. W rezultacie restrykcje ekonomiczne dotknęły (wraz z poprzednimi pakietami) 26 podmiotów. W tym samym dniu kolejne sankcje wobec Białorusi ogłosiły USA, rozszerzając listę osób objętych zakazem wjazdu o 20 przedstawicieli reżimu, uderzając jednocześnie w zakłady petrochemiczne: Białoruską Kompanię Potasową, jej ukraińską spółkę zależną Agrorozkwit, spółkę Sławkalij, budującą nowy zakład na Białorusi o wartości 2 mld dolarów. Sankcje dotknęły również przedsiębiorstwa wchodzące w skład kompleksu wojskowo-przemysłowego: AGAT (produkcja specjalnych środków łączności dla sił zbrojnych), Kidma Tech (celowniki do broni strzeleckiej i artyleryjskiej), Biełtiecheksport (państwowa agencja mająca monopolistyczną pozycję w eksporcie i imporcie uzbrojenia) oraz Peleng (systemy celowania przeznaczone dla rosyjskich czołgów i pojazdów opancerzonych). Do restrykcji amerykańskich przyłączyła się również Wielka Brytania i Kanada²⁵.

Białoruś i Polska w obliczu wojny na Ukrainie

Dnia 24 lutego 2022 r. na Ukrainę wkroczyły wojska Federacji Rosyjskiej, rozpoczynając pełnoskalowy konflikt, który w narracji Moskwy nazwany został operacją specjalną. Jednym z kierunków, z których uderzyły siły rosyjskie, była Białoruś. Udostępniając swoje terytorium jednostkom rosyjskim, które zostały tam zgromadzone w ramach ćwiczeń wojskowych „Sojusznicze Zdecydowanie 2022 r.”²⁶, została ona uznana, zgodnie z prawem międzynarodowym, za państwo-agresora. Tego samego dnia Alaksandr Łukaszenka wyraził swoje pełne poparcie dla działań Moskwy, obarczając winą za konflikt Kijów²⁷. Jednocześnie zdementował informację o faktycznym udziale jednostek białoruskich w ataku²⁸. Pomimo tego od początku konfliktu Mińsk oferował swoje usługi w pośredniczeniu w rozmowach pomiędzy Rosją a Ukrainą, co zaowocowało serią rozmów, z których pierwsza miała miejsce 28 lutego br. w obwodzie homelskim²⁹. W oficjalnym przekazie przyjęto również narracje o białoruskim narodzie, który pragnie pokoju i zakończenia rozlewu krwi³⁰. Równolegle wdrażano zmiany prawne wynikające z nowelizacji ustawy oświatowej, zatwierdzonej przez Alaksandra Łukaszenkę w styczniu br., która nie przewiduje możliwości kształcenia w języku mniejszości narodowych, co bezpośrednio uderzyło w polskie placówki oświatowe³¹.

W obliczu agresji rosyjskiej władze Polski już 24 lutego oficjalnie potępiły działania tego kraju³² i rozpoczęły działania humanitarne, wspierające Ukrainę i uchodźców wojennych. Kluczową rolę wobec kryzysu odegrało społeczeństwo oraz organizacje pozarządowe, które od pierwszych dni konfliktu spontanicznie niosły pomoc zarówno jego ofiarom, jak i siłom zbrojnym Ukrainy, przekazując dary na ich rzecz. Według danych Straży Granicznej do Polski od początku wojny do czerwca br. przybyło 4021 mln uchodźców³³, z czego około 1,2–1,5 mln przebywa tam do dnia dzisiejszego. Warszawa zaangażowała się również we wsparcie militarne dla Kijowa, przeznaczając tylko do czerwca br. na ten cel ok. 7 mld³⁴ zł. Jednocześnie Polska, będąc w strukturach NATO i UE, stała się jednym z liderów w pracach nad kolejnymi pakietami sankcji wymierzonych w Federację Rosyjską, jak również Białoruś. Jak pisze Kamil Kłysiński z Ośrodka Studiów Wschodnich: „sektorowe sankcje ekonomiczne nałożone na Mińsk ukierunkowane są na pełną blokadę eksportu najbardziej dochodowych grup towarowych: wyrobów tytoniowych, produktów naftowych, paliw i substancji bitumicznych (wcześniej nieobjętych restrykcjami), nawozów potasowych, produkcji drzewnej, cementu, wyrobów metalowych, żelaznych i gumowych. Embargo dotyczy sprzedaży produktów i technologii podwójnego zastosowania, niezbędnych do funkcjonowania białoruskiego sektora zbrojeniowego. Sankcje weszły w życie ze skutkiem natychmiastowym od dnia ich ogłoszenia, jednocześnie dozwolona jest realizacja (nie dłużej niż do 4 czerwca) umów zawartych przed 2 marca. Ponadto zakazem wjazdu do UE objęto kolejne 22 osoby (w sumie już 707), głównie wysokich rangą oficerów armii białoruskiej”³⁵. Również na kanwie tych, jak i wcześniejszych wydarzeń utrzymano decyzję o zamknięciu granic z Białorusią. Do czerwca br. działają 2 przejścia graniczne z Polską dla ruchu osobowego: Bobrowniki – Berestowica oraz Terespol – Brześć. Ponadto działa przejście graniczne obsługujące wyłącznie ruch towarowy: Koroszczyn (Kukuryki) – Kozłowicze³⁶.

Relacje polsko-białoruskie w świetle wojny na Ukrainie. Analiza

Od sierpnia 2020 r. mamy do czynienia z kryzysem w stosunkach dyplomatycznych między oboma państwami, który został pogłębiony w wyniku agresji Federacji Rosyjskiej na Ukrainę. Zarówno kryzys graniczny, jak i późniejsze stanowisko Łukaszenki w sprawie wojny jasno wskazują na realizację polityki zgodnej z interesami Kremla i stopniowej utraty podmiotowości jego państwa na rzecz związkowości i stopniowej federalizacji z Rosją. Próba odgrywania roli pośrednika w tym konflikcie ma jedynie łagodzić nastroje wewnętrzne wśród białoruskiego społeczeństwa, nie będąc wiarygodnym w oczach Zachodu, a realizując jednocześnie narrację Moskwy. Należy tu podkreślić, że fakt, iż Mińsk dał pełne przyzwolenie na przeprowadzenie ataku ze swojego terytorium, czyni je państwem-agresorem. Możliwość wykorzystania tego konfliktu przez Białoruś do ewentualnych negocjacji dyplomatycznych z Zachodem, w tym również z Polską, z dniem 24 lutego przestała istnieć, a kraj ten pozostał bez możliwości manewrów dyplomatycznych, w pełni uzależniając się od Rosji.

Zamknięte granice i kolejne sankcje spowodują redukcję białoruskiego eksportu o ponad połowę. Największe straty wynikną z zablokowania sprzedaży drewna, wyrobów drzewnych, artykułów metalowych i żelaznych. Wpływ nowych restrykcji doprowadzi do znacznego obniżenia się białoruskiego PKB oraz zaniku relacji gospodarczych z zachodnimi sąsiadami. Również na tym polu Mińsk stanie się uzależniony od Rosji i to tam, lub za jej pośrednictwem, będzie musiał szukać nowych rynków zbytu (najpewniej na Dalekim Wschodzie).

Wzrost opresyjności wobec własnego społeczeństwa, systematyczne prześladowanie mniejszości polskiej zamieszkującej Białoruś i udział w agresji na Ukrainę doprowadziły do kryzysu również w relacjach kulturowych – ma on znaczne przełożenie na społeczeństwa obu państw. Doprowadziło to do sytuacji, w której kolejne miejscowości w Polsce zrywają porozumienia z miastami partnerskimi na Białorusi, zaprzestano wymian artystycznych, a mieszkańcy tego kraju mogą być postrzegani jak uczestnicy napaści zbrojnej. Pole do dialogu, które daje kultura i aktywność kulturowa, przestało istnieć i dosłownie zostało zagrodzone murem.

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Rzeczypospolita Obojga Narodów 2.0 – czy to możliwe? 

Biorąc pod uwagę powyższe czynniki, wydaje się, że w chwili obecnej relacje polsko-białoruskie na wielu polach nie istnieją i mamy do czynienia ze znaczącym kryzysem. Oba państwa znalazły się w dwóch zwalczających się obozach w każdej z możliwych dziedzin życia. Jednocześnie zaprzepaszczono możliwość faktycznego zbliżenia się narodów, które przez wieli były sobie bliskie. Fundament, budowany powoli, acz systematycznie od dziesięcioleci, rokujący dobrze szczególnie w ostatniej dekadzie, został zburzony. Znów znaleźliśmy się w punkcie wyjścia.

_{Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1-2(7-8)/2022.}

_{Grafika:pixabay.com}

_______________________________

Artykuł Relacje polsko-białoruskie w świetle wojny na Ukrainie pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Październik i listopad upłynęły pod znakiem kryzysu w relacjach polsko-białoruskich, który wynika z napiętej sytuacji na granicy obu tych państw, gdzie setki migrantów próbują w nielegalny sposób przedostać się z Białorusi do Polski. Ilość i częstotliwość prób naruszenia granicy jak i duża liczebność migrantów spowodowała, że sprawa ta podniesiona została do rangi międzynarodowej, angażując w nią jednocześnie wiele państw członkowskich NATO czy wspólnoty UE. Biorąc pod uwagę kilkumiesięczny czas trwania owego kryzysu niniejszy artykuł będzie próbą jego analizy z uwzględnieniem stosunków międzynarodowych i bezpieczeństwa wewnętrznego Polski. Autor przyjrzy się wydarzeniom związanym z kryzysem granicznym, które miały miejsce od sierpnia 2021. do listopada 2021 r.

Kryzys na granicy polsko-białoruskiej

Polska jest republiką parlamentarną znajdującą się w Europie środkowej. Posiada dostęp do morza Bałtyckiego na północy, na południu zaś naturalną granicę kraju stanowią pasma górskie- Karpaty, Sudety, Beskidy. Sąsiaduje z Federacją Rosyjską, Litwą, Białorusią, Ukrainą, Słowacją, Republiką Czeską, Niemcami. Zamieszkuje ją 38,375,000 ludzi co sprawia, że jest 36. najbardziej zaludnionym krajem świata¹. Religią dominującą jest katolicyzm, który wyznaje 87% mieszkańców kraju². Polska jest członkiem NATO oraz Unii Europejskiej. Kraj jest 23 siłą militarną³ na świecie .

Białoruś to republika semiprezydencka, położona w Europie Wschodniej. Sąsiaduje z Polską, Litwą, Łotwą, Federacją Rosyjską i Ukrainą. Zamieszkuję ją 9 407 000⁴ obywateli, co daje jej 94 miejsce pod względem najbardziej zaludnionych państw świata. Przeważającą religią jest prawosławie, które wyznaje 82 % mieszkańców⁵ tego kraju . Białoruś stanowi 50 siłę militarną⁶ na świecie.

Obecna sytuacja na granicy Polsko- Białoruskiej stanowi niejako konsekwencję napięcia dyplomatycznego między oboma państwami, które trwa od sierpnia 2020 r ⁷. Można przyjąć, że momentem w którym doszło do eskalacji kryzysu była próba przekroczenia granicy przez grupę migrantów w Usnarzu Górnym k. Krynek (podlaskie) w sierpniu br. Wydarzenie to zostało nagłośnione medialnie i stało się przedmiotem debaty publicznej⁸. W tym samym miesiącu Straż Graniczna odnotowała 3,5 tys. prób przekroczenia granicy z czego większość zatrzymanych cudzoziemców pochodziła z Bliskiego Wschodu i Kaukazu⁹. W związku z tym w dniu 02.09 br. na wniosek Rady Ministrów, prezydent Polski wydał rozporządzenie o wprowadzeniu stanu wyjątkowego w niektórych miejscowościach na terenie województwa podlaskiego oraz lubelskiego¹⁰, które sukcesywnie jest przedłużane¹¹. Pomimo tego problem presji migracyjnej jednak stale narastał o czym świadczyć mogą statystyki prób nielegalnego przekroczenia granicy z kierunku białoruskiego. I tak we wrześniu polska Straż Graniczna odnotowała 7535 prób, zaś w październiku 17 500 prób¹².

Kryzys w ujęciu bezpieczeństwa wewnętrznego Polski

Od początku kryzysu do wsparcia Straży Granicznej- ok.2 tys. funkcjonariuszy na tym odcinku granicznym¹³, zostali skierowani funkcjonariusze Polskiej Policji- ok. 2 tys. funkcjonariuszy¹⁴, żołnierze Wojska Polskiego i Wojsk Obrony Terytorialnej, którzy rozpoczęli budowę ogrodzenia wzdłuż pasa granicznego¹⁵. We wrześniu zaangażowanie ze strony Wojska Polskiego wynosiło 2 tys. żołnierzy¹⁶ by w listopadzie liczba ta wzrosła do 15 tys. Wzrost sił polskich na granicy stanowiło reakcję na narastające, siłowe i co raz lepiej zorganizowane naruszenia polskiej granicy. Jednocześnie do opinii publicznej przeniknęły liczne materiały filmowe ukazujące wsparcie funkcjonariuszy służb białoruskich, którego udzielali migrantom próbującym przedostać się na zachód¹⁷. Od września br. można było zaobserwować różnego rodzaju próby prowokacji ukierunkowanych w stronę służb polskich przeprowadzane przez służby białoruskie, które aktywnie współuczestniczyły w niszczeniu polskiej infrastruktury granicznej. Mówiąc o prowokacjach można wymienić chociażby takie działania jak oddawanie strzałów z ślepej amunicji w stronę polskich funkcjonariuszy¹⁸, oślepianie ich laserami czy lampami stroboskopowymi¹⁹. Jednocześnie polskie służby mierzyły się ze wzrostem zorganizowanej działalności przestępczej polegającej na przerzucie na zachód migrantów, którzy nielegalnie przekroczyli granicę²⁰. Mówiąc o tych wydarzeniach należy również pamiętać, że jednocześnie od 10 września do 17 września odbywały się rosyjsko-białoruskie manewry wojskowe „Zapad 2021” w których zgodnie z oficjalnymi danymi miało uczestniczyć ok 200 tys. żołnierzy²¹. Równolegle z kolejnymi materiałami potwierdzającymi aktywne zaangażowanie aparatu państwowego Białorusi w eskalację sytuacji przygranicznej, zaczęły pojawiać się również informacje i dowody na to, że władze tego kraju stworzyły dobrze funkcjonujące kanały przerzutowe poprzez rozbudowaną sieć „agencji turystycznych”²² i intensyfikację lotów przewoźnika krajowego Belavia do krajów Bliskiego Wschodu. Dzięki temu udało się w krótkim czasie ściągnąć do Mińska ponad 10 tys. uchodźców, którzy następnie zostali przerzuceni przez służby białoruskie w różne odcinki granicy z Polską²³. Punktem kulminacyjnym w trakcie trwania owego kryzysu były starcia zorganizowanych grup migrantów z funkcjonariuszami polskimi, które miały miejsce od 08 listopada 2021 r. na przejściu granicznym w Kuźnicy²⁴.

