Naddniestrze od początku lat 90. stanowi obszar na terytorium Mołdawii niepodlegający centralnej władzy w Kiszyniowie. Na skutek działań zbrojnych i zabezpieczenia tego terytorium przez wojska rosyjskie funkcjonuje ono jako quasi-niezależny byt państwowy, posiadający własną walutę, symbole narodowe oraz niezależną od władz Mołdawii administrację.

Przez ostatnie trzy dekady pozostawanie Naddniestrza poza kontrolą Kiszyniowa nie prowadziło do większych napięć społecznych. Z kolei „zamrożenie tego konfliktu” sprawiało, że władze w Tyraspolu mogły prowadzić niezależną politykę wobec władz w Kiszyniowie. Wymiana ludności pomiędzy Mołdawią a Naddniestrzem odbywała się bez większych zakłóceń i pomimo kilku prób reintegracji tego terytorium z Mołdawią w ciągu ostatnich 30 lat nie były podejmowane poważniejsze próby zakończenia tego konfliktu.

Konflikt pomiędzy Mołdawią a Naddniestrzem ma charakter przede wszystkim polityczny. Naddniestrzańska elita polityczna, wykorzystując swoją uprzywilejowaną względem Rosji pozycję, uwłaszczyła się, tworząc skorumpowany organizm parapaństwowy na lewym brzegu Dniestru. Elita polityczna w Naddniestrzu „kapitalizowała” obawy ludności, w większości rosyjskojęzycznej, zamieszkującej to terytorium przed inkorporacją Mołdawii przez Rumunię na początku lat 90. Jednakże, biorąc pod uwagę zróżnicowanie etniczne Mołdawii oraz rozwój sceny politycznej w tym państwie w latach 90., można stwierdzić, że obawy te były niesłuszne. Zarówno w Mołdawii, jak i w Naddniestrzu występują postawy prorosyjskie. Na terytorium Mołdawii znajduje się również Autonomiczny Region Gagauzja, którego ludność opowiada się za ścisłą współpracą z Rosją i wyklucza integrację europejską.

Funkcjonowanie Naddniestrza jako quasi-niepodległego bytu państwowego (które nie zostało uznane przez żadne państwo, w tym Rosję) ma służyć przede wszystkim interesom Moskwy, która poprzez władze w Tyraspolu (stolica Naddniestrza) chce kontrolować sytuację polityczną w Mołdawii, w szczególności w okresach proeuropejskich zwrotów w tym państwie.

Jednakże w związku z agresją Rosji na Ukrainę Naddniestrze nabrało wymiaru strategicznego, zwłaszcza w kontekście działań w obrębie basenu Morza Czarnego i portu w Odessie. 22 kwietnia [2022 roku – red.] minister obrony Rosji Siergiej Szojgu przedstawił plany drugiej fazy interwencji militarnej w Ukrainie. Jednym z kierunków działań w tej fazie wojny miało być przeprowadzenie ofensywy na kierunku południowym i połączenie sił rosyjskich z oddziałami stacjonującymi w Naddniestrzu. Takie rozwiązanie doprowadziłoby do pełnej blokady morskiej Ukrainy oraz dawałoby możliwość kolejnej ofensywy w kierunku Mołdawii.

Wyzwania geopolityczne dla Naddniestrza

Reżim polityczny, który od 30 lat rządzi Naddniestrzem, jest w pełni zależny od pomocy finansowej i militarnej ze strony Rosji. Moskwa w tym układzie geopolitycznym jest gwarantem niezależności Naddniestrza od Mołdawii. Jednocześnie reżim w Naddniestrzu, ze względu na oddalenie geograficzne od Rosji, wypracował sobie pewną autonomię, a inkorporacja tego terytorium przez Rosję może stanowić zagrożenie dla elit politycznych Naddniestrza. Przede wszystkim Wadim Krasnosielski, przywódca Naddniestrza, tytułujący się prezydentem, utraci w takiej sytuacji swoją pozycję. Rosja, podobnie jak to miało miejsce w Donieckiej Republice Ludowej, może dokonać wymiany elit politycznych w Naddniestrzu, jeśli uda się stworzyć połączenie lądowe pomiędzy Rosją a Naddniestrzem, składające się z Ludowych Republik w Chersoniu czy Odessie lub dokonać inkorporacji tych terytoriów do Federacji Rosyjskiej, jak to się odbyło na Krymie. Obydwa scenariusze są negatywne dla elit politycznych w Naddniestrzu, ponieważ doprowadzą do zwiększenia kontroli Moskwy nad podległymi terenami.

Z perspektywy władz w Naddniestrzu obecny nieuregulowany status tego terytorium jest optymalny dla ich interesów. Wszelkie zmiany, zarówno inkorporacja przez Rosję, jak i zintegrowanie się z Mołdawią sprawią, że możliwości prowadzenia autonomicznej polityki przez Tyraspol będą ograniczone. Jednocześnie w przypadku inkorporacji Naddniestrza przez Rosję zmniejszy się udział Rosji w finansowaniu tego terytorium. Znaczenie Naddniestrza jako oddalonego terytorium zależnego od Moskwy zostanie zredukowane na skutek inwazji. Jednocześnie zmieni się charakter zależności Tyraspola wobec Moskwy. Obecnie Moskwa używa w tej enklawie narzędzi gospodarczych, które mają na celu utrzymanie stabilności społecznej w tym quasi-państwie, natomiast jeśli Naddniestrze będzie frontowym terytorium na peryferiach zależnych od Moskwy, to Kreml będzie kładł główny nacisk na wydatki stricte wojskowe, które nie będą przynosiły korzyści mieszkańcom tego terytorium.

Kolejnym zagrożeniem dla władz Naddniestrza jest przeniesienie wojny na terytorium Mołdawii. Kiszyniów może stanowić kolejny cel imperialnych ambicji Kremla. W przypadku powodzenia tej misji w Mołdawii zostałby stworzony rząd zależny od Moskwy a terytorium Naddniestrza byłoby prawdopodobnie zintegrowane z Kiszyniowem.

Pozycja Naddniestrza wobec Mołdawii z perspektywy Kremla

Obecnie władze w Kiszyniowie obrały odmienny kurs w polityce zagranicznej od Naddniestrza, nakierowany na integrację europejską. Ten kurs został obrany w 2009 roku, po zwycięstwie sił proeuropejskich po tak zwanej „Twitterowej rewolucji”, która odsunęła od władzy Partię Komunistów Republiki Mołdawii oraz prezydenta Władimira Voronina. Jednakże na skutek licznych skandali korupcyjnych w Mołdawii, związanych początkowo z koalicją Partii Liberalno-Demokratycznej Vlada Filata oraz Partii Demokratycznej, w której faktyczną władzę, nawet w okresach, kiedy nie zajmował żadnych oficjalnych stanowisk, miał oligarcha Vlad Plahoutniuc. W konsekwencji w Mołdawii, wraz z wygraną w wyborach prezydenckich w 2016 roku Igora Dodona, lidera Partii Socjalistów Republiki Mołdawii (PSRM), pojawiła się realna alternatywa wobec proeuropejskich rządów. Prezydent Dodon próbował budować nową narrację w Mołdawii, w której promowana była integracja z Eurazjatycką Unią Gospodarczą. W kwietniu 2018 roku, podczas wizyty na Białorusi, prezydent Dodon stwierdził, że reżim tam panujący jest bardzo korzystny dla obywateli i że powinien być naśladowany również w Mołdawii¹. Ta wizja Mołdawii była bardzo bliska interesom Kremla, który wspierał wysiłki Igora Dodona w zwycięstwie nad ugrupowaniami proeuropejskimi. Z perspektywy Moskwy pełne zwycięstwo Partii Socjalistów Republiki Mołdawii mogło doprowadzić do powrócenia tego państwa do strefy wpływów Rosji i możliwej reintegracji Mołdawii z Naddniestrzem na warunkach korzystnych dla Kremla.