Oprócz fizycznych, konwencjonalnych starć i prowokacji na granicy polsko-białoruskiej, konflikt ten eskalował również w sferze informacyjnej, narracji medialnej przedstawianej przez oba państwa do odbiorców zagranicznych oraz w sferze informacji publicznej skierowanej do własnych obywateli. Należy tu wspomnieć o natężeniu aktywności białoruskich hakerów na polskich portalach społecznościowych i w mediach wirtualnych, gdzie zostały podjęte próby prowadzenia akcji dezinformacyjnych²⁵. W listopadzie br. pojawił się również komunikat serwisu zajmującego się kwestiami cyberbezpieczeństwa Mandiant.com, który wskazywał, że za atakami na skrzynki mailowe polskich polityków w tym m. in. Szefa Kancelarii Prezesa Rady Ministrów Michała Dworczyka stoi grupa UNC1151, która jest związana z białoruskimi władzami²⁶. Od momentu zaostrzenia sytuacji na granicy i wprowadzeniu stanu wyjątkowego w strefach przygranicznych, tereny te po stronie polskiej stał się niedostępne dla dziennikarzy i mediów, zaś po stronie białoruskiej dziennikarze byli zabierani w samo epicentrum starć, szczególnie przedstawiciele rosyjskiej telewizji RT²⁷ czy białoruskiej ONT²⁸, ale również dziennikarze największych stacji światowych takich jak BBC²⁹ czy CNN³⁰. W związku z kryzysem TVP postanowiła przyśpieszyć start swojego anglojęzycznego kanału TVP World, co miało miejsce 18 listopada br³¹. Jeżeli chodzi o narrację, którą przyjęły oba Państwa, to Polska konsekwentnie obarczyła winą za zaistniałą sytuację Alaksandra Łukaszenkę i rząd w Mińsku wprost mówiąc o działaniach mających znamiona wojny hybrydowej³², podnosząc jednocześnie kwestie zagrożenia zewnętrznej granicy UE i wschodniej flanki NATO³³. Władze Białorusi z Łukaszenką na czele w swoim przekazie oskarżyły Polskę o doprowadzenie do kryzysu humanitarnego i mordowanie imigrantów³⁴, nie zaprzeczając jednak, że aparat państwowy brał czynny udział w sprowadzeniu migrantów do Białorusi³⁵. Również opinia publiczna w Polsce od wydarzeń w Usnarzu Górnym była podzielona. Część polityków opozycji i przychylne im media oskarżały rząd o niehumanitarne i nielegalne działanie³⁶. Do tej narracji przyłączyło się wielu celebrytów, którzy w obraźliwy sposób określali funkcjonariuszy Straży Granicznej³⁷. Z drugiej strony politycy partii rządowej i media im przychylne podkreślały potrzebę uszczelnienia granic, jej obrony i wsparcia polskich służb mundurowych.

Aspekty międzynarodowe kryzysu granicznego

Eskalacja kryzysu na wschodniej granicy Polski, która jest jednocześnie granicą zewnętrzną UE, spotkała się z reakcją przedstawicieli Państw zachodnich i organizacji międzynarodowych. W dniu 10 listopada br. Premier Polski Mateusz Morawiecki spotkał się z Przewodniczącym Rady Europejskiej Charles’em Michelem, który w swojej wypowiedzi zapewnił o solidarności UE z Polską i potępił działania Mińska, które według niego mają na celu destabilizację sytuacji w UE³⁸. Tego samego dnia z inicjatywy Kanclerz Niemiec Angeli Merkel odbyła się rozmowa telefoniczna z Prezydentem Federacji Rosyjskiej Władimirem Putinem, której głównym tematem było zaangażowanie strony rosyjskiej w załagodzeniu kryzysu i „wpłynięciu na reżim w Mińsku”, jednocześnie Angela Merkel stwierdziła, że : „instrumentalizacja migrantów przeciwko Unii Europejskiej przez białoruski reżim jest nieludzka i nie do przyjęcia”³⁹. Prezydent Putin zaproponował, by Unia Europejska rozmawiała bezpośrednio z białoruskim rządem w celu znalezienia rozwiązania zaś rzecznik Kremla Dmitrij Peskow w swoim komunikacie odrzucił oskarżenia, jakoby Rosja miała cokolwiek wspólnego z konfliktem. Zapewnił jednocześnie, że Rosja będzie wspierać bratnie państwo w jego konfrontacji z Zachodem wyrażając jednak gotowość do rozmów z zachodem⁴⁰. W dniu 12 listopada br. w Paryżu doszło do spotkania ministrów obrony i spraw zagranicznych Francji- Florence Parly i Jean-Yves Le Driana z ich rosyjskimi odpowiednikami Siergiejem Szojgu i Siergiejem Ławrowem. Francja wezwała w Rosję do wykorzystania swoich wpływów na Białorusi w celu zakończenia napływu migrantów. Rosjanie zaś podkreślili potrzebę współpracy z Francją, celem zażegnania kryzysu, jednocześnie zwracając uwagę na to, że obecność militarna USA na Morzu Czarnym to zagrożenie dla bezpieczeństwa regionalnego i stabilności strategicznej⁴¹. W tym samym dniu pojawiło się oficjalne oświadczenie Rady Północnoatlantyckiej, w którym zdecydowanie potępiła przedłużającą się instrumentalizację nielegalnej migracji, sztucznie stworzoną przez Białoruś, deklarując , zachowanie czujności w sprawie dalszych prowokacji ze strony Białorusi na jej granicach z Polską, Litwą i Łotwą⁴². W dniu 15 listopada br. w nawiązaniu do spotkania ministrów obu państw, które odbyło się trzy dni wcześniej rozmowę telefoniczną odbyli Prezydent Federacji Rosyjskiej Władimira Putina z Prezydentem Republiki Francuskiej Emmanuelem Macronem. Obaj przywódcy zgodzili się co do potrzeby deeskalacji kryzysu migracyjnego na granicy Polski i Białorusi, nawet jeśli nie osiągnęli zgody co do początków kryzysu⁴³. Tego samego dnia z inicjatywy Kanclerz Niemiec doszło do rozmowy telefonicznej z prezydentem Białorusi Alaksandrem Łukaszenką. Jednym z tematów dyskusji było omówienie rozwiązań, które mogłyby zapobiec eskalacji sytuacji na granicy. Rozmawiano także o wsparciu humanitarnym dla migrantów, którzy utknęli w strefie przygranicznej⁴⁴. Trzy dni później doszło do ponownej rozmowy telefonicznej między przywódcami obu państw⁴⁵. Oba te wydarzenia spotkały się z krytyką polskich władz⁴⁶. W dniu 21 listopada 2021 Premier Polski Mateusz Morawiecki odbył spotkania ze swoimi odpowiednikami w Litwie, Łotwie i Estonii, gdzie poruszył kwestię bezpieczeństwa granic państw członkowskich, opracowania wspólnego stanowiska i dalszych działań w kwestii kryzysu. W dniu 24 listopada br. doszło do spotkania szefów rządów państw Grupy Wyszehradzkiej (V4). Na wspólnej konferencji premierów V4, która w dużej mierze dotyczyła kryzysu granicznego, szef polskiego rządu ocenił, że „poziom solidarności, pozytywnej odpowiedzi na nasze obawy i refleksje”, dodał również, że „Skoordynowana ofensywa dyplomatyczna po naszej stronie przynosi już też pozytywne efekty”⁴⁷. Tego samego dnia Premier Polski Mateusz Morawiecki spotkał się z premierem Chorwacji Andrejem Plenkovićem. Następnego dnia Premier Morawiecki rozmawiał w Paryżu z Prezydentem Republiki Francuskiej Emmanuelem Macronem, zaś w dniu 26 listopada br. w Berlinie spotkał się z kanclerz Angelą Merkel i jej następcą Olafem Scholzem, zaś następnego dnia spotkał się w Londynie z Premierem Wielkiej Brytanii Borisem Johnsonem⁴⁸. Zgodnie z wypowiedzią rzecznika polskiego rządu Piotra Müllera „spotkania były także okazją do wymiany informacji wywiadowczych na wysokim szczeblu i ich analizy na poziomie szefów rządów”⁴⁹. W dniu 2 grudnia br. Rada Unii Europejskiej ogłosiła decyzję o przyjęciu kolejnego, piątego już pakietu sankcji wobec Białorusi. Nowym elementem jest objęcie sankcjami podmiotów spoza Republiki Białoruś, uczestniczących w procederze dowożenia nielegalnych migrantów do owego kraju. Są to syryjskie linie lotnicze Cham Wings i tureckie centrum wizowe VIP Group. W rezultacie restrykcje ekonomiczne obejmują obecnie (wraz z poprzednimi pakietami) już 26 podmiotów. W tym samym dniu kolejne sankcje wobec Białorusi ogłosiły USA, rozszerzając listę osób objętych zakazem wjazdu o 20 przedstawicieli reżimu, uderzając jednocześnie w zakłady petrochemiczne: Białoruską Kompanię Potasową, jej ukraińską spółkę zależną Agrorozkwit, spółkę Sławkalij, budującą nowy zakład na Białorusi o wartości 2 mld dolarów. Sankcje dotknęły również przedsiębiorstwa wchodzące w skład kompleksu wojskowo-przemysłowego: AGAT (produkcja specjalnych środków łączności dla sił zbrojnych), Kidma Tech (celowniki do broni strzeleckiej i artyleryjskiej), Biełtiecheksport (państwowa agencja mająca monopolistyczną pozycję w eksporcie i imporcie uzbrojenia) oraz Peleng (systemy celowania przeznaczone dla rosyjskich czołgów i pojazdów opancerzonych).Do restrykcji amerykańskich przyłączyła się również Wielka Brytania i Kanada⁵⁰.

Analiza i komentarz

Kryzys graniczny stanowi jeden z największych testów jakie do tej pory w kontekście bezpieczeństwa wewnętrznego przechodziła Polska. W trakcie niego, Rosja i Białoruś sprawdzają naszą infrastrukturę graniczną, zabezpieczenia cybernetyczne, szybkość i formę reagowania służb, systemy zarządcze i procedury decyzyjne, nastroje społeczne względem formacji mundurowych, rządu, morale owych służb, skuteczność działań kontrwywiadowczych etc.

Mówiąc o tych kwestiach należy z pewnością docenić szybkość i skuteczność w działaniu polskich służb, które dzięki kooperacji kilku formacji mundurowych w bardzo krótkim czasie zdołały zabezpieczyć i ograniczyć liczbę skutecznych naruszeń polskiej granicy. Należy również zauważyć, że równolegle polskie służby mierzyły się ze wzrostem zorganizowanej działalności przestępczej polegającej na przerzucie na zachód migrantów, mimo wszystko i ten proceder został znacznie ograniczony.

Należy również zauważyć, że Polska spotkała się z nową formą prowadzenia operacji o charakterze hybrydowym m. in. są to działania psychologiczne, polegające na prowokowaniu określonych zachowań i nękaniu polskich funkcjonariusz poprzez oślepianie ich laserami, czy lampami stroboskopowymi. Wydaje się, że są to kwestie na które powinna zostać zwrócona szczególna uwaga, gdyż brak w naszych Siłach Zbrojnych rozwiązań, które mogłyby skutecznie reagować na tego typu działania, czy też im zapobiegać. Nowym elementem były również działania w szarej strefie przy wykorzystaniu cywili i presji migracyjnej. Niestety tu również potrzeba zmian w procedurach zarządzania kryzysowego, gdyż nadal uznają one tylko dwa czasy- czas wojny i czas pokoju, które w kontekście dzisiejszej formy prowadzenia działań operacyjnych są już kompletnie zdezaktualizowane, a granica ta się zatarła, chociażby ze względu na fakt wykorzystywania w konkretnej i zorganizowanej formie grup cywilów.

Na szczególną uwagę zasługuję fakt bezpieczeństwa wewnętrznego w kontekście cybernetycznym. Niestety są one na bardzo niskim, a wręcz zerowym poziomie. Kwestie włamań na strony rządowe czy skrzynki mailowe polityków wracają do nas co parę lat. Tym razem mieliśmy jednak do czynienia z atakiem zorganizowanej grupy, powiązanej z reżimem Mińskim, która uzyskała dostęp do skrzynki Szefa Kancelarii Prezesa Rady Ministrów i wielu innych prominentnych polityków. Wydaje się, że nie wyciągnęliśmy lekcji z wydarzeń na Ukrainie, gdzie właśnie grupy hakerów odegrały istotną rolą. Oprócz niskiego poziomu bezpieczeństwa cybernetycznego sensu stricte, nie podjęto absolutnie żadnych działań profilaktycznych i prewencyjnych w tym kierunku. Nawet po ataku na skrzynkę Ministra Dworczyka, na szkoleniu z tej materii zorganizowanej przez ABW zjawiło się zaledwie kilku posłów. W Polsce niestety świadomość tych zagrożeń jest wciąż bardzo niska i marginalizowana. Temat tych zagrożeń powinien być poważnie zakomunikowany przez Instytucje Państwowe, a w to działanie włączyć się powinni również państwowi nadawcy tacy jak TVP czy Polskie Radio, którzy powinni przygotować krótkie materiały profilaktyczne, uczulające społeczeństwo na owe zagrożenia.

Kwestie bezpieczeństwa wymusiły zamknięcie strefy objętej stanem wyjątkowym dla mediów, co ma swoje racjonalne uzasadnienie – utrudnia to ewentualne przekazywanie informacji, zdjęć zdradzających dyslokację polskich sił przy granicy. Powinno się jednak wyznaczyć odpowiednie strefy, szczególnie dla dziennikarzy zagranicznych, gdyż przez to uszczelnienie, oddano nieomal całkowitą możliwość prowadzenie swojej narracji Białorusi, która zapraszała dziennikarzy największych stacji telewizyjnych na pierwszą linię. Podkreślano tragedię migrantów, pośrednio oskarżając władze Polskie o doprowadzenie do kryzysu humanitarnego. Dobrym i mocno spóźnionym posunięciem było uruchomienie anglojęzycznego kanału TVP World, który ma prezentować Polska rację stanu na świecie, jednakże w tej sytuacji to o wiele za mało.

Presja migracyjna okazała się doskonałym narzędziem w działaniach hybrydowych, które umożliwiło pluralizację społeczeństwa w Polsce. Dzięki umiejętnemu akcentowaniu kwestii humanitarnych przez reżim miński, a w domyśle Kreml, udało się na początku kryzysu skutecznie podzielić i tak rozbite już społeczeństwo w Polsce. Wiele osób pod wpływem często nieprzemyślanych i niezbyt inteligentnych wypowiedzi celebrytów czy polityków, zaczęło atakować polski rząd i służby mundurowe oskarżając je o doprowadzenie do kryzysu humanitarnego na granicy. Jednakże gdy konflikt zaczął eskalować, a zagrożenie okazało się realne i namacalne, trendy te odwróciły się i skonsolidowały społeczeństwo, czego esencją była akcja prowadzona w internecie jaki i poza nim – #MuremZaPolskimMundurem. Nastrój społeczny sprawił że nawet politycy opozycyjni zmienili narrację i zaczęli mówić o potrzebie ochrony polskich granic.

Jeżeli chodzi o kwestie dyplomatyczne, to Polska znów stała się niejako przedmiotem, a nie podmiotem w rozmowach o kryzysie, który tym razem nie dotyczył sąsiadów tylko jej same. Z powodu swego rodzaju pasywności inicjatywę w rozmowach przejęli Niemcy, Francuzi i Rosjanie, którzy wspólnie podjęli dialog w kwestii rozwiązania owego kryzysu. Przypomina to sytuację Ukrainy i wydarzeń w Donbasie, gdzie to właśnie Niemcy, Francuzi i Rosja w formacie grupy normandzkiej podjęli rozmowy pokojowe, zaś Ukraina odgrywała w nich rolę drugoplanową. Pomimo imponującej, aczkolwiek spóźnionej „ofensywy dyplomatycznej” polskiego rządu, Polska znalazła się w sytuacji, kiedy zaczęto rozmawiać o niej, bez niej. Należy zwrócić uwagę, że tak jak w przypadku Ukrainy tak i teraz, ze względu na fakt powiązań gospodarczych i wspólnych interesów wydaje się, że zarówno Francja, Niemcy jak i Rosja będą starać się utrzymać ten stan rzeczy, tworząc sobie nową platformę do rozmów i negocjacji. Tutaj wypada również nadmienić o pasywnej postawie USA wobec tych wydarzeń i ograniczenia zaangażowania ze strony Waszyngtonu jedynie do nałożenia sankcji. W tej sytuacji rząd polski powinien aktywniej angażować się w rozmowy z NATO i korzystać z mechanizmów, które daje przynależność do paktu. Tu szczególnie należałoby zwrócić uwagę na uruchomienie procedur art.4, a być może nawet art.5 Traktatu Północnoatlantyckiego. Należy odnotować, że sukcesem z perspektywy Polski, jest ogłoszenie kolejnego pakietu sankcji wobec Białorusi, jednakże rząd musi sprawniej i w dłuższej perspektywie budować wokół siebie koalicję i przejmować inicjatywę w rozmowach zarówno na forum UE jak i innych organizacji, podkreślając, że jest stroną która została zaatakowana.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 4(6)/2021.

[Grafika: Granica polsko-białoruska; Autor: Kamil Gopaniuk, lic. CC]

_______________________________

Artykuł Wstępna analiza kryzysu na granicy polsko-białoruskiej pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Ostatnie tygodnie (tekst publikowany był w nr 5 MŚ na przełomie 3 i 4 kw. 2021 r. – przyp. red.) w polskiej polityce zagranicznej ubiegają pod znakiem napięć w stosunkach z Białorusią. Sytuacja ta wywołana jest masowymi próbami przekroczenia naszej wschodniej granicy przez migrantów. W podobnej sytuacji znaleźli się również inni członkowie UE i NATO, a w szczególności Litwa, co powoduje, że problem przestaje mieć charakter regionalny, nabierając szerszego – europejskiego kontekstu. W poniższym artykule autor podda analizie stosunki polsko-białoruskie od sierpnia 2020 do sierpnia 2021 oraz spróbuje przedstawić możliwe warianty rozwoju sytuacji na granicy obu państw.

Podłoża i przyczyny napięć w stosunkach polsko-białoruskich

Polska jest republiką parlamentarną znajdującą się w Europie Środkowej. Posiada dostęp do Morza Bałtyckiego na północy, na południu zaś naturalną granicę kraju stanowią pasma górskie – Karpaty, Sudety, Beskidy. Sąsiaduje z Federacją Rosyjską, Litwą, Białorusią, Ukrainą, Słowacją, Republiką Czeską, Niemcami. Zamieszkuje ją 38,375,000 ludzi co sprawia, że jest 36. najbardziej zaludnionym krajem świata¹. Religią dominującą jest katolicyzm, który wyznaje 87% mieszkańców kraju². Polska jest członkiem NATO oraz Unii Europejskiej. Kraj jest 23 siłą militarną na świecie³.

Białoruś to republika semiprezydencka, położona w Europie Wschodniej. Sąsiaduje z Polską, Litwą, Łotwą, Federacją Rosyjską i Ukrainą. Zamieszkuję ją 9 407 000⁴ obywateli, co daje jej 94 miejsce pod względem najbardziej zaludnionych państw świata. Przeważającą religią jest prawosławie, które wyznaje 82 % mieszkańców tego kraju⁵. Białoruś stanowi 50 siłę militarną na świecie⁶.

Napięcia w stosunkach dyplomatycznych między oboma krajami rozpoczęły się po 09.08.2020 r., gdy na Białorusi rozstrzygnięte zostały wybory prezydenckie, które zgodnie z oficjalnym przekazem wygrał Alaksandr Łukaszenka. W reakcji na wyniki głosowania w Mińsku i kilkudziesięciu innych miastach doszło do masowych protestów, które podnosiły hasła powtórzenia sfałszowanych wyborów, domagając się jednocześnie ustąpienia ze stanowiska prezydenta elekta⁷. Wydarzenia te spotkały się ze zdecydowaną odpowiedzią władzy, która przy pomocy sił porządkowych rozpoczęła pacyfikację zgromadzeń i masowe aresztowania demonstrantów. W dniu 14 sierpnia ministrowie spraw zagranicznych UE, a 19 sierpnia – szefowie państw i rządów w trakcie nadzwyczajnego posiedzenia Rady Europejskiej omówili sytuację na Białorusi podejmując decyzję o oficjalnym braku uznania oficjalnych wyników wyborów w tym kraju i potępiając działania władz wobec protestujących⁸. Polska aktywnie włączyła się w działania dążące do udzielenia wsparcia protestującym obywatelom Białorusi, wyrażając jednocześnie solidarność z nimi⁹ m.in. przywrócono normalne funkcjonowania polskich konsulatów na Białorusi i wydawanie wiz w trybie uproszczonym. Z kolei miesiąc później, 21 września 2020 r., ministerstwo spraw zagranicznych podjęło decyzję o otwarciu polskiej granicy dla obywateli Białorusi- zniesione zostały ograniczenia związane z pandemią COVID-19¹⁰. Jednym z symbolicznych momentów tejże aktywności było spotkanie premiera polski Mateusza Morawieckiego z liderką białoruskiej opozycji Swiatłaną Cichanouską¹¹ oraz przyznanie jej nagrody specjalnej na Forum Ekonomicznym w Karpaczu¹². Taka postawa zaostrzyła stosunki dyplomatyczne z Białorusią co spowodowało, że władze tego kraju w marcu 2021 r. rozpoczęły działania wymierzone w liderów mniejszości polskiej na Białorusi, którzy zostali aresztowani i doprowadzani przed wymiar sprawiedliwości¹³. Jednocześnie oba państwa w ramach „zasady wzajemności” wydaliły część personelu dyplomatycznego strony przeciwnej¹⁴ .

Kryzys migracyjny na granicy polsko-białoruskiej

W dniu 23 maja Białoruś zmusiła, przy użycia myśliwca, samolot linii Ryanair do lądowania w Mińsku pod pretekstem zagrożenia bombowego. Po wylądowaniu aresztowano opozycjonistę przebywającego na emigracji Romana Protasiewicza. W odpowiedzi na te wydarzenia w dniu 21 czerwca UE przyjęła czwarty pakiet sankcji wymierzonych w przedstawicieli białoruskich władz i firm z nim powiązanych, zaś 24 czerwca Rada Europejska zatwierdziła obostrzenia gospodarcze wobec owego kraju, które zakładają m.in. zakaz udzielania nowych kredytów bankom białoruskim, obrotu białoruskimi papierami wartościowymi lub obligacjami krótkoterminowymi i świadczenia usług inwestycyjnych, ograniczenia w imporcie papierosów, ropy i produktów ropopochodnych oraz chlorku potasu, zakaz eksportu sprzętu telekomunikacyjnego¹⁵. W odpowiedzi Białoruś zdecydowała o zawieszeniu uczestnictwa w pracach Partnerstwa Wschodniego, zawieszeniu umowy z UE o readmisji oraz czasowym obniżeniu rangi stosunków dyplomatycznych z UE, unijny ambasador musiał opuścić terytorium państwa¹⁶. Należy tu podkreślić szczególnie postanowienie dot. readmisji, co oznacza, że graniczące z Białorusią państwa UE utraciły możliwość odsyłania tam osób zatrzymanych podczas nielegalnego przekroczenia granicy. Jednocześnie rozpoczęły się masowe naruszenia granic Litwy i Łotwy przez migrantów, którzy kierowali się na zachód z terytorium białoruskiego, co skutkowało tym, że od początku lipca br. na Litwie obowiązuje stan nadzwyczajny, zaś Łotwa w sierpniu wprowadziła stan wyjątkowy w rejonach graniczących z Białorusią¹⁷. Ten sam proceder rozpoczął się również na granicy polsko-białoruskiej. W pierwszym półroczu 2021 r. liczba cudzoziemców zatrzymanych lub ujawnionych przez Straż Graniczną za przekroczenie granicy państwowej wbrew przepisom wyniosła 205 osób, co stanowiło wzrost o 280% do analogicznego okresu w roku poprzednim¹⁸. Sytuacja zaostrzyła się w sierpniu po próbie przekroczenia granicy przez grupę migrantów w Usnarzu Górnym k. Krynek (Podlaskie), która została nagłośniona medialnie¹⁹. W tym samym miesiącu Straż Graniczna odnotowała 3,5 tys. prób przekroczenia tejże granicy z czego większość zatrzymanych cudzoziemców pochodziła z Bliskiego Wschodu i Kaukazu²⁰. W związku z tym w dniu 02.09 br. na wniosek Rady Ministrów, prezydent Polski wydał rozporządzenie²¹ o wprowadzeniu stanu wyjątkowego w niektórych miejscowościach na terenie województwa podlaskiego oraz lubelskiego. Stan wyjątkowy został wprowadzony na 30 dni. Jednocześnie oskarżając władze Białoruskie o celowe i wrogie działania, które miałoby pogłębiać konflikt na zewnętrznej granicy UE²². W mediach zaczęły się również pojawiać materiały, ukazujące działania białoruskich służb²³ oraz narracja jakoby kryzys migracyjny był opracowany przez władze tego kraju w ramach operacji „Śluza”²⁴. W odpowiedzi służby białoruskie oskarżyły Polskę o analogiczne działania, zaś swoje poczynania przy granicy określili jako pomoc humanitarną, która została udzielona migrantom²⁵.

Możliwości rozwoju sytuacji na granicy polsko-białoruskiej

W chwili obecnej utrzymanie kryzysu migracyjnego jest korzystne dla rządu w Mińsku, gdyż jako element działań odwetowych w stosunku do Polski i innych krajów UE realnie pokazuje, że Białoruś jest w stanie skutecznie odpowiedzieć na sankcje, które zostały na nią nałożone. Jednocześnie tak zdecydowane kroki umacniają wizerunek przywódcy kraju Alaksandra Łukaszenki, który został mocno nadszarpnięty po wyborach w sierpniu 2020 r. pokazując go w chwili obecnej jako lidera, który przetrwał wewnętrzne trudności i przeszedł do kontrofensywy. Masowe przekraczanie polskich granic, daje możliwość zwiększenia aktywności służb białoruskich w Polsce oraz represji wobec opozycjonistów przebywających w tym kraju. Białoruś tworząc warunki i przemysł do przerzucania migrantów na zachód jest w stanie częściowo pokryć straty wywołana wspomnianymi wyżej sankcjami.

Mińsk będzie utrzymywać ten stan rzeczy również pod wpływem beneficjenta tej sytuacji jakim jest Rosja, która będzie mogła przejąć kontrolę nad kanałami przerzutowymi Afgańczyków, którzy znaleźli się na terytorium tego kraju po przewrocie przeprowadzonym przez Talibów. Dodatkowo jest to dodatkowe narzędzie w rękach Moskwy, które pozwala destabilizować sytuację w państwach wschodniej flanki NATO. Jednocześnie graniczne napięcia mogą stanowić sprawdzian gotowości społeczeństwa i służb Polskich oraz NATO, co oprócz charakteru wywiadowczo- informacyjnego wpisywałoby się w charakter manewrów ZAPAD 2021. W dalszej perspektywie Białoruś może wykorzystać tą sytuację jako kartę przetargową w negocjacjach z UE w sprawie zniesienia części sankcji.

Polska będzie intensyfikować swoją współpracę z Litwą i Łotwą oraz UE i NATO w celu uszczelnienia granic, co pozwoli umocnić jej pozycję lidera w regionie i przejąć inicjatywę. Oznacza to, że nie będzie podejmować negocjacji ze stroną białoruską. Jednocześnie jest to szansa, aby Polska wzmocniła swoją rolę w UE, gdzie znów mogłaby przewodniczyć pracom nad kolejnym pakietem sankcji, oraz zainicjować rozmowy na temat relokacji migrantów. Najprawdopodobniej będzie również zabiegać o wsparcie ze strony Frontexu. Ten stan rzeczy stanowi również element konsolidujący społeczeństwo, daje możliwości praktycznego sprawdzenia sprawności służb oraz pozwala rozszerzyć działalność wywiadowczą i kontrwywiadowczą. Skuteczna ochrona granicy i utrzymanie sankcji w dłuższej perspektywie da przewagę negocjacyjną Polsce, UE i pozwoli przeciwdziałać eskalacji konfliktu.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 3(5)/2021.