Jednakże z perspektywy Rosji w Mołdawii zarysował się niekorzystny układ na scenie politycznej: pomimo zwycięstwa PSRM w wyborach parlamentarnych w 2019 roku powstała chwiejna koalicja, która utrzymała się jedynie przez kilka miesięcy, z proeuropejskim ugrupowaniem Mai Sandu, Partii Akcji i Solidarności. Celem tej koalicji było odsunięcie od władzy Partii Demokratycznej. Jednakże, począwszy od polityki zagranicznej, a skończywszy na reformach wymiaru sprawiedliwości, obydwa ugrupowania miały odmienne stanowiska. W tym okresie dochodziło również do licznych kuriozalnych sytuacji, biorąc pod uwagę politykę zagraniczną państwa. W rządzie koalicyjnym na stanowisku premiera była Maia Sandu, a za politykę zagraniczną odpowiadał Nicu Popescu, z tej samej partii. Tym samym rząd zgodnie z obietnicami wyborczymi elektoratu Mai Sandu realizował proeuropejską politykę, często reprezentując Mołdawię w stolicach Europy Zachodniej. Jednocześnie w tym okresie na odcinku wschodnim realizowana była polityka Igora Dodona, który zapowiadał zbliżenie ze strukturami geopolitycznymi Federacji Rosyjskiej, wizytując Moskwę lub Mińsk.

Rozpad koalicji w listopadzie 2019 roku i przegrana PSRM w przedterminowych wyborach w 2021 roku na rzecz Partii Akcji i Solidarności, poprzedzona zwycięstwem Mai Sandu w wyborach prezydenckich w 2020 roku, zmieniły znacznie nastawienie zarówno Rosji, jak i Unii Europejskiej do tego państwa. Zapowiedziane przez nowy rząd reformy umożliwiły odblokowanie funduszy UE, a tym samym wznowienie ścisłej współpracy. Z perspektywy Kremla ten radykalny zwrot polityczny wobec polityki zapowiadanej przez Igora Dodona zmienił podejście Rosji do Mołdawii.

Naddniestrze stało się znowu pewnego rodzaju instrumentem rosyjskiej propagandy, w szczególności w kontekście obrony interesów ludności rosyjskiej, która może być pretekstem do ewentualnej inwazji Rosji na Mołdawię. Wojska stacjonujące w Naddniestrzu znajdują się poza kontrolą władz w Tyraspolu i mogą być wykorzystywane przez Rosję w przypadku oblężenia Odessy lub działań zbrojnych przeciwko Mołdawii. Jednakże w sytuacji poważnego zagrożenia inwazją rosyjską z wykorzystaniem Naddniestrza na terenie Ukrainy czy Mołdawii postawa władz tego quasi-państwa jest ostrożna wobec wszelkich możliwych przypadków zaostrzenia konfliktu. W przeszłości Tyraspol wykorzystywał pewnego rodzaju prowokacje wymierzone w Mołdawię w celu wymuszania większego wsparcia finansowego ze strony Moskwy; takie działania były jednak prowadzone w okresie stabilizacji i pokoju. W obecnej sytuacji, w której istnieje duże prawdopodobieństwo włączenia Naddniestrza w działania zbrojne Federacji Rosyjskiej w południowej Ukrainie, władze w Tyraspolu starają się nie dopuszczać do prowokacji z obawy przed eskalacją konfliktu. Prowokacje z użyciem ładunków wybuchowych w pobliżu instytucji takich jak Ministerstwo Bezpieczeństwa w Tyraspolu były organizowane przez nieznanych sprawców. Zgodnie z propagandą rosyjską o te działania oskarżane były siły ukraińskie, jednakże władze w Naddniestrzu nie prowadziły żadnych działań odwetowych. Działania te były prowadzone najprawdopodobniej przez służby rosyjskie, które próbują zmobilizować ludność Naddniestrza do wspólnych działań przeciw Ukrainie lub Mołdawii.

Jednocześnie rząd w Kiszyniowie, zważywszy na zagrożenie ze strony Rosji, próbuje unikać konfrontacyjnych wypowiedzi skierowanych zarówno wobec Rosji, jak i reżimu w Naddniestrzu. Władze Mołdawii nie nałożyły sankcji na Rosję w związku z wojną w Ukrainie. Ta decyzja została jednak przyjęta ze zrozumieniem przez Zachód. „Przywódcy Mołdawii, wraz z całą społecznością światową, stanowczo potępili rosyjską inwazji na Ukrainę. Kiszyniów wraz z innymi 140 krajami potępił niesprawiedliwą wojnę. Mołdawia jest jednak zbyt bezbronna, aby wprowadzić sankcje wraz z krajami UE. Rozumiemy to i doceniamy fakt, że Mołdawia konsekwentnie wspiera kroki zainicjowane przez Unię Europejską” – powiedział ambasador UE w Kiszyniowie Janis Mazeiks².

Podsumowanie

Nieuregulowany konflikt pomiędzy Mołdawią a Naddniestrzem stanowi od trzech dekad wyzwanie dla bezpieczeństwa w Europie. Jego „zamrożony” charakter powoduje, że wspólnota międzynarodowa nie jest zdeterminowana, żeby go rozwiązać. Jednakże konflikt w sąsiedniej Ukrainie i jego pełnowymiarowa skala stanowi potencjalne zarzewie do jego „odmrożenia”. Przede wszystkim Rosja nadal posiada odpowiednie instrumenty politycznego nacisku, żeby w pełni kontrolować administrację w tym quasi-państwie. Jednocześnie system polityczny, jaki został stworzony na tym terytorium, bazuje na rozwiązaniach rosyjskich w kwestiach związanych z administracją, wymiarem sprawiedliwości czy służbami bezpieczeństwa.

Przyszłość Naddniestrza w dużej mierze rozgrywa się obecnie na terytorium Ukrainy. Jeśli Rosja przełamie obronę Ukrainy w Obwodzie Odeskim, to Naddniestrze stanie się integralną częścią nowej przestrzeni geopolitycznej kontrolowanej przez Rosję. Początkowo może działać jako administracyjnie niezależna republika ludowa, a w dłuższej perspektywie, jeśli Rosja będzie miała możliwości kontrolować w pełni południe Ukrainy, prawdopodobnie dojdzie do inkorporacji tego terytorium przez Rosję.

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Rozwój sceny politycznej na Białorusi i w Mołdawii w kontekście wyborów prezydenckich w 2020 roku

W przypadku jednak odparcia ataku przez siły ukraińskie i wycofania się armii rosyjskiej z południa Ukrainy można założyć, że wpływy Rosji będą w tym regionie malały. Z kolei zarówno władze Mołdawii, jak i Ukrainy będą prowadziły politykę izolacji reżimu w Naddniestrzu. Jednym z działań dyplomatycznych, zakładając powyższy przebieg wydarzeń, będzie wyprowadzenie wojsk rosyjskich z Naddniestrza. Wygrana Ukrainy wiązałaby się również z klęską projektu odbudowy wpływów Rosji w strefie postradzieckiej, można więc zakładać, że przy takich rozwiązaniach geopolitycznych prorosyjski reżim w Naddniestrzu miałby kłopoty z utrzymaniem się u władzy.

_{Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1-2(7-8)/2022.}

_{Grafika: pixabay.com}

[1] https://studium.uw.edu.pl/igor-dodon-chce-dla-moldawii-takiej-dyktatury-jak-na-bialorusi/

[2] https://studium.uw.edu.pl/premier-moldawii-wytlumaczyla-dlaczego-jej-kraj-nie-przylaczyl-sie-do-europejskich-sankcji-przeciwko-rosji/

Artykuł Znaczenie Naddniestrza dla rosyjskiej inwazji w Ukrainie pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Celem tej analizy jest przedstawienie możliwości oddziaływania Trójkąta Lubelskiego na scenę polityczną na Białorusi. Czy elity opozycyjne wobec reżimu Łukaszenki mają możliwość wykorzystania tej inicjatywy do walki z dyktaturą obecnej administracji w Mińsku.

Punktem wyjścia do tych rozważań będzie wspólna deklaracja państw członkowskich Trójkąta Lubelskiego – Litwy, Polski i Ukrainy. 7 lipca 2021, ministrowie spraw zagranicznych tych państw podpisali wspólną deklarację o wspólnym europejskim dziedzictwie i wspólnych wartościach narodów dawnej Rzeczypospolitej – Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego, podczas spotkania Trójkąta Lubelskiego w Wilnie, zorganizowanego w 230 rocznicę podpisania Konstytucji 3 Maja. W tym dokumencie znalazły się zapisy o przyszłym otwarciu tej inicjatywy na demokratyczną Białoruś.

Trójkąt Lubelski powstał 28 lipca 2020 roku w Lublinie; już w wymiarze symbolicznym zakładał utrzymanie wspólnoty dziedzictwa Rzeczpospolitej Obojga Narodów. Z kolei, w wymiarze politycznym czy geopolitycznym miało stanowić wsparcie dla Ukrainy w odzyskaniu integralności terytorialnej oraz wsparciu integracji europejskiej i euroatlantyckiej Kijowa.

Pozostali członkowie Trójkąta Lubelskiego Polska i Litwa są członkami zarówno NATO jak i Unii Europejskiej i prowadzą aktywną politykę na rzecz utrzymania Ukrainy w strefie wpływów Zachodu. Z perspektywy obydwu państw utrzymanie niepodległości Ukrainy jest kluczowe dla bezpieczeństw obydwu państw, które są częścią Wschodniej Flanki NATO oraz prowadzą politykę polegającą na odpieraniu wpływów Moskwy w Europie Środkowo-Wschodniej.

Zagrożenia dla Polski i Litwy

Zmiany polityczne, które zaszły na Białorusi po sfałszowanych wyborach w sierpniu 2020 roku mają bezpośrednie przełożenie na bezpieczeństwo wewnętrzne Litwy i Polski. Reżim w Mińsku w okresie od sfałszowania wyborów w sierpniu 2020 roku do kryzysu migracyjnego na polsko-białoruskiej granicy przeszedł polityczny proces od pozycji państwa satelickiego wobec Moskwy do pełnej wasalizacji polityki wewnętrznej i zagranicznej wobec Kremla.

Reżim Łukaszenki utracił wszelkie możliwe narzędzia prowadzenia polityki z Zachodem. Stąd kryzys graniczny, który ma na celu zastraszenie opinii publicznej na Zachodzie jest aktem desperacji. Jednocześnie takie zachowanie reżimu jest świadectwem tego, że sankcje sektorowe nałożone na Białoruś przynoszą pożądany efekt. Według prognoz Eurazjatyckiego Banku Rozwoju, gospodarka białoruska odnotuje najniższe tempo rozwoju wśród państw Eurazjatyckiej Unii Gospodarczej. Wzrost PKB w cenach stałych na Białorusi w 2020 i 2021 roku był ujemny a prognozy na 2022 rok przewidują wzrost jedynie 0,9 %¹; z kolei w innych państwach regionu wyniesie: 2,8% w Rosji czy 6,7% w Tadżykistanie.

Stąd można założyć, że rozwój sytuacji politycznej na Białorusi może pójść w dwóch kierunkach. Jedną z możliwości jest pełna inkorporacja Białorusi przez Rosję. Nawet jeśli Białoruś pozostanie formalnie niepodległym państwem to możliwości manewrów rządzących tym państwem będą na poziomie Ramzana Kadyrowa w Czeczenii. Inną z możliwości na pewnym etapie rozwoju sytuacji politycznej na Białorusi będzie podjęcie rozmów z opozycją.

Jednakże opozycja białoruska, nawet jeśli dojdzie do władzy na Białorusi to nadal pozostaje otwarte pytanie, czy zdecyduje się na format Trójkąta Lubelskiego jako forum współpracy międzynarodowej. Litwa, Polska oraz Ukraina stanowią najbliższych partnerów europejskich, którzy mogą uniezależnić Mińsk od wpływów Moskwy.

Ukraina, która jest państwem frontowym w przeciwdziałaniu wpływom Moskwy w Europie Środkowo-Wschodniej, może stanowić dla Białorusi pewien model emancypacji od wpływów Kremla, oczywiście przy założeniu, że Kijów utrzyma swoją niepodległość i niezależność ekonomiczną wobec Rosji.

Trójkąt Lubelski jako element wspólnej tożsamości

Społeczeństwo białoruskie, które wyszło na ulice w proteście przeciwko sfałszowaniu wyników w wyborach prezydenckich w sierpniu 2020 roku, wykorzystywało symbolikę należącą do powstałej w 1918 Białoruskiej Republiki Ludowej, która z kolei wykorzystywała godło oraz flagę odnoszącą się do spuścizny Wielkiego Księstwa Litewskiego jako części składowej Rzeczpospolitej Obojga Narodów. Można więc założyć, że to ta część opozycji, która powołuje się na symbole narodowe odnoszące się dziedzictwa Unii Lubelskiej, która miała być symbolicznym nawiązaniem do fundamentów wspólnej tożsamości pomiędzy Polakami, Litwinami, Białorusinami i Ukraińcami.