[Grafika: Die beiden Grenzsteine von Belarus und Polen sind nach einem Fußmarsch von 15 min durch den Wald erreichbar.; Autor:  Torstenspecht, lic. CC]

_______________________________

Artykuł Możliwości rozwoju sytuacji na granicy polsko-białoruskiej pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Wspomnienie Rzeczypospolitej Obojga Narodów do dziś w wielu z nas budzi sentyment i swego rodzaju nostalgię. Jedni widzą w tym historię polskich zwycięstw i mocarstwowości, inni wzór państwa szanującego prawa wszystkich swoich obywateli, otwartego na innych, jeszcze inni dostrzegają innowacyjność rozwiązań w zakresie państwowości, sztuki wojennej czy kultury. Ważne jest jednak, że ten etap historii częściej stanowi dla nas wspólny mianownik niż element sporny, jednocześnie może on stanowić inspirację do tego jak i w którym kierunku powinniśmy prowadzić naszą politykę zagraniczną w sensie largo, długofalowo. Czy ponowna Rzeczypospolita Obojga Narodów jest możliwa?

W poniższym artykule postaram się przedstawić krótką charakterystykę Rzeczypospolitej Obojga Narodów w jej pierwotnych założeniach ustrojowych oraz przeanalizować kilka scenariuszy i rodzajów form państwowych w których takowe państwo mogłoby funkcjonować, jednocześnie postaram się znaleźć punkty wspólne, których realizacja byłaby możliwa również w czasie rzeczywistym, ten proces pozwoli nam wyłonić formę państwową, której utworzenie byłoby najbardziej prawdopodobne. Oczywiście przedstawione rozważania będą miały charakter czysto teoretyczny, gdyż zaistnienie pewnych wariantów, będzie uzależnione od wprowadzenia fikcyjnych zmiennych, to również stwarza problemu w określeniu ram czasowych. W pracy jako ramy geograficzne zostaną przyjęty teren obecnej Polski, Litwy, Białorusi i Ukrainy, które stanowią dawne terytoria Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Należy również zaznaczyć, że poniższa analiza ma jedynie charakter ogólny i skrótowy, gdyż każdy z wariantów można byłoby przeanalizować w oddzielnym artykule tudzież książce.

Geneza i założenia Rzeczypospolitej Obojga Narodów

W drugiej połowie XVI w. Polska zaczęła swoją drogę ku mocarstwowości, a palącą kwestią stała się sprawa litewska i realne zagrożenie bezpotomną śmiercią Zygmunta Augusta, który pomimo kolejnych małżeństw nie doczekał się następcy tronu, co naturalnie kończyłoby unie personalną łączącą Polskę i Litwę. Jednocześnie do znaczących zmiany zaczęły zachodzić na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego. Szlachta litewska rozpoczęła dążenia do uzyskania praw, które przysługiwały analogicznemu stanowi w Polsce, oczywiście główną motywację stanowiły bogactwa i dobrobyt, który miał iść za tym. Dodatkowo znaczące piętno w tym procesie odcisnęła działalność Ruchu Egzekucyjnego w Polsce, który postulował m.in. Unię Realną między oboma Państwami¹. W 1569r. Zygmunt August doprowadził do połączonych obrad sejmów koronnego i litewskiego w Lublinie w trakcie którego doprowadził do wystawienia dwóch jednobrzmiących aktów, które potwierdzały zawarcie unii realnej, porządek rady królewskiej, koronnej i litewskiej oraz konstytucje sejmowe. W wyniku tego powołano do życia państwo o nazwie Rzeczpospolita Obojga Narodów, które było federacją dwóch państw, zachowujących swój ustrój wewnętrzny i prawny z władzą centralną w postaci króla i sejmu, prowadzących wspólną politykę zagraniczną. Odrębne pozostały skarb, wojsko, administracja i sądownictwo².

Na czele kraju stanął król, który miał być wybierany wspólnie przez Polaków i Litwinów w drodze elekcji przeprowadzonej w Polsce. Drugim organem wspólnym był Sejm w ramach którego izba poselska miała liczyć 120 posłów koronnych i 48 litewskich, zaś w skład senatu miało wejść 113 senatorów koronnych i 27 litewskich³. W kompetencjach Sejmu leżało: obrona praw i przywilejów szlacheckich, przestrzeganie prawa pospolitego, uchwalanie podatków i konstytucji, decyzje o wojnie, pokoju, liczebności wojska, wydatków i dochodów państwa, o wysłaniu poselstw, a także wetowanie decyzji króla, gdy zajdzie taka potrzeba. Na uwagę zasługuje również fakt, że w trakcie obrad izbie poselskiej przewodniczył marszałek wybierany kolejno z każde z trzech prowincji- Wielkopolski, Małopolski i Wielkiego Księstwa Litewskiego⁴. Ten stan rzeczy dawał możliwość przedłożenia królowi i senatowi propozycji, które uwzględniały interesy każdego regionu.

Należy również zwrócić uwagę na administrację centralną, gdzie zasadniczą rolę odgrywali urzędnicy pełniący funkcję ministerialne: marszałek wielki i nadworny, kanclerz i podkanclerzy oraz podskarbi wielki (wszyscy odpowiednio koronni i litewscy). Marszałek wielki dbał o bezpieczeństwo króla w miejscu jego pobytu, zarządzał jego dworem, marszałek nadworny zastępował go w trakcie jego nieobecności. Kanclerz i podkanclerzy kierowali polityką wewnętrzną i zagraniczną państwa, pracując na zmianę. Podskarbi wielki pełnił rolę ministra skarbu, kontrolował wszelkie dochody i wydatki państwa, miał pieczę nad skarbcem na Wawelu, odpowiadał za pobór podatków, bicie monety, zarządzał dobrami królewskim. Dysponował on kancelarią i własnym aparatem skarbowym. Dodatkowo na przełomie XV i XVI w. powstały urzędy Hetmana Wielkiego, który stał się wodzem naczelnym zastępującym króla i jego zastępcy hetmana polnego. W 1590 r. otrzymali oni możliwość wydawania przepisów dla wojska tzw. artykułów hetmańskich, które miały moc równą ustawom sejmowym, co sprawiło, że osoby piastujące ten urząd, stały się najważniejszymi zaraz po królu osobami w państwie.

Jeżeli chodzi o system prawny to po 1569 r. zachowano systemy prawne państw, które objęła unia lubelska, a do końca XV w. wszystkie ziemie koronne podporządkowano prawu polskiemu. Na Litwie i ziemiach ruskich wcielonych do Korony obowiązywał drugi statut litewski, który został znowelizowany w 1588 r. jako trzeci statut litewski. System sądów był identyczny we wszystkich krajach i opierał się na systemie sądów funkcjonujących w prawie polskim.

Postanowienia unii lubelskiej stanowiły kamień milowy w historii Polski. Korona, która zachowywała dotąd w znacznej mierze charakter państwa narodowego, stała się nagle krajem wielonarodowym, gdzie duży odsetek ludzi mówił innym językiem i wyznawał religię prawosławną. Ten fakt rzutował również na sposób prowadzenia polityki wewnętrznej, która musiała być kreowana w duchu poszanowania wszystkich obywateli. Jednocześnie szlachta obu państw szybko zintegrowała na gruncie kultury polskiej, wytwarzając przy tym unikatową ideologię i obyczajowość, oraz innowacyjne rozwiązania w sferze ustrojowej. Dodatkowo kultura, która stanowiła spoiwo między narodami została wzbogacona o nowe treści, gdzie dominującą było poszanowanie praw innych narodów, co było unikatowe w skali Europejskiej i w dużej mierze stanowiło o sile państwa⁵. Poszerzenie granic wyniósł Polskę do rangi mocarstwa na arenie międzynarodowej, co jednocześnie wiązało się z nowym problemem, obroną granic przed Tatarami, Turkami czy Moskalami, co jednocześnie stało się determinantą polityki zagranicznej rzeczonego państwa. ⁶

Spadkobiercy Rzeczypospolitej Obojga Narodów

Na terenach trzech głównych prowincji Rzeczypospolitej Obojga Narodów – Wielkopolski (obejmowała również Mazowsze i Prusy Królewskie), Małopolski (obejmowała również ziemie ruskie) i Wielkiego Księstwa Litewskiego⁷, obecnie znajdują się cztery państwa- Polska (zajmująca tereny prowincji Małopolski i Wielkopolski), Litwa (tereny Wielkiego Księstwa Litewskiego), Białoruś (tereny WKL), Ukraina (tereny WKL). Na wstępie należy doprecyzować kilka kwestii. W poniższych rozważaniach celowo pomijam rosyjski obwód kaliningradzki który zajmuje tereny dawnych Prus Książecych, lennika Polski, gdyż jest to zaledwie procent terytorium całej Federacji Rosyjskiej, co naturalnie nie może stanowić przesłanki do uwzględnienia owych ziem i ich partycypacji w koncepcji powrotu do idei Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Będąc równie precyzyjnym powinienem uwzględniać również tylko tereny wschodniej Ukrainy w poniższych dywagacjach, jednak tutaj mamy więcej argumentów, które przemawiają za tym, aby uwzględniać obszar całego kraju, szczególnie w obecnej sytuacji międzynarodowej w owej analizie. By móc kontynuować dalsze rozmyślania, należy krótko scharakteryzować owe państwa i ich uwarunkowania.

Polska to republika parlamentarna znajdująca się w Europie środkowej. Posiada dostęp do morza Bałtyckiego na północy, na południu zaś naturalną granicę kraju stanowią pasma górskie- Karpaty, Sudety, Beskidy. Sąsiaduje z Federacją Rosyjską, Litwą, Białorusią, Ukrainą, Słowacją, Republiką Czeską, Niemcami. Zamieszkuje ją 38,375,000 ludzi co sprawia, że jest 36. najbardziej zaludnionym krajem świata⁸. Religią dominującą jest katolicyzm, który wyznaje 87% mieszkańców kraju.⁹ Polska jest członkiem NATO oraz Unii Europejskiej. Kraj jest 23 siłą militarną na świecie¹⁰.

Litwa to republika parlamentarna położona w Europie Środkowej, na południowo-wschodnim wybrzeżu Morza Bałtyckiego. Sąsiaduje z Federacją Rosyjską, Polską, Białorusią i Łotwą. Zamieszkuje ją 2,781,000 ludzi, co czyni ją 142 najbardziej zaludnionym krajem na świecie.¹¹ Religią dominującą jest katolicyzm, który wyznaje 77% mieszkańców tego państwa. Litwa jest członkiem NATO oraz Unii Europejskiej. Kraj stanowi 85 siłę militarną na świecie¹².

Ukraina to republika parlamentarna, położona na stepach i wyżynach Europy Wschodniej. Posiada dostęp do Morza Czarnego i Azowskiego. Graniczy z Białorusią, Polską, Słowacją, Węgrami, Rumunią, Mołdawią i Federacją Rosyjską¹³. Zamieszkuje ją 41 830 619 ludzi¹⁴ co sprawia, że jest 30. najbardziej zaludnionym krajem świata. Religią dominująca jest prawosławie, wyznaje je 76.7% populacji kraju. Ukraina jest 25 siłą militarną na świecie.¹⁵

Białoruś to republika semiprezydencka, położona w Europie Wschodniej. Sąsiaduje z Polską, Litwą, Łotwą, Federacją Rosyjską i Ukrainą. Zamieszkuję ją 9 407 000¹⁶ obywateli, co daje jej 94 miejsce pod względem najbardziej zaludnionych państw świata. Dominującą religią jest prawosławie, które wyznaje 82 % mieszkańców tego kraju¹⁷. Białoruś stanowi 50 siłę militarną na świecie¹⁸.

Rzeczypospolita Obojga Narodów 2.0

Rozważania dotyczące ewentualnej koncepcji restauracji Rzeczypospolitej Obojga Narodów będą dotyczyć formy państwowości, którą mógłby przyjąć takowy kraj, a która byłaby najbardziej realna we współczesnych warunkach geopolitycznych, lub będzie najbardziej prawdopodobna pod względem ilości wspólnych punktów i pozytywnych przesłanek, po spełnieniu których mogłaby zaistnieć. Rozważymy zarówno formy państwowości złożonej jak i unitarnej, zaznaczając równocześnie w sposób zwięzły determinanty owych rozwiązań.

Państwo unitarne charakteryzująca się wewnętrzną jednolitością, co oznacza, że jednostki administracyjne wchodzące w jego skład są jednakowo zorganizowane i podporządkowane organom centralnym, które określają ich ustrój i właściwości. Odrodzenie Rzeczypospolitej Obojga Narodów w tym wariancie nawet przy wprowadzeniu najbardziej abstrakcyjnych zmiennych wydaje się co najmniej niemożliwy. Pierwszą i najważniejszą przeszkodą jest fakt, że procesy narodowotwórcze są już zbyt daleko posunięte, a społeczeństwa w większym lub mniejszym stopniu stały się już społeczeństwami obywatelskimi, upodmiotowionymi, dla których istnienie konkretnego, niepodległego państwa, zamieszkanego przez dany naród, jest warunkiem sine qua non jego istnienia. Kolejną bardzo istotną barierą są kwestie ustrojowe i formalno-prawne. Rodzi to ogromny problem, gdyż należałoby określić ustrój nowopowstałego państwa, a następnie zunifikować jego instytucje zarówno na szczeblu centralnym jak i administracyjnych, oraz panujący ustrój prawny. Wydaje się, że w owym wariancie taka sytuacja mogłaby zaistnieć tylko i wyłącznie wtedy, gdyby narody czterech wymienionych wyżej państw, dobrowolnie wyraziły zgodę na zrzeczenie się suwerenności swoich ojczyzn, na rzecz powstania jednego kraju, jednocześnie poddając się procesowi konsolidacji. Ważną determinantą, która mogłaby urzeczywistnić zaistnienie tak hipotetycznego scenariusza, jest kultura w pojęciu largo, o czym będę pisał w dalszej części pracy.

Kolejnym wariantem państwowości, którą zechcę omówić jest państwo złożone, które charakteryzuje się tym, że składa się z autonomicznych części posiadających własny system prawny i administracyjny. Państwa złożone możemy podzielić na federacje, konfederacje i unie – realną lub personalną. W dalszych rozważaniach pozwolę sobie opuścić formę unii personalnej i realnej, gdyż uwzględnienie tego wariantu byłoby kompletnie wyimaginowane, a główna czynnik- historyczna, długotrwała i nieprzerwana monarchistyczna forma sprawowania władzy od dawna nie jest uprawiana w żadnym z omawianych państw, nie ma osoby, która dzięki swej odpowiedniej legitymizacji mogłaby połączyć pod swoimi rządami cztery kraje. Oczywiście istnieje prawdopodobieństwo odtworzenia odpowiednich linii dynastycznych i próbowania dowiedzenia, że ktoś taki istnieje, jednakże należy też uwzględnić fakt, o którym już wspomniałem – taka forma sprawowania rządów nie jest już praktykowana w omawianych państwach od dziesięcioleci i bardzo ciężko, nawet w takich rozmyślaniach byłoby to sobie wyobrazić.

Federacja jest państwem składającym się z autonomicznych części, które posiadają wspólną władzę centralną, jest to prawna forma wspólnoty¹⁹. Jego terytorium pod względem polityczno-administracyjnym nie jest jednolitą całością, jednakże owe części składowe nie mogą być podmiotami w polityce międzynarodowej. Mogą one mieć własny system prawny i sądowy, rozporządza władzą ustrojodawczą i ustawodawczą na swoim terytorium jednakowoż zgodnie z zasadą subordynacji, akty te powinny być zgodne z ustawodawstwem federacji. Federalne organy ustawodawcze mogą ponadto wydawać specjalne akty prawne dla poszczególnych członków federacji. Występuje podział władzy państwowej pomiędzy związek i części składowe, które biorą również udział w wypracowywaniu decyzji ogólnopaństwowych.²⁰ Czy Rzeczypospolita Obojga Narodów mogłaby odrodzić się w tym wariancie? Wyobraźmy sobie, że protesty mające miejsce na Białorusi w sierpniu 2020 r.²¹ przynoszą zamierzony efekt i w wyniku ogólnokrajowych zamieszek Aleksandr Łukaszenko, podobnie jak Wiktor Janukowycz emigruje do Rosji, władzę obejmuje rada z prozachodnim liderem na czele. Naturalnie w stan gotowości zostają postawione siły zbrojne Federacji Rosyjskiej, również te stacjonujące w obwodzie Kalingradzkim jak i na terenie Białorusi. Równolegle wzmagają się działania prorosyjskich republik separatystycznych w Donbasie. Sytuacja międzynarodowa staje się napięta. Rozpoczynają się intensywne rozmowy na linii Warszawa-Mińsk-Kijów-Wilno. W związku z zaistniałą sytuacją międzynarodową i dynamiką zmian zapada decyzja o utworzeniu państwa federacyjnego nawiązującego swoją tradycją do dawnego, wspólnego kraju jakim była Rzeczypospolita Obojga Narodów. Pomimo wprowadzenia tych abstrakcyjnych zmiennych, nie są one całkiem nierealne, co pokazały wydarzenia mające miejsce na Białorusi czy Ukrainie. Rozważyć należy czy taka forma państwowości byłaby możliwa. Pierwszym problemem byłaby kwestia funkcjonowania nowego kraju w strukturach organizacji międzynarodowych, takich jak NATO czy chociażby UE do których należą Polska i Litwa, aspiruje Ukraina, a które obce są Białorusi. Głównym wyzwaniem z perspektywy ustrojowej byłoby powołanie instytucji centralnych dla wspólnoty i wyłonienie władzy, która by nią zarządzała. Wydaje się jednak, że powołanie wspólnego sejmu- organu ustawodawczego nie byłoby niemożliwe, gdyż każdy z wymienionych krajów posiada takowy organ. Należałoby rozważyć jednak zasadę podziału mandatów, czy powinna obowiązywać tak jak np. w USA – zasada równego przedstawicielstwa, czy zasada przedstawicielstwa zróżnicowanego w zależności od liczby ludności wzorem Niemieckim. Druga opcja z pewnością byłaby niewygodna z perspektywy Litwy i Białorusi, które z tego powodu mogłyby zostać zepchnięte na drugi plan, dlatego model amerykański mógłby znaleźć w tym wypadku lepsze zastosowanie. Kolejny krokiem byłoby określenie jednolitego, federalnego systemu prawnego, ale to również nie jest niemożliwe szczególnie w przypadku Polski i Litwy, które dzięki obecności m.in. w UE mają wiele podobnych rozwiązań prawnych, również na Ukrainie na przestrzeni ostatnich kilku lat zaszło wiele reform prawnych na modłę zachodnią, tą samą gotowość do zmian wyrażają opozycyjne ugrupowania białoruskie, które w przytoczonym scenariuszu dochodzą do władzy. Te działania pozwoliłyby na utworzenie najważniejszych instytucji federalnych, które na wzór głównych instytucji krajowych, analogicznie, czasami pod inną nazwą funkcjonują w poszczególnych państwach. Oczywiście pod względem administracyjno-politycznym wszystkie państwa zachowałyby swój kształt, charakter i wewnętrzny podział- tutaj ewentualnej unifikacji wymagałoby ujednolicenie nomenklatury dotyczącej jednostek terytorialnych. Oczywiście instytucjonalny proces ujednolicenia zająłby wiele lat, jednak istnieje jeden ważny czynnik, który uprościłby owe przedsięwzięcie mianowicie kultura²² sensu largo. Wspólne granice, historia i dziedzictwo sprawiły, że to właśnie kultura dla wszystkich tych państw stanowi element łączący i mogłaby stanowić swego rodzaju motor napędowy do zjednoczenia. Do dziś w swoje polityce historycznej każdy z tych krajów z chęcią odnosi się do czasów świetności jakim były czasy istnienia Rzeczypospolitej Obojga Narodów, do jej osiągnieć i wspaniałych zwycięstw. To właśnie ta kultura pozwoliła na wykształcenie tych innowacyjnych rozwiązań ustrojowych, społecznych czy gospodarczych, przy czym należy podkreślić że dominującą rolę pełniła w niej kultura polska, uzupełniona o najlepsze pomysły bratnich nacji, które z chęcią do niej aspirowały.

Konfederacja jest to związek państw oparty na prawie międzynarodowym w celu realizowania wspólnych zadań w ramach zawartej umowy. Z reguły nie ma scentralizowanej władzy, a suwerenność należy do części składowych wspólnoty, które pozostają niezależnymi podmiotami prawa międzynarodowego²³. Ustawodawstwo uchwalane jest w ramach części składowych, o ile nie jest delegowane na organy wspólnoty²⁴. Scenariusz, który został poddany analizie w poprzednim akapicie w tym wypadku wydaje się nader radykalny i futurystycznym. Na potrzeby analizy tego formatu można go nieco złagodzić i przyjąć, że Aleksandr Łukaszenko dobrowolnie postanawia przesunąć wektory wpływów w swoim kraju, ograniczając możliwości Rosji i zbliżając się do państw zachodnich. Reakcja Moskwa najprawdopodobniej zareagowałaby agresywną postawą, być może byłaby ona nieco mniej zdecydowana, niż gdyby na Białorusi doszło do przewrotu w którym władzę przejęłaby opozycja. Możemy również powtórzyć poprzedni wariant w którym, do takowej rewolucji doszło i opozycjoniści po wygranej postanawiają zwrócić kierunek białoruskiej polityki zagranicznej ku zachodowi, tak jak Ukraina i Litwa, które zostają postawione w obliczu zagrożenia ze strony Kremla. W wyniku rozmów dochodzi do podpisania umowy międzynarodowej powołującej związek gospodarczo-polityczny, co wydaje się najprostszym rozwiązaniem spośród przeanalizowanych dotychczas. Należy również wskazać że nie narusza ono w znaczącym stopniu suwerenności państw, które miałyby ją utworzyć i pozwala im w pełni zachować ich narodowy charakter. Pierwszym wyzwaniem, byłoby określenie celów które miałby być realizowane. Wzorem istniejącej już Unii Europejskiej w szerokim ujęciu mógłby być to związek gospodarczo-polityczny, który miałby służyć między innymi integracji politycznej, gospodarczej i społecznej oraz zacieśnianiu współpracy między krajami. Dodatkowo należałoby uwzględnić wspólną politykę zagraniczną, politykę bezpieczeństwa (militarnego) oraz współpracę w zakresie bezpieczeństwa wewnętrznego i współpracy administracyjnej państw członkowskich. Kolejnym zadaniem byłoby powołanie wspólnych instytucji centralnych, które umożliwiałyby kierowanie związkiem. Tutaj jednak wymogi byłyby nieco mniej restrykcyjne niż w przypadku federacji, gdyż państwa miałyby większą dowolność w wykształceniu takowych organów. Komplementarnie powinny zostać utworzone również instytucje odpowiedzialne za poszczególne obszary aktywności konfederacji. Równolegle powinny powstawać ramy prawne, które umożliwiałyby funkcjonowanie wspólnocie. Działania te powinny zmierzać do wytworzenia wszelkich narzędzie, którymi posługuje się państwo. Wszelkie pozostałe kwestie związane z suwerennością krajów członkowskich pozostałyby niezmienione, zachowałyby one swój charakter. Ponadto tak jak w wypadku federacji, kultura byłaby jednym z głównych czynników, które umożliwiałyby i napędzały proces integracji czterech narodów.

Reasumując. Czy ponowna Rzeczypospolita Obojga Narodów jest możliwa? Odpowiedź zdaje się być pozytywna, ale jednocześnie uzależniona jest od zmiennych, których wystąpienie nie jest już takie oczywiste i realne. Analizując poszczególne rodzaje form państwowych można byłoby odrzucić warianty unitarny i unijny powstania takiego kraju. W pierwszym przypadku ze względów na rozwinięte społeczeństwa o silnym poczuciu narodowościowym, w drugim zaś, ze względu na brak odpowiedniej osoby, ale przede wszystkim zanik takowej praktyki państwotwórczej. Możliwym do zrealizowania wydawałaby się droga federalistyczna, której zaistnienie uwarunkowywałby niestety drastyczny scenariusz w którym Białoruś, Ukraina i Litwa znajdują się w stanie bezpośredniego zagrożenia ze strony Moskwy. Jednocześnie sam proces byłby utrudniony przez kilka kluczowych kwestii, takich jak funkcjonowanie w ramach organizacji międzynarodowych, utworzenie wspólnych instytucji centralnych, stworzenie i ujednolicenie prawa federalnego. Najbardziej prawdopodobnym i realnym wariant powstania takowego państwa, jest konfederacja. Jej utworzenie nie wymagałoby zaistnienia, aż tak drastycznych zmiennych. Z pewnością decydująca byłaby tu chęć zbliżenia ze strony Białorusi i jej gotowość do wyjścia z postsowieckiego obozu rosyjskiego. Jeżeli chodzi o proces utworzenia Rzeczypospolitej Obojga Narodów jako konfederacji wydaje się najmniej skomplikowany, gdyż wymagałby stworzenie umowy powołującej owy związek gospodarczo-polityczny, który miałby służyć między innymi integracji politycznej, gospodarczej i społecznej oraz zacieśnianiu współpracy między narodami. Dużą przewagą tego formatu, jest fakt, że w wielu kwestiach, chociażby instytucjonalnych daje on dużą swobodę twórczą i decyzyjną wszystkim państwom członkowskim. Zdecydowanym minusem jest niestety to, że taki układ, jest najmniej zobowiązujący i trwały, co mogłoby doprowadzić do gwałtownego rozpadu wspólnoty. Godnym podkreślenia jest fakt, że wszystkie z wymienionych państw mają identyczne formy rządów i zbliżone reżimy polityczne, co mogłoby również przemawiać za tym, że proces utworzenia wspólnego kraju, jest możliwy. Należy również zauważyć, że największym spoiwem, który uwiarygadnia możliwość odrodzenia Rzeczypospolitej Obojga Narodów jest kultura. Tak jak już wspomniałem, dzięki wspólnym granicom, historii i dziedzictwu to właśnie kultura dla wszystkich tych państw jest element łączącym i mogłaby stanowić główną oś zjednoczenia. Szczególnie, że do dnia dzisiejszego swoje polityce historycznej każdy z omawianych krajów z chęcią odnosi się do czasów świetności jakim były czasy istnienia Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1(3)/2021.

[Grafika: Unia lubelska; Autor: Jan Matejko]

_______________________________

Artykuł Rzeczypospolita Obojga Narodów 2.0 – czy to możliwe? pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Obie agresje zarówno Niemiecka z 01.09.1939 r., jak i Sowiecka z 17.09.1939 r. wywołały jednoznaczny opór społeczeństwa polskiego zarówno w skali ogólnopolskiej jak i tej lokalnej. Już 13.11.1939 zgodnie z rozkazem generała Sikorskiego w Paryżu do życia powołany zostaje Związek Walki Zbrojnej, który zgodnie z instrukcją z 04.12.1939 zostaje również utworzony w Polsce. Pomimo wielości tajnych organizacji w kraju, owa była największa, wbrew temu iż odrzucała zasadę monopolu. Głównym zadaniem jakie przyświecało nowo powstałej strukturze była walka o niepodległość¹. Po klęsce Francji w roku 1940, siedzibą Komendy Głównej ZWZ stała się Warszawa, a na jej czele stanął gen. Stefan Rowecki, któremu odtąd podlegał również obszar okupacji Sowieckiej. Zgodnie z instrukcją Naczelnego Wodza Wojsk Polskich- gen. Sikorskiego z dnia 16.01.1940 ZWZ stało się oficjalnie częścią składową Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej. Utworzony został obszar białostocki- Komenda Nr 2 w Białymstoku o kryptonimie „Bartłomiej”, który dzielił się na okręgi: Białystok, Nowogródek i Polesie. Tutaj należy przystanąć na chwilę, aby wyjaśnić sobie nomenklaturę podziału organizacyjnego ZWZ, która później została przejęta przez Armię Krajową z lekkimi modyfikacjami. Mianowicie szczeble dowodzenia i podziału organizacyjnego, odpowiadały mniej więcej przedwojennemu podziałowi administracyjnemu. Mianowicie na samym szczycie była Komenda Główna znajdująca się w Warszawie, następną jednostką były Obszary, które odpowiadały mniej więcej kilku województwom, następnie były okręgi, które obejmowały obszar województwa. W przypadku Białostockiego Okręgu AK, był to teren przedwojennego województwa białostockiego w skład którego do wybuchu wojny wchodziło trzynaście powiatów o łącznej powierzchni 26 036 km² liczącej 1 236 300 mieszkańców (zaludnienie 49 mieszkańców na 1km² )².