Jednocześnie budowanie tożsamości narodowej Białorusinów w oparciu o dziedzictwo Wielkiego Księstwa Litewskiego pozycjonuje Białoruś poza strefą bezpośrednich wpływów Moskwy. W wymiarze geopolitycznym włączenie Białorusi w format Trójkąta Lubelskiego łączyłoby się z budowaniem więzi tego państwa ze strukturami zachodnimi.

W wymiarze instytucjonalnym Trójkąt Lubelski, może działać na dwóch płaszczyznach. W obecnej sytuacji, w której Białoruś nie posiada oficjalnej delegacji przy tym projekcie, może zostać zaangażowana opozycja białoruska, która posiada swoje struktury w Polsce i na Litwie. Biuro Swiatłany Cichaniuskiej w Wilnie posiada status dyplomatyczny i liderka demokratycznej opozycji białoruskiej mogłaby reprezentować swoje państwo pod nieobecność reprezentantów administracji centralnej. Kolejna płaszczyzna działań będzie możliwa dopiero po odejściu od władzy Aleksandra Łukaszenki na Białorusi i ukonstytuowaniu się nowej władzy, która będzie reprezentować społeczeństwo białoruskie.

Trudne relacje pomiędzy opozycją białoruską a władzami w Kijowie

Mogłoby się wydawać, że władze ukraińskie powinny być dla opozycji białoruskiej naturalnym partnerem. Jednakże stosunek Kijowa wobec opozycji skupionej przy Swiatłanie Cichanouskiej jest chłodny. Taka postawa wynika przede wszystkim z niejasnego stanowiska liderki białoruskiej opozycji demokratycznej wobec sprawy Krymu. W jednym z wywiadów stwierdziła ona, że: „Krym jest de facto rosyjski”². Ta wypowiedź spotkała się ze stanowczą krytyką władz w Kijowie, dla których budowanie dobrosąsiedzkich relacji z Mińskiem będzie zależało od poszanowania integralności terytorialnej Ukrainy.

Polityka Ukrainy wobec Białorusi w ciągu ostatniej dekady była budowana w oparciu o dobrosąsiedzkie relacje. Kryzys w relacjach na linii Mińsk – Kijów nastąpił dopiero po sfałszowaniu wyborów na Białorusi przez reżim Łukaszenki. W związku z nasilającymi się represjami wobec społeczeństwa białoruskiego, Kijów przyjął zbieżne z zachodnimi rozwiązania polegające na nałożeniu sankcji na reżim Łukaszenki. Ta postawa Kijowa wobec Białorusi została odebrana przez reżim w Mińsku jako zdrada ze strony Ukrainy.

W kontekście wojny w Donbasie oraz aneksji Krymu przez Rosję, Białoruś starała się stawać na pozycji mediatora. Mińsk stanowił miejsce spotkań Formatu Normandzkiego (Ukrainy, Rosji, Niemiec i Francji) – grupy stworzonej do rozstrzygnięcia wojny w Donbasie. W roku 2014 prezydent Ukrainy Petro Poroszenko zaapelował o zwołanie spotkania właśnie w Mińsku, który wydawał się miejscem w miarę neutralnym, bowiem reżim Łukaszenki prowadził w tamtym okresie 2015 – 2020 politykę polegającą na pewnego rodzaju balansowaniu politycznym pomiędzy Zachodem i Rosją. Białoruś nie uznawała przyłączenia Krymu do Rosji i starała się przedstawiać „życzliwą” postawę wobec polityków ukraińskich, którzy gościli często w Mińsku.

Jednocześnie relacje bardziej strukturalne z opozycją białoruską są relatywnie nowe i nie pozbawione nieufności. Swiatłana Cichanouska nie została jeszcze zaproszona do Kijowa jako przedstawiciel demokratycznej opozycji białoruskiej. Jednakże Ukraina daje jednoznaczne wsparcie dla opozycji białoruskiej, wprowadzając sankcje wobec reżimu. Można więc założyć, że pewne nieporozumienia na linii Cichanouska – Kijów wynikają głównie z obaw opozycji białoruskiej przed prezentowaniem postaw antyrosyjskich. Białoruska opozycja nie łączy narracji wymierzonej w Łukaszenkę z narracją antyrosyjską. Część społeczeństwa białoruskiego liczy się z koniecznością dialogu z Moskwą, która mogłaby zaakceptować odejście Łukaszenki przy jednoczesnym utrzymaniu Białorusi w swojej strefie wpływów.

Polska i Litwa wobec Białorusi

Rządy w Wilnie i Warszawie są na pierwszej linii frontu w wojnie hybrydowej reżimu Aleksandra Łukaszenki. Obydwa państwa jako członkowie Unii Europejskiej i NATO, posiadające jasne stanowisko w kwestii realizacji polityki wobec reżimu w Mińsku stanowią dla niego największe zagrożenie polityczne. Powstanie Trójkąta Lubelskiego może być rozpatrywane zarówno przez Rosję jak i reżim na Białorusi jako kolejny format polityczny wymierzony w interesy tych państw. Chociaż nadal Trójkąt Lubelski jest w trakcie formułowania swoich głównych celów politycznych, jednakże wsparcie militarne Ukrainy np. poprzez stworzenie Litewsko-Polsko-Ukraińskiej Brygady LITPOLUKRBRIG jest jednym z elementów budowy zrębów solidarności pomiędzy Polską i Litwą, które są „zakorzenione” w strukturach Zachodu oraz Ukrainą próbującą wyemancypować się z rosyjskiej dominacji. W odniesieniu do Białorusi, Polska z Litwą aktywnie wspierają opozycję białoruską, która tworzy w obydwu państwach silną diasporę wspierającą rodaków w kraju.

Ważnym czynnikiem rozpatrywanym w ramach Trójkąta Lubelskiego jest zagrożenie ze strony Rosji, zarówno na odcinku białoruskim jak i ukraińskim. Dyktatura Aleksandra Łukaszenki na obecnym etapie realizuje w pełni cele strategiczne Rosji. W przypadku wznowienia działań ofensywnych wobec Ukrainy, terytorium Białorusi może być wykorzystywane jako jeden z frontów w wojnie z Ukrainą, w której nie można wykluczyć również udziału żołnierzy białoruskich³.

Podsumowanie

Rozwój Trójkąta Lubelskiego jako platformy wsparcia dla Białorusi będzie zależał od wielu czynników. Przede wszystkim pozostaje otwarte pytanie: czy Białoruś utrzyma swoją państwowość? Z perspektywy Rosji utrzymanie Białorusi w pozycji wasalnej wobec Moskwy, jednakże utrzymującej formalną niepodległość wydaje się najbardziej korzystna. Łukaszenko nie posiada żadnych narzędzi politycznych ani grup poparcia, poza aparatem siłowym, które mogłyby budować jego niezależność wobec Moskwy. Jednakże do pełnego wykorzystania potencjału Białorusi jako niepodległego państwa w Trójkącie Lubelskim potrzebne są zmiany polityczne.