Kolejnym ogniwem pośrednim były inspektoraty (mniej więcej od dwóch do czterech powiatów), które łączyły obwody ( W Okręgu Białystok było ich czternaście) z okręgiem. Obwody, odpowiadające powiatom składały się z rejonów, czyli poszczególnych skrawków owych powiatów (dwie- trzy gminy). Rejony łączył na szczeblu dowodzenia obwód z najniższą terenową komórką organizacyjną, czyli placówką, która to obejmowała obszar jednej lub więcej wsi, mniejszych miasteczek. Okręg Białostocki podzielony został na sześć inspektoratów: Inspektorat I „Podlaski” (Obwód Wysokie-Mazowieckie, Obwód Bielsk- Podlaski), Inspektorat II „Mazowiecki” (Obwód Zambrów, Obwód Ostrołęka), Inspektorat III „Łomżyński” (Obwód Łomża, Obwód Grajewo), Inspektorat IV „Suwalski” (Obwód Augustów, Obwód Suwałki), Inspektorat V „Białostocki” (Obwód Białystok miasto, Obwód Białystok powiat, Obwód Sokółka), Inspektorat VI Grodzieński (Obwód Grodno Prawe, Obwód Grodno Lewe, Obwód Wołkowyski). Podział ten utrzymany został również później w ramach Białostockiego Okręgu Armii Krajowej Obywatelskiej (AKO). Zgodnie z rozkazem (znaleźć) z dnia 14 lutego 1942 ZWZ zostało przekształcone w Armię Krajową, której głównym celem było prowadzenie walki z Niemcami, przygotowanie kadr i sformowanie jednostek wojskowych, które w późniejszym czasie miały wystąpić przeciwko okupantowi. Białostocki Okręg AK przyjmuje kryptonim „Bekas” (później „Pełnia” -12.1943-5.1944, „Sarna” – 05.1944-03.1945). Dowódcą Okręgu, został ppłk. Władysław Liniarski ps. „Mścisław”, który jak pisze Krajewski „wręcz zdominował”³ swojego przełożonego, dowódcę Białostockiego Obszaru AK płk Edwarda Godlewskiego ps. „Garda”, co wpłynęło na swego rodzaju samodzielność tego okręgu w ramach struktury AK-owskiej. Bierność dowódcy Obszaru, wymuszała na okręgach budowanie w ramach swoich struktur specjalistycznych agend jak komórki propagandy, kwatermistrzostwo etc. Sytuacja ta doprowadziła do tego iż z 24.03.1944 dowódca AK rozwiązał Obszar Białystok, co oznaczało iż od tej pory okręg Białystok uzyskał status samodzielnego, podlegającego bezpośrednio Komendzie Głównej⁴. Zgodnie z raportami o stanie osobowym na dzień 1.03.1944 Białostocki Okręg liczył od 21 575 do 25 890⁵ zaprzysiężonych żołnierzy, zaś przed akcją „Burza” liczba ta wzrosła do 33 500 żołnierzy, co czyniło go stosunkowo silnym w skali ogólnokrajowej. Zgodnie z rozkazem Komendanta Głównego AK nr 1300/III z dnia 20.11.1943 r. obszar całego kraju miał zostać objęty akcją „Burza”, która miała polegać na wzmożonej dywersji, nękaniu wycofujących się Niemców, a po opanowaniu terenów poszczególnych okręgów, miano formować w ich obrębach większe jednostki, które miały stanowić trzon Odtworzonych Sił Zbrojnych.

Według Kazimierza Krajewskiego i Tomasza Łabuszewskiego „Najistotniejszym elementem rozkazu nr 1300/III było nałożenie na zmobilizowane oddziały AK obowiązku ujawnienia się przed wkraczającą Armią Czerwoną w celu wystąpienia w charakterze gospodarzy terenu. Obowiązek ujawnienia się wobec Rosjan spoczywał także na przedstawicielach administracji cywilnej”⁶.Powszechnie wiadomo jak tragiczne w skutkach było dla Polskiego Państwa Podziemnego, owo zalecenie. Rozkaz już 30.11.1943 dociera do komendy Białostockiego Okręgu. Reakcja Komendanta doskonale oddaje charakterystykę okręgu i terenów, które miały już do czynienia z okupacją sowiecką. W dniu 20.03.1944 wydaje wytyczne uzupełniające do rozkazu nr 747 z 05.12.1943, który dotyczył akcji burza na terenie podległego mu okręgu. Oprócz wzmożonej walki dywersyjnej z Niemcami, nakazał on również tworzenie samoobron w miejscach gdzie znajdowały się większe skupiska ludzi. Przewidując możliwy rozwój wydarzeń zalecił, aby w opuszczonych przez władze niemieckie urzędach niszczono wszelkie akta, ewidencje, spisy i kartoteki dotyczące lokalnej ludności. W razie wrogiego nastawienia sowietów, zdekonspirowanym członkom podziemia nakazywał przemieszczenie się do innych miejscowości, jednak zakazywał jednocześnie opuszczania terenu. Na przełomie czerwca i lipca 1944 r. rozpoczęła się olbrzymia ofensywa sowiecka o kryptonimie „Bagration”, która w szybkim tempie zbliżała się do granic Białostockiego Okręgu AK, co jednocześnie stanowiło sygnał do rozpoczęcia akcji „Burza”⁷. Zgodnie z rozkazami partyzanci występowali jako Wojsko Polskie AK- ramię zbrojne Polskiego Państwa Podziemnego i rządu londyńskiego. W trakcie trwania akcji, sprecyzowano główny cel rozmów, które miały się odbyć pomiędzy dowództwem Armii Czerwonej, a występującej w roli gospodarza Komendy Okręgu. Delegacja składająca się z ppłk. „Mścisława” i Delegata Rządu Józefa Przybyszewskiego „Grzymały”⁸, reprezentująca miejscową władzę administracyjną i wojskową miała negocjować utworzenie korpusu z ziemi białostockiej w ramach odrodzonej Armii Polskiej, oraz bronić ziem na zachód od linii Curzona przed aneksją. Rozmowy jednak utknęły w martwym punkcie, gdyż strona sowiecka stwierdziła jakoby „ludność Białostocczyzny w głosowaniu w 1939 roku wyraziła chęć przynależności do Związku Radzieckiego”⁹. Dodatkowo polska delegacja została przesłuchana z powodu podejrzeń o szpiegostwo na rzecz Niemiec. Wyjątkowo jednak tego samego dnia została zwolniona. Kolejne rozmowy nie przyniosły zamierzonych skutków, a dowództwo okręgu podjęło decyzję o ponownej konspiracji.

Zamiary sowietów były oczywiste, a kolejne aresztowania i rozbrajanie ujawniających się oddziałów AK, zmusiły Komendę Okręgu do podjęcia decyzji o przerwaniu akcji „Burza”, oraz wydaniu nowych wytycznych. Nastąpiło to z dniem 28.08.1944 r. , jednak walki w ramach rzeczonej akcji na terenie Okręgu trwały jeszcze do połowy września. Akcja „Burza” okazała się katastrofalna w swoich skutkach, jednak ze względu na ograniczony zasięg (zmobilizowano ok 2 500 tys żołnierzy)¹⁰, nie były one aż tak tragiczne jak w okręgach sąsiadujących (Okręg Wileński i Nowogród)¹¹. Sowieci zaprowadzając swoją władzę z miejsca przystąpili do aresztowań i wywózek zdekonspirowanych członków oddziałów AK. Początkowo, jeszcze w lipcu 1944 Sowieci uważając białostocczyznę za część BSRR podejmowali próby wcielania AK-owców do Armii Czerwonej, jednak po miesiącu zaniechano tej praktyki na skutek licznych dezercji, oraz stanowczego oporu i zaczęto wcielać ich do Armii Berlinga, a dokładnie do 2 Armii Wojska Polskiego. Wobec nowej sytuacji i braku łączności z Komendą Główną AK, ppłk. „Mścisław” zreorganizował struktury i wydał nowe wytyczne, które nakazywały przejść do ścisłej konspiracji i zakazywały podejmowania akcji zbrojnych przeciwko sowietom (ze względu na duże nasycenie jednostek frontowych Armii Czerwonej i NKWD). Oprócz pracy organizacyjnej, położono również duży nacisk na propagandę i likwidowanie agentów sowieckiego resortu bezpieczeństwa. Zajęto się również problemem zapewnienia pomocy dla żołnierzy i jednostek ewakuujących się ze wschodu, który został włączony do BSRR.

W styczniu 1945 r. po rozpoczęciu nowej ofensywy, tereny białostocczyzny zostały znacznie odciążone od obecności jednostek Armii Czerwonej i NKWD, na ten czas przypada również największa intensyfikacja pracy zmierzającej do odbudowy mocno nadwątlonych struktur. Jednak około 08.02.1945 do Komendy Okręgu Białostockiego wpływa rozkaz gen. Bryg. Leopolda Okulickiego „Niedźwiadka” z 19.01.1945, który nakazywał rozwiązanie Armii Krajowej. Jednak ppłk. Władysław Liniarski początkowo nie wierzył w prawdziwość rozkazu, uznając go za próbę prowokacji i „triku”¹² politycznego. Reakcja taka spowodowana była nie tylko przeświadczeniem o możliwości konfliktu między ZSRR, a Zachodem, ale również z faktem, iż w momencie otrzymania takiego polecenie, dowodził strukturą, która liczyła przeszło 30 tys. osób i była uznawana przez UBP i NKWD za wrogi element. Komendant Okręgu Białostockiego AK podjął decyzję o dalszej pracy i odbudowie struktur. Problem przynależności organizacyjnej związanej z faktem, iż AK została rozwiązana, rozwiązał rozkazem z dnia 18.02.1945 powołując nową organizację konspiracyjną- Armię Krajową Obywatelską (AKO)¹³. Posunięcie to miało ogromne znaczenie zarówno dla żołnierzy jak i ludności cywilnej, która była zdezorientowana informacją o rozwiązaniu Armii Krajowej. Nowe wytyczne nakazywały dalszą, ścisłą konspirację, wzmocnienie propagandy, sporządzanie raportów wywiadowczych i politycznych oraz tworzenie oddziałów samoobrony , których celem miało być odbijanie aresztowanych, likwidowanie tajnych współpracowników bezpieki, ochrona lokalnej społeczności przed szabrownikami i represjami ze strony nowego okupanta. Wartym podkreślenia jest fakt organizacji samopomocy, która wcześniej leżała w dużej mierzy w kompetencjach Delegatury Rządu. Pod pojęciem akcji zbrojnych kryła się nie tylko czynna walka z okupantem, ale również bezpośrednia infiltracja środowiska i wywiad w administracji, milicji, więzieniach. Praca polegająca na odbudowie struktur, była również skierowana do wewnątrz, co oznaczało wzmocnienie propagandy, która miała uświadamiać żołnierzy, co do bieżącej sytuacji politycznej. Wszystko to odbywało się w przeświadczeniu, że konflikt ZSRR z Zachodem jest nieuchronny.

Wiosną 1945 następuję największe nasilenie działalności bojowej Białostockiego Okręgu AK-AKO od początku istnienia tych struktur, czynnie w akcjach zbrojnych bierze udział ok 2 tys. żołnierz.. W maju tego samego roku komenda podporządkowuje się Delegaturze Sił Zbrojnych¹⁴, która zrzesza wszelkie struktury po-AKowskie w kraju z ramienia rządu w Londynie. Tymczasem realizowane zostają postanowienia konferencji jałtańskiej co znacząco wpływa na zmianę nastrojów i wiary w to, że faktycznie dojdzie do konfliktu pomiędzy ZSRR, a Aliantami zachodnimi. Na morale znaczący wpływ mają też wytyczne Delegatury Sił Zbrojnych, które zmierzały do ograniczenia działalności konspiracyjnej struktur pozostałych po AK i do tzw. „rozładowania lasów”. . Wcześniejsze rozkazy, oddalająca się możliwość konfliktu między zwycięskimi mocarstwami i chęć uregulowania sytuacji ok 30 tys. podkomendnych, powoduje, że dowódca Ppłk. „Mścisław” podejmuje decyzję o ujawnieniu Białostockiego Okręgu AKO¹⁵. Należy zaznaczyć jednak, że w momencie, gdy zapadały owe decyzje na terenach białostocczyzny na dobre trwał terror NKWD, UBP i LWP, co wiązało się licznymi wyrokami śmierci, prześladowaniami, wywózkami. W dniu 15.08.1945¹⁶ komendant wydaje rozkaz skierowany do wszystkich inspektorów, komendantów i szeregowych żołnierzy AKO w którym wzywa ich do ujawnienia się. Rozkaz trafia do mjr. Stanisława Sędziaka „Warty”, który od razu wyczuł, że taka dyspozycja jest wymuszona i wynika z działań operacyjnych aparatu bezpieki. W związku z tym, nie wykonuje rozkazu. Przed komisją likwidacyjną, pojedynczo stawia się tylko 300 żołnierzy, co oczywiście niweczy plany komunistów. Tymczasem mjr. Sędziak postępując zgodnie z wytycznymi Delegatury Sił Zbrojnych stopniowo ogranicza liczebność struktur partyzanckich. Była to jednak zapowiedź zmiany formy działalności i nowej formy organizacyjnej, którą miało być włączenie w całości do zrzeszenia Wolność i Niezawisłość. WiN, zaś jako organizacja społeczno-polityczna za główne zadanie stawiał sobie działalność propagandową i wywiadowczą, minimalizując wszelką aktywność zbrojną. Demobilizacja przebiegła częściowo sprawnie i udało się rozpuścić większość żołnierzy, jednak należy pamiętać, że w lasach nadal przebywało wielu z nich, którzy byli „spaleni”, co oznaczało tyle, że ciążyły na nich wyroki śmierci, a ich ewentualne ujawnienie się groziło represjami również wobec ich rodzin. Wszystkie pozostające w polu grupy, zostały w późniejszym okresie włączone do Zrzeszenia WiN, którego stan liczebny oscylował w granicach 20 tys. członków¹⁷.

Rok 1946 okazał się rokiem tragicznym dla podziemia niepodległościowego, gdyż w lutym ściągnięto na białostocczyznę dodatkowe oddziały KBW i WP¹⁸, które rozpoczęły systematyczną pacyfikację terenu. Zrzeszenie włączyło się czynnie w budowę struktur PSL, która była jedyną legalną opozycją, jednak czerwcowe referendum udowodniło, że komuniści nie uznają kompromisów i są zdolni do fałszowania wyborów. W grudniu 1946 r. aresztowany zostaje prezes Okręgu WiN Białystok ppłk Marian Świtalski ps. „Juhas”. W skutek tego doszło do rozmów między przedstawicielami Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, a aresztowany prezesem Okręgu Białystok i jego współwięźniami, którymi byli m.in. prezes III Zarządu Głównego WiN ppłk. Wincenty Kwieciński. Skutkiem owych rozmów, była odezwa wydana w dniu 29.01.1947¹⁹, która wzywała członków WiN do ujawnienia się. Prezes Białostockiego Okręgu WiN niebawem został zwolniony i nawiązał kontakt z kadrą kierowniczą, która w większości zaakceptowała jego zamiar. W momencie wyborów do Sejmu Ustawodawczego w roku styczniu 1947 r. opozycja praktycznie już nie istniała, a liczba osób działających w ramach WiN-u spadła poniżej 10 tys. Terror sowiecki, uniemożliwiał realizacje założeń, które stawiało sobie Zrzeszenie, naturalnie wymuszając na nim reakcję w postaci zbrojnego oporu. Na skutek amnestii ogłoszonej w lutym 1947 r. już w marcu zostaje opracowany szczegółowy plan ujawnienia struktur Okręgu WiN Białystok. Pomimo tego, że nie wszyscy członkowie WiN-u zdecydowali się na ujawnienie do 25.04.1947 w województwie białostocki ujawnia się około 7 tys. członków organizacji. Akcja amnestyjna nie była wyrazem dobrej woli okupanta i podległego mu aparatu państwowego. Był to kolejny wybieg, który umożliwił dokładną infiltrację struktur podziemia niepodległościowego w celu zadania ostatecznego ciosu „reakcyjnym bandom”. Jednocześnie była to zakrojona na szeroką skalę akcja o charakterze „ewidencyjno-operacyjnym”, co umożliwiło stworzenie list i zebranie dużej ilości danych, które posłużyły do dalszych represji i wielu aresztowań. To wszystko doprowadziło do tego, że wiosną 1948 r. rozpoczęło się zjawisko, które jest określane przez historyków jako zjawisko tzw. „powrotu do lasów”.

Walki nie ustały, jednak podziemie niepodległościowe na białostocczyźnie znajdowało się w opłakanym stanie. Nadal walczył komendy obwodów Łomża, Wysokie Mazowieckie, Bielsk Podlaski, czy 6 Wileńska Brygada Armii Krajowej pod dowództwem kpt. Władysława Łukasiuka (kadry wywodziły się wprost z 5 Wileńskiej Brygady AK mjr. Zygmunta Szendzielarza „Łupaszki”, która działał na białostocczyźnie w ramach AKO)²⁰. Jednak do lata 1948 r. większość z tych struktur została rozbita, a „spaleni” żołnierze zaczęli gromadzić się w tzw. „grupach ocalenia”, których głównym zadaniem było przeżycie w ukryciu. Większość tych patroli i grup została rozbita na terenach województwa białostockiego w latach 1950-1954, ostatni żołnierz podziemia niepodległościowego ppor. Stanisław Marchewka „Ryba” został zastrzelony w marcu 1957r.

[Grafika: Żołnierze V Wileńskiej Brygady AK. Stoją od lewej: ppor. Henryk Wieliczko „Lufa”, por. Marian Pluciński „Mścisław”, mjr Zygmunt Szendzielarz „Łupaszka”, wachm. Jerzy Lejkowski „Szpagat”, Zdzisław Badocha „Żelazny”]

_______________________________

Artykuł Podziemie Niepodległościowe na Białostocczyźnie w latach 1944-1952 pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Konflikt zbrojny, trwający na Ukrainie, to jedno z najważniejszych wydarzeń historycznych XXI w. Jego wyjątkowość ma wiele aspektów, ale z pewnością należy wyróżnić fakt, że działania zbrojne toczą się bezpośrednio na styku granic strefy wpływów NATO i Unii Europejskiej, a Rosji. Wydarzenie to ma nie tylko charakter regionalny, europejski, ale także ogólnoświatowy. Również z perspektywy interesów Polski jest to spór o wysokim znaczeniu, ponieważ toczy go nasz bezpośredni sąsiad, który jednocześnie znajduje się w orbicie zainteresowań naszego państwa.

W poniższym artykule autor wskaże przyczyny konfliktu na wschodniej Ukrainie, z uwzględnieniem czynników historycznych, kulturowo–społecznych, politycznych zarówno w znaczeniu polityki zagranicznej, jak i krajowej, oraz gospodarczych. Omówi jego przebieg z wyszczególnieniem stosunków międzynarodowych, aby dzięki dokonanej analizie móc przedstawić perspektywy uregulowania sytuacji w Donbasie. Punktem wyjścia w czasie będzie rok 1986, kiedy to nastąpił wybuch reaktora w elektrowni jądrowej w Czarnobylu, który był wydarzeniem przełomowym w procesie uniezależnienia się od ZSRR i ogłoszenia niepodległości przez Ukrainę. Analiza zakończy się na początku roku 2020. W pracy jako ramy geograficzne zostanie przyjęty teren obecnej Ukrainy z wyszczególnieniem Donbasu. Jest to kraina historyczna, położona nad Dońcem i Donem. Obecnie nazwa ta jest utożsamiana z pojęciem Donieckie Zagłębie Węglowe, który jest okręgiem przemysłowym obejmującym obwód Ługański i Doniecki. Jest to region bogaty w złoża węgla kamiennego, rtęci, soli kamiennej, o rozwiniętym przemyśle wydobywczym i hutniczym. Dodatkowo jest to najgęściej zaludniony region Ukrainy

Podłoże i przyczyny konfliktu w Donbasie

Ukraina to republika parlamentarna, położona na stepach i wyżynach Europy Wschodniej. Posiada dostęp do Morza Czarnego i Azowskiego. Graniczy z Białorusią, Polską, Słowacją, Węgrami, Rumunią, Mołdawią i Federacją Rosyjską¹. Zamieszkuje ją 41 830 619 ludzi² co sprawia, że jest 30. najbardziej zaludnionym krajem świata³. 77% składu etnicznego stanowią Ukraińcy a 16% Rosjanie⁴. Religią dominująca jest prawosławie, wyznaje je 76.7% populacji kraju.

Ukraina w swojej historii przez większość czasu podzielona była na część wschodnią i zachodnią, najpierw między Imperium Rosyjskim a Rzeczpospolitą, następnie między Austrią, która przekształciła się w Austro–Węgry, a Cesarstwem Rosyjskim, później zaś pomiędzy II RP a Związkiem Radzieckim⁵. Po roku 1945, jako największa nierosyjska republika ZSRR, stanowiła kluczowy punkt dla zachowania integralności całego imperium. Katastrofa elektrowni jądrowej w Czarnobylu, która miała miejsce 26 kwietnia 1986 r., stanowiła moment zwrotny w historii współczesnej Ukrainy. Opieszałość władz w Moskwie i próba zatuszowania całej sprawy oraz fakt narażenia milionów Ukraińców na bezpośrednie zagrożenie życia, znacząco podkopały autorytet władzy komunistycznej i stanowiły impuls do wzmożenia aktywności przez ruchy opozycyjne i niepodległościowe.

Kolejne lata działalności politycznej organizacji wolnościowych doprowadziły do powstania w 1989 r. masowego i politycznego Ruchu ukraińskiego, który stopniowo umacniał swoją pozycję, forsując kolejne postulaty i zmiany. Organizacja, składająca się z zachodnio–centralnej inteligencji, nie trafiała do klasy robotniczej na wschodzie. Wkrótce Związek Radziecki rozpadał się, dlatego też 11 czerwca 1990 r. Rada Najwyższa Ukraińskiej SRR przyjęła Deklarację Niezależności Ukrainy, zaś po masowych protestach w dniu 24 sierpnia 1991 r. parlament ukraiński proklamował niepodległość Ukrainy, co zostało potwierdzone w ogólnokrajowym referendum dnia 1 grudnia 1991 r.

Nowy kraj, o ogromnym terytorium i 50 mln ludności, miał duże szanse na szybkie przekształcenie się w państwo demokratyczne i wolnorynkowe. Jednak kolejne lata szybko udowodniły, że te prognozy były zbyt optymistyczne. Bierność reformatorska nowej władzy, uzależnienie energetyczne od Rosji i hiperinflacja doprowadziły do kryzysu gospodarczego, szczególnie odczuwalnego we wschodnich rejonach Ukrainy, co zaktywizowało ludność rosyjskojęzyczną. Pomimo tego, że w roku 1991 Rosja, jako jedno z pierwszych państw, uznała niepodległość Ukrainy, to kilka dni po wspomnianym wyżej referendum Borys Jelcyn zastrzegł prawo Rosji do rewizji granic republik, które wystąpiły ze Związku Radzieckiego. W tym kontekście chodziło tu szczególnie o Donbas i Krym, gdzie dodatkowo pojawiła się kwestia Floty Czarnomorskiej. Ocieplenie stosunków między Rosją a Ukrainą nastąpiło tuż po podpisaniu w 1994 r., w Moskwie, wraz z prezydentem USA, trójstronnego porozumienia, w myśl którego Ukraina uprawomocniła swój status państwa nie posiadającego broni jądrowej⁶. Następne lata młodej demokracji ukraińskiej to czas powstawania licznych partii politycznych o skrajnych poglądach, pogłębiających podziały społeczne⁷ oraz nasilającego się kryzysu gospodarczego. Już w roku 1994 na łamach „Washington Post” zgodnie z informacjami podanymi przez CIA, prognozowano wojnę domową na Ukrainie między Wschodem identyfikowanym jako etnicznie rosyjska część kraju, komunistyczna, a Zachodem utożsamianym z etnicznymi Ukraińcami, partiami nacjonalistycznymi⁸. Kryzys krymski udało się zażegnać chwilowo w roku 1994, dzięki polityce Rosji, która w sposób zbrojny, postanowiła interweniować w Czeczenii. Chwilowe rozluźnienie sytuacji międzynarodowej w tej części Europy pozwoliło Zachodowi na stopniowe przesuwanie stref wpływu na Ukrainę. W efekcie tego, państwo ukraińskie w swojej polityce zagranicznej przyjęło doktrynę lawirowania między Rosją, a takimi graczami jak USA, Polska, Niemcy czy Francja.

W obliczu recesji gospodarczej⁹ dawne opozycyjne elity, które przejęły władzę po komunistach, zaczęły prywatyzować majątek państwa, co skutkowało powstaniem kasty oligarchów, zarządzających państwem¹⁰. Sytuację dodatkowo pogarszała wszechobecna korupcja¹¹, przerost administracji, ekonomiczna emigracja ludności. Władza centralna była słaba, a system polityczny, który w tym kształcie powodował chaos wewnętrzny, został utrwalony. Brak akceptacji i możliwości zmian doskonale uwidocznił się w trakcie tzw. pomarańczowej rewolucji¹², gdy po sfałszowanych wyborach prezydenckich, odbyły się masowe protesty. Rewolucja zakończyła się sukcesem w postaci wygranej lidera opozycjonistów – Wiktora Juszczenki, jednak już w 2010 r. urząd po nim objął jego były kontrkandydat, wspierany przez Rosję i zamieszany w fałszerstwo wyborcze – Wiktor Janukowycz. Taki stan rzeczy, oprócz gospodarki, miał również przełożenie na kolejny kluczowy sektor z perspektywy państwowości – obronność. Kolejni Ministrowie Obrony Ukrainy, przedkładali własne plany modernizacji Sił Zbrojnych Ukrainy, zmieniając drastycznie kierunki reform armii. Pomimo potencjału, jaki odziedziczyli po ZSRR, w latach 2010-2014 zredukowali stan liczebny z ok. 800 tys. żołnierzy do niecałych 130 tys. w 2014r¹³. Przy okazji systematycznie pozbywając się sprzętu i doprowadzając armię do kompletnej demoralizacji¹⁴ Dla przykładu na około 50 myśliwców Su-27 na początku konfliktu w Donbasie sprawnych było tylko kilkanaście maszyn¹⁵. Konsekwentnie redukowano również wydatki na obronność, co spowodowało, że w roku 2013 i 2014 poziom wydatków na wojsko oscylował w granicy 1% PKB. Dodatkowo SZU były w głębokim stopniu zinfiltrowane przez rosyjską agenturę, co szczególnie uwidoczniło się na początku konfliktu, gdy żołnierza armii Ukraińskiej masowo zaczęli dezerterować lub przechodzić na stronę rosyjską.

Ukraina jako państwo przez większość swojej historii była przedmiotem, a nie podmiotem polityki międzynarodowej. Gdy państwo to uzyskało niepodległość w 1991 r. nadal znajdowało się w orbicie zainteresowań Rosji, a fakt niezależności był traktowany raczej jako stan tymczasowy. Z drugiej strony nastąpiło znaczące zbliżenie z Zachodem i Polską, która jako pierwsza uznała niezależność tego kraju ¹⁶. Ukraina włączyła się w program NATO „Partnerstwo dla pokoju”, zaś USA aktywnie zabiegało o gwarancje nienaruszalności granic dla Ukrainy w trakcie negocjacji moskiewskich w 1994 r.

Polityka Moskwy zaraz po rozpadzie ZSRR, ukierunkowana była na destabilizację względem sąsiadów, czego przykładem może być wojna o Abchazję i Osetię Południową (1991-1992), wojna o Naddniestrze (1992 r.), wojna w Gruzji (2008 r.). Celem Kremla było wytworzenie i podtrzymywanie wewnętrznego rozstroju w tych Państwach. Jak stwierdził A. Makowski, w rosyjskiej polityce zagranicznej występują dwa widoczne elementy: pierwszym z nich jest mesjanizm – wiara w misję dziejową i wyższość Rosji we wszystkich sferach życia, szczególnie w republikach post radzieckich, drugim zaś jest imperializm obronny, polegający na obronie interesów imperium poprzez rozszerzanie swojej strefy wpływów i terytorium¹⁷. Pomimo tego, że państwa zachodnie podejmowały działania w byłej Jugosławii, Afganistanie, Iraku, zabiegając o rozszerzenie struktur NATO i UE o byłe republiki ZSRR, to Moskwa nauczyła się jednak wykorzystywać bierność Zachodu, szczególnie w aspekcie militarnym, czego przykładem jest Ukraina.