W krótkiej perspektywie, Trójkąt Lubelski będzie mógł realizować swoje cele polityczne angażując do swoich prac opozycję białoruską. Jednakże w dłuższej perspektywie format ten potrzebuje instytucjonalnego wsparcia od wszystkich członków. Pierwotnie głównym celem powstania Trójkąta Lubelskiego była pomoc dla Ukrainy w przeciwdziałaniu rosyjskiej agresji. Ten cel powinien znajdować się nadal wśród priorytetów działań Trójkąta Lubelskiego.

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Bałkany Zachodnie w drodze do Unii Europejskiej 

Z tej perspektywy utrzymanie Kijowa w zachodniej strefie wpływów wydaje się kluczowe. Rozwój Ukrainy, realizacja różnych projektów również w ramach innych zachodnich projektów jak Inicjatywa Trójmorza może stanowić dla społeczeństwa białoruskiego przykład. Trzeba jednak brać pod uwagę, że wraz z upadkiem reżimu Łukaszenki, proeuropejski kurs Mińska nie jest przesądzony ponieważ część opozycji białoruskiej uważa, że ze względów szczególnie gospodarczych Białoruś potrzebuje ścisłej współpracy z Rosją. Te postawy nie mają charakteru ideologicznego a jedynie praktyczny. Cała gospodarka niepodległej Białorusi została ukształtowana tak, że Rosja stanowi głównego partnera gospodarczego tego państwa.

_{Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 4(6)/2021.}

_{Grafika:pixabay.com}

_______________________________

1 https://eabr.org/upload/prezentation_states/BY-EN-2020.pdf

Artykuł Trójkąt Lubelski – czy może być inicjatywą wspierającą Białoruś? pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Wstęp

29 lipca, Albania, Macedonia Północna oraz Serbia podpisały umowę o współpracy nazwaną Otwarte Bałkany. Ta inicjatywa funkcjonująca wcześniej pod nazwą „Małe Schengen” zakłada, że do 1 stycznia 2023 roku znikną wszelkie ograniczenia wynikające z istnienia kontroli granicznej. W ten sposób te 3 wybrane państwa będą prowadzić podobną współpracę pomiędzy sobą na podobnych warunkach jak ma to miejsce w państwach objętych unijną Strefą Schengen. Jak podkreślał prezydent Macedonii Północnej Zoran Zaev: „Bałkany już wystarczająco długo były otoczone murami, ale zamiast murów zbudowaliśmy dziś nowe mosty”. Ocenił, że „reszta Europy będzie nas bardziej szanować, jeśli będziemy zjednoczeni, a poza tym każdy z krajów bałkańskich może, zgodnie z własnymi interesami wybrać, w której części tej inicjatywy chce uczestniczyć”¹. Jednak część państw regionu Bałkanów Zachodnich (niżej opisanego) nie wyraziło chęci uczestnictwa w inicjatywie Otwartych Bałkanów.

Istotnym pytaniem w kontekście powstania tej inicjatywy jest kwestia, czy Otwarte Bałkany są projektem, który ma na celu zbliżenie z Unią Europejską tak jak deklarują to jego sygnatariusze? Czy ma na celu wzmocnienie pozycji politycznej wybranych państw, które dotychczas w dialogu z Unią Europejską występowały z pozycji słabszych wobec Brukseli?

Charakterystyka procesu integracyjnego Bałkanów Zachodnich

Bałkany Zachodnie jest to określenie polityczne dla państw byłej Jugosławii (z wyjątkiem Słowenii) oraz Albanii, które aspirują do członkostwa w Unii Europejskiej. Perspektywa rozszerzenia Unii Europejskiej o Bałkany Zachodnie po raz pierwszy pojawiła się na szczycie Unia Europejska – Bałkany Zachodnie w Zagrzebiu w 2000 roku a w 2003 została potwierdzona na szczycie w Salonikach.

Trzeba jednak nadmienić, że dynamika rozszerzenia Unii Europejskiej o państwa Bałkanów Zachodnich przez ostatnie dwie dekady była niewielka. Jedynie Chorwacja osiągnęła ten cel strategiczny jakim było pełne członkostwo w 2013 roku. W roku 2021 najbliżej członkostwa są Czarnogóra i Serbia, które jako jedyne z państw Bałkanów Zachodnich rozpoczęły negocjacje akcesyjne z Komisją Europejską (wyłączając Chorwację). Jednakże proces negocjacji akcesyjnych przedłuża się w stosunku do tych dwóch państw. W 2014 roku ówczesny Przewodniczący Komisji Europejskiej, Jean-Claude Juncker oświadczył, że w trakcie jego kadencji nie dojdzie do rozszerzenia Unii Europejskiej o Bałkany Zachodnie². Biorąc pod uwagę znaczenie procesu akcesyjnego dla państw Bałkanów Zachodnich we wprowadzaniu demokratycznych reform, ta postawa Unii Europejskiej przedstawiona przez Przewodniczącego Komisji Europejskiej mogła doprowadzić do odejścia państw Bałkanów Zachodnich od kierunku proeuropejskiego. Z perspektywy ówczesnych elit politycznych Unii Europejskiej proces integracji europejskiej Bałkanów Zachodnich nie posiadał żadnej zewnętrznej alternatywy, w szczególności po 2007 roku, kiedy to po akcesji Bułgarii oraz Rumunii, Bałkany Zachodnie stały się enklawą na mapie Unii Europejskiej.

Próbą utrzymania Bałkanów Zachodnich w orbicie wpływów Unii Europejskiej był zapoczątkowany przez Niemcy Proces Berliński w 2014 roku. Ta inicjatywa miała na celu wsparcie integracji regionalnej poprzez rozbudowę połączeń infrastrukturalnych i energetycznych pomiędzy państwami, a także wsparcie dla społeczeństwa obywatelskiego. Proces ten, który miał utrzymać Bałkany Zachodnie w strefie wpływów Unii Europejskiej, był jednak inicjatywą zewnętrzną wobec wspólnoty. We współpracę w ramach tego projektu oprócz sześciu państw Bałkanów Zachodnich zaangażowane były niektóre państwa Unii Europejskiej, w tym Polska, która w 2019 roku objęła przewodnictwo w Procesie Berlińskim.