Wybuch i przebieg konfliktu w Donbasie

W dniu 21.11.2013 r. prezydent Wiktor Janukowycz odłożył podpisanie umowy stowarzyszeniowej z Unią Europejską, co wywołało falę protestów społecznych w Kijowie i na zachodzie kraju, które doprowadziły do ucieczki Janukowycza i usunięciu go z urzędu przez ukraiński parlament w dniu 22.02.2014 r.¹⁸ Nastąpiła kompletna destabilizacji państwa. Tuż po zmianie władzy, protesty na Krymie zmieniły swój charakter na czysto separatystyczne. Już na początku marca 2014 r. na terenie Krymu zaczęły pojawiać się niezidentyfikowane oddziały, tzw. lokalne oddziały samoobrony, powszechnie znane pod nazwą „zielone ludziki”, które zaczęły przejmować infrastrukturę krytyczną¹⁹. Oddziały Ukraińskie w tym rejonie, liczące przeszło 15 tys. osób, były bierne, tylko 3 tys. żołnierzy postanowiło zostać w armii, reszta przeszła na stronę rosyjską lub odeszła z wojska²⁰. W dniu 16 marca 2014 r. na Krymie odbyło się referendum, w którym według danych podawanych przez organizatorów za przyłączeniem Krymu z Sewastopolem do Rosji zagłosowało 96,57% uczestników przy frekwencji 84%. W związku z tym, następnego dnia Rada Najwyższa Republiki Autonomicznej Krymu przyjęła postanowienie o ogłoszeniu niepodległości, w efekcie czego, dzień później podpisano umowę między Rosją a Republiką Krymu i miastem wydzielonym Sewastopolem o włączeniu ich do Rosji jako nowe podmioty federacji. Umowa ta weszła w życie z dniem 21 marca 2014 roku²¹. Równolegle na wschodzie Ukrainy również uaktywniły się prorosyjskie ruchy separatystyczne, które równie szybko przeszły do działania²². Już 12 maja 2014 roku, dzień po referendum niepodległościowym, Doniecka Republika Ludowa (DRL) ogłosiła swoją suwerenność, analogicznie w dniu 12 maja 2014 r. ogłoszono deklarację niepodległości Ługańskiej Republiki Ludowej (LRL)²³. Jeszcze w kwietniu separatyści rozpoczęli działania zbrojne, mające na celu przejęcie jak największej liczby budynków infrastruktury krytycznej²⁴ i poszerzenia terytoriów swoich samozwańczych republik. Od samego początku ich działalności byli wspierani finansowo, osobowo i zbrojnie przez Rosję²⁵. Rząd ukraiński ogłosił 13 kwietnia 2014 r. rozpoczęcie działań antyterrorystycznych na terenach zajętych przez rebeliantów. Operacje wojskowe SZU początkowo były bardzo nieefektywne²⁶. Separatyści wspierani przez Kreml szybko opanowali tereny przygraniczne z Rosją, zapewniając sobie bezpośredni korytarz zaopatrzeniowy. W czerwcu i lipcu inicjatywę przejęły siły rządowe, które sukcesywnie zaczęły posuwać się w głąb republik, starając się odciąć je od siebie. Zdecydowana ofensywa nastąpiła po zestrzeleniu przez separatystów pasażerskiego samolotu linii Malaysia Airlines²⁷. W międzynarodowej opinii publicznej pojawiła się narracja, według której, nie był to już wewnętrzny konflikt w kraju, ale regularna wojna między Ukrainą a Rosją²⁸. Dzięki wsparciu Moskwy separatyści zdołali zatrzymać natarcie SZU wspieranych przez bataliony ochotnicze i odzyskać część utraconych pozycji. Dnia 5 września 2014 r. w wyniku porozumień zawartych w Mińsku, formalnie zaczął obowiązywać rozejm i zawieszenie broni między obiema stronami.

Polityka międzynarodowa w obliczu konflikt w Donbasie

Konflikt w Donbasie może być interpretowany jako rezultat polityki zagranicznej Moskwy prowadzonej wobec Ukrainy. Działania te miały polegać na utrwalonym schemacie, mianowicie: dywersji politycznej, tworzeniu zaplecza, interwencji, odstraszaniu oraz manipulowaniu negocjacjami²⁹. W ramach dywersji politycznej podsycono podziały polityczno–etniczne w kraju, wykorzystując do tego celu media i szeroką propagandę³⁰. Rosja w swoim przekazie od początku sugerowała, że zachodnia Ukraina jest agresorem³¹, a nowo-powstałe republiki są legalne i mają prawo do samostanowienia, powołując się na kazus Kosowa. Gdy wybuchł konflikt w Donbasie, Putin poprosił ONZ o potępienie działań Kijowa, jednocześnie pisząc list do 18 przywódców krajów europejskich celem podjęcia rozmów w formacie Europa–Rosja–Ukraina i ustabilizowania sytuacji. W wyniku tego 17 kwietnia 2014 r. doszło do spotkania szefów dyplomacji Johna Kerry’ego (USA), Siergieja Ławrowa (Rosja), Andrija Deszczyci (Ukraina), Catherine Ashton (UE) w Genewie. Rezultatem tych rozmów była zgoda co do potrzeby deeskalacji konfliktu pod przewodnictwem OBWE. Rosyjska dyplomacja utrzymała narrację o Donbasie, jako konflikcie wewnątrz ukraińskim. Federacja Rosyjska nie została uznana za stronę konfliktu³², pominięto również kwestię Krymu, zobowiązując stronę Ukraińską do nieużywania siły wobec separatystów. W trakcie oficjalnych obchodów 70 rocznicy lądowania aliantów w Normandii w wyniku rozmów dyplomatycznych doszło do powołania grupy składającej się z przedstawicieli Ukrainy, Francji, Niemiec i Rosji. Jej głównym celem miało być doprowadzenie do końca wojny w Donbasie. Rozpoczęto szereg rozmów dyplomatycznych za pośrednictwem trilateralnej grupy kontaktowej (Rosja, Ukraina, OBWE), w których dążono do zawieszenia broni. Moskwa w swojej narracji podkreślała, że jedyną możliwością na powstrzymanie konfliktu jest zaprzestanie działań wojskowych przez Ukrainę. Kolejny kryzys dyplomatyczny wybuchł w momencie zestrzelenia samolotu linii Malaysia Airlines. Kreml całą odpowiedzialnością obarczył stronę Ukraińską, stojąc twardo na swoim stanowisku, pomimo nacisków Zachodu. W dniu 1 września 2014 r. w Mińsku odbyło się spotkanie trilateralnej grupy kontaktowej, które skutkowało podpisaniem 5 września protokołu, którego głównym punktem było zawieszenie broni³³. Dnia 12 lutego 2015 r. prezydenci Ukrainy, Rosji i Francji oraz kanclerz Niemiec podpisali w Mińsku kolejny dokument mający doprowadzić do rozwiązania konfliktu zbrojnego na wschodzie Ukrainy. Jedynym faktycznym skutkiem podpisania obu protokołów było wstrzymanie walk na większą skalę, strony nie realizowały ustaleń obu dokumentów³⁴. Taki obrót spraw mógł być korzystny dla Moskwy. Utrzymanie status quo powodowało dalszą destabilizację Ukrainy oraz uniemożliwiało jej proces integracji z Zachodem³⁵.

Unia Europejska, która dążyła do przesunięcia swojej strefy wpływów na Ukrainę³⁶, w momencie wybuchu konfliktu, ograniczyła się do miękkich działań dyplomatycznych, polegających na rozmowach telefonicznych i wysyłaniu not dyplomatycznych. Kreml doprowadził do sytuacji w której, w momencie aneksji Krymu państwa zachodnie zostały postawione przed faktem dokonanym. Brak zdecydowanej reakcji na zagarnięcie półwyspu w trakcie rozmów w Genewie oznaczało ciche przyzwolenie dla tego stanu rzeczy, dając przeświadczenie, że sprawa jest zamknięta³⁷. Inne organizacje międzynarodowe również zareagowały w sposób umiarkowany. NATO ogłosiło 7 kwietnia 2014 r., że do swojej kwatery głównej w Brukseli nie będzie wpuszczać rosyjskich dyplomatów z wyjątkiem ambasadora, zaś sekretarz generalny ONZ Ban Ki-moon zaapelował o spokój i dialog. Jedyną zdecydowaną reakcją Zachodu było nałożenie ograniczonych rocznych sankcji sektorowych na przemysł energetyczny i zbrojeniowy Rosji, które nastąpiło po zestrzeleniu samolotu pasażerskiego Malaysia Airlines. Dalsze działania dyplomatyczne polegającej na „nieprowokowaniu” Moskwy w wyniku, których podpisano porozumienia Mińskie, nie przyniosły zamierzonych rezultatów³⁸. Należy tu podkreślić, że podpisanie owych dokumentów odbyło się bez przedstawicieli UE. Spotkania w formacie normandzkim, które miały stanowić środek do rozwiązania konfliktu, również kończyły się każdorazowo impasem³⁹. Warto zwrócić też uwagę na politykę zagraniczną Ukrainy, która w wyniku konfliktu znalazła się w obozie państw Zachodnich. Pierwsze próby zawarcia pokoju podejmował już Petro Poroszenko⁴⁰, jednak zakończyły się one fiaskiem. Jego następca Wołodymyr Zełenski uczynił z tego główny punkt programu wyborczego, który zapewnił mu zwycięstwo. Podjął on aktywne działania zmierzające do przełamania patowej sytuacji m. in. poprzez powołanie tzw. Rady Konsultacyjnej, czy wymianie jeńców⁴¹. Należy zauważyć, że gospodarka Ukrainy od kilku lat rozwija się w umiarkowanym tempie, zaś w kraju zachodzą istotne reformy, zmiany polityczne takie jak m. in. przyjęcie ustawy o rynku ziemi czy ustawy bankowej⁴². W dniu 22.07.2020 negocjatorzy z Ukrainy, Rosji i OBWE uzgodnili nowe porozumienie w sprawie całkowitego przerwania ognia na wschodzie Ukrainy.

Wnioski

Brak wspólnej, akceptowalnej powszechnie historii własnego narodu, nie pozwolił na wykształcenie społeczeństwa obywatelskiego i elit politycznych, które stworzyłyby silny ośrodek władzy w Kijowie. Nieporadność i skorumpowanie władz państwowych wywołały wewnętrzny chaos polityczny, który, doprowadził do podziału państwa, konfliktów społecznych i kryzysu gospodarczego. Państwo w którym panował kompletny nieład, stało się łatwym celem dla swoich sąsiadów, którzy traktowali je nie jako podmiot, ale przedmiot w polityce zagranicznej. W wyniku tego doszło do wydarzeń na Kijowskim Majdanie i Wojny w Donbasie.

Moskwa konsekwentnie i zdecydowanie prowadząc swoją politykę destabilizacji, przy kompletnej bierności dyplomatycznej i militarnej Zachodu osiągnęła swój cel. Przesunęła i utrwaliła strefę wpływów w kluczowym dla niej miejscu, jakim jest wschodnia Ukraina. Państwa zachodnie poprzez swoją pasywność w kwestii Krymu i Donbasu, znacznie osłabiły swoją pozycję negocjacyjną doprowadzając do sytuacji w której są stawiane przed faktami dokonanymi, a rozmowy dyplomatyczne każdorazowo kończą się impasem. Taki stan rzeczy nie pozwala na uregulowanie stosunków, szczególnie gospodarczych, między Moskwą a Zachodem.

Jeżeli chodzi o perspektywy rozwiązania konfliktu w Donbasie wydaje się, że w chwili obecnej nie ma jednej, odpowiedniej możliwości, która satysfakcjonowałaby wszystkie zaangażowane strony. Nowy Prezydent Ukrainy – Wołodymyr Zełenski znajdując się pod presją swoich obietnic i nacisków UE, której zależy jak już wspomniano na normalizacji stosunków z Federacją Rosyjską, byłby gotów na pewne ustępstwa, ale tylko w wariancie porozumień mińskich. Inne, dalej idące kompromisy obecnie nie wchodzą w grę, gdyż stanowią one zbyt duże ryzyko polityczne, zarówno dla samego prezydenta, jak i dla całego kraju w którym ponownie mogłyby wybuchnąć zamieszki. Mimo wszystko wydarzenia, które miały miejsce na Majdanie i wojna o Donbas stały się ważnymi elementem budowy społeczeństwa obywatelskiego w Ukrainie. Jednocześnie w kraju zachodzą istotne zmiany i reformy zmierzające do zapewnienia pełnej stabilizacji. Partia prezydencka Sługa Narodu cieszy się dużym poparciem, zaś kadra polityczna się profesjonalizuje. Wszystkie te czynniki przekładają się na poprawę pozycji Ukrainy na arenie międzynarodowej, oraz zwiększenie jej aktywności politycznej, wyraźnie zmierzającej do integracji z Zachodem. Wzmacnia się pozycja negocjacyjna kraju w rozmowach o dalszym losie Donbasu, co oznacza, że kwestia ta nie ulegnie zamrożeniu. Rosja zaś osiągnęła swoje cele polityczne. Obecny status quo – konflikt o niskiej częstotliwości jest dla niej dogodnym scenariuszem. Po pierwsze wydłuża to czas na izolację zbuntowanych republik, co znacznie utrudni ich reintegrację, po drugie utrwali to pozycję negocjacyjną Moskwy, która ewidentnie rozdaje karty. W obecnej chwili, jedyną możliwością na podpisanie pokoju, byłaby sytuacja, gdy Kreml podyktuje Kijowowi jego warunki. Zagwarantowanie specjalnego i niezmiennego statusu zbuntowanym republikom w konstytucji Ukrainy trwale uzależniłaby to państwo od Rosji. Jednocześnie zdjęte lub złagodzone byłyby dotkliwe dla rosyjskiej gospodarki sankcje nałożone przez Zachód.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1(1)/2020.

_______________________________

Artykuł Perspektywy uregulowania sytuacji w Donbasie pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.