Proces Berliński, w szczególności w wymiarze energetycznym i infrastrukturalnym, wpisuje się w nową rzeczywistość w regionie Bałkanów Zachodnich, gdzie dominacja polityczna i gospodarcza Unii Europejskiej zaczyna ustępować rywalizacji geopolitycznej z mocarstwami regionalnymi zainteresowanymi budową swojej strefy wpływów w tej części Europy: Rosja i Turcja oraz mocarstwem globalnym jakim są Chiny, które próbują budować w regionie Bałkanów Zachodnich swoje zaplecze logistyczne do ekspansji ekonomicznej w Europie. Ta możliwość konkurencji z Unią Europejską w regionie Bałkanów Zachodnich pojawiła się głównie za sprawą mało ambitnej polityki Brukseli wobec przyłączenia tego regionu do wspólnoty. Unia Europejska zamiast inicjować zmiany w regionie raczej nastawiła się na obserwację procesów, które zachodzą w regionie. Stąd wynika kłopot z nieuregulowaniem wielu istotnych spraw dla regionu, jak porozumienie pomiędzy Kosowem a Serbią w celu uznania państwowości kosowskiej przez Belgrad czy kwestia odbudowy struktur administracyjnych w Bośni i Hercegowinie. W państwie, które zostało zbudowane w oparciu o podział na największe wspólnoty etniczne Chorwatów, Boszniaków (ludność muzułmańska) i Serbów, nie zostały ustalone żadne ramy wspólnej polityki międzynarodowej na szczeblu federalnym.

Kolejnym wyzwaniem jest rozczarowanie społeczeństw państw Bałkanów Zachodnich polityką rozszerzeniową Unii Europejskiej, która nie posiada spójnej strategii. Najjaskrawszym przypadkiem niekonsekwencji Unii Europejskiej w prowadzeniu dialogu z Bałkanami Zachodnimi jest przykład blokowania rozpoczęcia negocjacji akcesyjnych z Albanią oraz Macedonią Północną. Obydwa państwa w celu podjęcia negocjacji akcesyjnych wprowadziły szereg reform wymaganych przez wspólnotę. W przypadku Albanii była to budowa od nowa systemu sprawiedliwości, który powstał od podstaw i polegał na całościowej wymianie kadr w tym sektorze administracji państwowej. Budowa nowego systemu sprawiedliwości była monitorowana przez unijną misję EURALIUS, która nadzorowała proces wymiany sędziów oraz budowę nowych instytucji³.

Z kolei Skopie prowadziło spór tożsamościowy z Grecją o nazwę państwa, która według Aten odnosiła się do helleńskiego dziedzictwa kulturowego. Porozumienie jakie udało się wynegocjować w 2018 roku, nad greckim jeziorem Prespa, przez Grecję i (pod nową nazwą) Macedonię Północną, wydawało się kluczowym elementem do odblokowania procesu integracji europejskiej Skopie. Spór Macedonii Północnej z Grecją o nazwę państwa przez dekadę blokował możliwości podjęcia negocjacji akcesyjnych ze Skopie. Z perspektywy Macedonii Północnej i podziałów politycznych, jakie mają miejsce w tym państwie, porozumienie z Atenami było dla rządu Zorana Zaewa obarczone dużym ryzykiem politycznym. Ustępstwo Skopie w sprawie nazwy państwa miało odblokować proces negocjacyjny z Unią Europejską i tym samym uwiarygodnić w społeczeństwie macedońskim tę orientację polityczną. Jednakże rozpoczęcie procesu negocjacyjnego z Albanią oraz Macedonią Północną zostało zablokowane w 2019 roku przez Danię, Holandię oraz Francję. Pierwsze dwa państwa miały pewne zastrzeżenia wobec wprowadzonych reform w systemie sprawiedliwości w Albanii, natomiast stanowisko Paryża miało charakter całościowy wobec całego procesu negocjacyjnego. Administracja francuska uważała, że proces ten powinien mieć charakter etapowy a nie jak dotąd opierać się o rozdziały negocjacyjne. Weto Francji, które skutecznie zablokowało rozpoczęcie negocjacji akcesyjnych w listopadzie 2019 roku, przyjęło się z dużym sceptycyzmem w regionie Bałkanów Zachodnich. Państwa tego regionu uznały, że ta decyzja wiąże się z zablokowaniem procesu integracji europejskiej Bałkanów Zachodnich, który był i tak wstrzymywany od 2014 roku. W konsekwencji tych decyzji Unii Europejskiej, Rosja zaproponowała Albanii i Macedonii Północnej uczestnictwo w Eurazjatyckiej Unii Gospodarczej (EAUG). Państwa te nie podjęły współpracy z geopolitycznym projektem Moskwy.

25 października 2019 roku, Serbia podpisała umowę o strefie wolnego handlu (FTA) z Eurazjatycką Unią Gospodarczą (EAUG). Serbia, chociaż z gospodarczego punktu widzenia nie zyskała żadnych znaczących korzyści na podpisaniu umowy z EAUG, to jednak zademonstrowała swoje zniecierpliwienie polityką Unii Europejskiej wobec regionu Bałkanów Zachodnich. Serbia posiadająca tradycyjne więzi polityczne z Rosją, próbuje prowadzić politykę dwutorowo, z jednej strony prowadząc dialog z Unią Europejską na różnych płaszczyznach również w ramach dialogu z Kosowem, z drugiej strony współpracując z Rosją w wymiarze wojskowym i politycznym.

Unia Europejska w ciągu ostatniej dekady nie miała politycznego planu dla Bałkanów Zachodnich, w szczególności było to widoczne w pierwszych miesiącach pandemii Covid 19, w których próbę zdobycia strategicznej przewagi w regionie Bałkanów Zachodnich podjęły Chiny i Rosja. Działania tych państw określane „dyplomacją maseczkową” a później „dyplomacją szczepionkową” miały na celu wyparcie Unii Europejskiej z przestrzeni państw Bałkanów Zachodnich jako głównego gwaranta bezpieczeństwa. To Pekin i Moskwa były przedstawiane przez media państwowe w Serbii jako podstawowi partnerzy Bałkanów Zachodnich w zwalczaniu pandemii Covid 19. Te działania były częścią wojny informacyjnej z Zachodem. Taka postawa mediów w Serbii miała na celu przedstawienie wielowektorowej polityki prezydenta Vucicia, który potrafi obejść się bez wsparcia Unii Europejskiej.

Strategie budowy relacji z Bałkanami Zachodnimi wewnątrz Unii Europejskiej

Można założyć, że proces pewnej emancypacji Bałkanów Zachodnich wobec polityki Unii Europejskiej rozpoczął się wraz z wetem francuskim wobec rozpoczęcia negocjacji akcesyjnych z Albanią oraz Macedonią Północną. Dla państw regionu ta decyzja Paryża była dowodem pewnego „wiarołomstwa” wspólnoty, która nakładając nowe warunki współpracy, nie wywiązuje się ze swoich zobowiązań wobec państw kandydujących, które wprowadzały reformy zgodnie z wytycznymi Unii Europejskiej. Ponadto ten precedens francuski został na późniejszym etapie wykorzystany przez Bułgarię, która w 2020 roku, po dostosowaniu warunków negocjacyjnych postawionych przez Paryż, zastosowała weto wobec Macedonii Północnej ze względu na konflikt tożsamościowy ze Skopie. Spór tożsamościowy pomiędzy Macedonią Północną a Bułgarią dotyczy przede wszystkim kwestii językowych – strona bułgarska uważa, że język macedoński jest dialektem bułgarskiego – oraz kwestii związanych z wykorzystywaniem dziedzictwa historycznego Bułgarii. Istotną kwestią sporną pomiędzy Bułgarią oraz Macedonią Północną jest również status mniejszości macedońskiej w Bułgarii, która według Sofii jest integralną częścią narodu bułgarskiego. Spór pomiędzy Skopie a Sofią ma istotny kontekst w polityce krajowej w Bułgarii, w której od przedterminowych wyborów w maju 2021 roku, nie udało się wyłonić większościowego rządu, który mógłby zażegnać impas w relacjach z Macedonią Północną, a tym samym umożliwić Skopie rozpoczęcie negocjacji akcesyjnych z Komisją Europejską. Wcześniejsze weto, które zostało złożone przez rząd Bojko Borisowa, który na nacjonalistycznych hasłach przeciwstawienia się Macedonii Północnej chciał odciągnąć uwagę opinii publicznej od sytuacji w kraju, zostało utrzymane w mocy, a decyzja o rozpoczęciu negocjacji musi zostać podjęta jednomyślnie przez wszystkie państwa wspólnoty.

Podsumowanie

Analizując dotychczasowy przebieg budowy relacji pomiędzy Bałkanami Zachodnimi a Unią Europejską, można stwierdzić, że państwa regionu zmieniły swoją strategię postępowania wobec wspólnoty. Przede wszystkim politycy z regionu Bałkanów Zachodnich zdają sobie sprawę, że proces integracji europejskiej państw byłej Jugosławii i Albanii nie jest przesądzony. Próby regionalnej współpracy takie jak Otwarte Bałkany mają na celu wzmocnienie pozycji Bałkanów Zachodnich wobec Brukseli. Jednakże ta inicjatywa nie spotkała się z zainteresowaniem takich państw jak Bośnia i Hercegowina, Kosowo czy Czarnogóra, która w procesie integracji z Unią Europejską jest liderem.

⇒ CZYTAJ RÓWNIEŻ: Lachert: Rozwój sceny politycznej na Białorusi i w Mołdawii w kontekście wyborów prezydenckich w 2020 roku ⇐

Jednakże powodzenie inicjatywy Otwarte Bałkany przy jednoczesnym zablokowaniu procesu integracyjnego w ramach Unii Europejskiej może doprowadzić do przyłączenia się Czarnogóry do tego projektu polityczno-gospodarczego. W szczególności jeśli proces integracji europejskiej państw Bałkanów Zachodnich zostanie wstrzymany to w dłuższej perspektywie będzie to oznaczało, że państwa regionu nawet w ramach Otwartych Bałkanów będą zmuszone do prowadzenia polityki wielowektorowej albo wejścia we współpracę z innym partnerem międzynarodowym niż UE.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 2(4)/2021.

[Grafika: pixabay.com]

_______________________________

Artykuł Bałkany Zachodnie w drodze do Unii Europejskiej pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

W 2020 roku odbyły się wybory prezydenckie w Mołdawii oraz na Białorusi, dwóch państwach powstałych w wyniku rozpadu Związku Radzieckiego, które obrały jednakże odmienny kurs w polityce międzynarodowej. Ze względu na odmienność systemów politycznych w obydwu państwach, te wybory miały różne znaczenie dla kontynuacji lub zmiany linii politycznej. Białoruś jest państwem o ustroju prezydenckim, w którym głowa państwa posiada liczne prerogatywy i posiada realne narzędzia budowy polityki wewnętrznej i zagranicznej w swoim państwie. W Mołdawii z kolei, w wyniku przemian w latach 90. powstał system parlamentarny, w którym prerogatywy prezydenta są w znacznym stopniu ograniczone, a jego pozycja sprowadza się głównie do reprezentowania państwa na arenie międzynarodowej.

W przypadku Mołdawii bezpośrednie wybory prezydenckie miały miejsce w roku 1991 i 1996. W późniejszym okresie prezydent był wybierany przez parlament aż do roku 2016. Decyzją Sądu Konstytucyjnego wybory pośrednie zostały uznane za niezgodne z Konstytucją Republiki Mołdawii i powrócono do modelu bezpośredniego wyboru głowy państwa. Na Białorusi wybory prezydenckie mają charakter powszechny, jednakże jedynie wybory z 1994 roku były uznane za wolne i uczciwe przez OBWE. Jednocześnie wygrana Łukaszenki z roku 2020, ze względu na skalę nieprawidłowości nie została uznana przez państwa Unii Europejskiej oraz Stany Zjednoczone. Taka sytuacja wiąże się z zamrożeniem relacji politycznych z oficjalnymi władzami Białorusi. W wyborach w sierpniu 2020 roku, według ustaleń niezależnych obserwatorów zwycięstwo przypadło kontrkandydatce prezydenta Łukaszenki, Swiatłanie Cichanouskiej, która ogłosiła swoją wygraną po uprzednim przymusowym opuszczeniu kraju. Sytuacja ta przypomina istnienie emigracyjnego rządu, chociażby polskiego, który w trakcie istnienia autorytarnej dyktatury PRL próbował reprezentować niezależny od władzy komunistycznej punkt widzenia na sprawy polskie. Jednakże w przypadku dalszego utrzymania się władzy Łukaszenki, nawet wbrew woli większości mieszkańców tego państwa, będzie musiał zostać wypracowany jakiś model współpracy pomiędzy państwami Unii Europejskiej oraz Stanami Zjednoczonymi a białoruską dyktaturą.

Punktem wyjścia do analizy porównawczej obydwu systemów politycznych jest wspólne dziedzictwo Białorusi i Mołdawii w Związku Radzieckim. Obydwa państwa nie posiadając własnej państwowości w czasach nowożytnych musiały po upadku Związku Radzieckiego budować swoją tożsamość polityczną na nowo. Jednym stałym elementem dla obydwu społeczeństw było odwołanie do tożsamości sowieckiej, która dla części obywateli tych państw była jedynym elementem, który utożsamiał ich z danym państwem. Wynikało to przede wszystkim z inżynierii społecznej w Związku Radzieckim, która polegała na przesiedlaniu dużych grup etnicznych z ich ziem rodzinnych na odległe terytoria Związku Radzieckiego. Taka polityka miała wynaradawiać lokalne społeczności oraz budować nową tożsamość radziecką. Stąd część sceny politycznej związanej z dawnym reżimem komunistycznym przedstawiała program utrzymania pewnych elementów tożsamościowych z epoki radzieckiej w niepodległych państwach takich jak Białoruś czy Mołdawia.

W całej przestrzeni postradzieckiej Białoruś pod rządami Aleksandra Łukaszenki wydaje się państwem, które zachowało najwięcej elementów tożsamości radzieckiej, zarówno w warstwie symbolicznej jak powrót do symboliki radzieckiej czy instytucji aparatu bezpieczeństwa, który nadal działa pod nazwą KGB, jak również w wymiarze gospodarczym z upaństwowionym sektorem rolniczym oraz dominującym sektorem państwowym jako głównym pracodawcą w kraju. Zwycięstwo Aleksandra Łukaszenki w 1994 roku zostało zbudowane na niechęci wobec przemian jakie zaszły na Białorusi, polegających na prywatyzacji majątku publicznego, co wiązało się z rosnącym bezrobociem oraz spadkiem warunków życia przeciętnych Białorusinów. W tych warunkach charyzmatyczny lider jakim był Aleksander Łukaszenko, stojący na czele powołanej w parlamencie komisji ds. korupcji na szczeblach władzy, posiadał polityczne narzędzie, które wykorzystywał wobec swoich kontrkandydatów, budując swoją pozycję jako niekwestionowanego lidera na Białorusi.

W Mołdawii warunki gospodarcze związane z rozpadem Związku Radzieckiego były podobne jak na Białorusi. Mołdawia jest państwem rolniczym, która tracąc rynek zbytu w postaci ZSRR na swoje towary, zmagała się z zapaścią gospodarczą, którą potęgował również wewnętrzny konflikt z Naddniestrzem – jedyną uprzemysłowioną częścią państwa, która de facto istnieje jako całkowicie niezależny od Kiszyniowa byt polityczny. System polityczny, który powstał w Mołdawii ma charakter pluralistyczny z dominującą rolą parlamentu. Jednakże taki system polityczny nie jest wynikiem demokratyzacji sceny politycznej, a wynika raczej ze słabości poszczególnych stronnictw politycznych, które nie mogą zdobyć większości odpowiedniej do rządzenia. Amerykański politolog Lucian Way określił ten system jako „pluralizm przez przypadek” (pluralism by default)¹. System polityczny, który powstał w Mołdawii jest ewenementem wśród państw postradzieckich, z wyjątkiem państw bałtyckich, które od odzyskania niepodległości wybrały orientację prozachodnią, w pozostałych państwach dominujący był system prezydencki, który najczęściej budowany był wokół dawnych lokalnych liderów Partii Komunistycznej: Szewardnadze w Gruzji czy Karimow w Uzbekistanie. W Mołdawii jedynym okresem pewnej konsolidacji władzy była pierwsza dekada XXI wieku pod rządami Partii Komunistów Republiki Mołdawii oraz prezydenta Voronina, jednakże nawet w tym okresie istniała w Mołdawii silna opozycja parlamentarna, która miała wpływ na debatę publiczną w państwie.

Budowa tożsamości narodowej a cementowanie sceny politycznej na Białorusi i w Mołdawii

Istotnym elementem, który różnicuje społeczeństwa mołdawskie i białoruskie jest ich stosunek do tożsamości narodowej. W pierwszym etapie po uzyskaniu niepodległości przez Białoruś i Mołdawię procesy budowy tożsamości narodowej przebiegały odmiennie. Front Ludowy Mołdawii, jako pierwsze niepodległościowe ugrupowanie w Mołdawii, dążył do odrodzenia narodowego Mołdawian, wprowadzenia alfabetu łacińskiego oraz rugowania radzieckiego dziedzictwa z przestrzeni publicznej, jednakże końcowym etapem tego procesu miała być unifikacja z Rumunią, w skład której Mołdawia wchodziła przed II wojną światową (z wyjątkiem terytorium Naddniestrza). Z kolei Białoruski Front Ludowy, stanowiący odpowiednik ugrupowania mołdawskiego, posiadał zbieżne interesy, jednakże ugrupowanie białoruskie dążyło do niezależności międzynarodowej Białorusi. Istotnym elementem programu Białoruskiego Frontu Ludowego był prozachodni kurs w polityce międzynarodowej, budowa silnych ram państwowości białoruskiej w oparciu o tożsamość historyczną Wielkiego Księstwa Litewskiego. Ta tożsamość była odzwierciedlona w symbolice narodowej w postaci Pogoni jako godła narodowego i biało-czerwono-białych barwach flagi narodowej. Jednakże rozwój tożsamości narodowej został zatrzymany wraz z dojściem do władzy Łukaszenki w 1994 roku, któremu bliższa była tożsamość radziecka. Łukaszenko nie posługuje się językiem białoruskim a jedynie rosyjskim. Okres rządów Łukaszenki od 1994 do 2019 roku charakteryzował się budową centralnego ośrodka władzy przy instytucji Prezydenta Republiki Białoruś. Wraz z wygraną w 1994 roku, Łukaszenka rozpoczął działania zmierzające do budowy państwa na wzór upadłego Związku Radzieckiego wraz z gospodarką centralnie planowaną. Ten system mógł się utrzymać jedynie dzięki wsparciu finansowym ze strony Kremla, który wspierał rządzący układ na Białorusi. Kolejnym elementem istotnym dla władzy Łukaszenki były częste rotacje zarówno na poziomie administracji państwowej jak również w czołowych przedsiębiorstwach przemysłowych. W ten sposób na Białorusi nie wytworzył się model oligarchiczny typowy dla strefy post-radzieckiej, w tym Mołdawii, Rosji i Ukrainy.

Model oligarchiczny władzy w Mołdawii mógł być jedną z głównych przyczyn tego, że w tym państwie nie doszło do podobnych przemian politycznych co na Białorusi. Najbliższy reżimowi Łukaszenki był okres sprawowania władzy w Mołdawii przez Partię Komunistów Republiki Mołdawii, która to partia zwyciężyła w 2000 roku, używając podobnych haseł politycznych jak Łukaszenka: walka z korupcją, próba odbudowania niektórych struktur Związku Radzieckiego oraz sprzeciw wobec nacjonalistycznych dążeń prawicy, która w tym dyskursie miała prześladować ludność rosyjskojęzyczną. Celem ugrupowania Voronina była próba budowy niezależnej od Rumunii tożsamości kulturowej Mołdawian. W 2001 roku weszła ustawa dotycząca języka urzędowego w Mołdawii, który został określony jako mołdawski. Takie stanowisko spotkało się z dezaprobatą Rumunii, która twierdziła że język używany w Republice Mołdawii jest dialektem języka rumuńskiego. Dodatkowo, w tej samej ustawie język rosyjski został potraktowany jako równorzędny do mołdawskiego, co oznaczało że wszystkie akty prawne były tłumaczone na ten język, a obywatele mogliby używać rosyjskiego w urzędach. Jednakże działania polityków PKRM nie zawsze były zgodne z linią polityczną Moskwy. W 2003 roku, pod wpływem nacisków ze strony Zachodu, prezydent Woronin nie podpisał porozumienia z Naddniestrzem – tak zwanego Memorandum Kozaka (forsowanego przez Rosję), które zakładało federalizację Mołdawii. Jednocześnie Kiszyniów jeszcze pod rządami PKRM rozpoczął dialog z Unią Europejską zatwierdzając np. pierwszy Action Plan UE a Mołdawią, który zakładał strategiczne ramy współpracy pomiędzy Brukselą a Kiszyniowem.

Istotnym elementem rozwoju procesów politycznych w obydwu państwach jest kwestia sojuszu z Federacją Rosyjską. W przypadku Białorusi reżim Aleksandra Łukaszenki posiada trwalsze ramy współpracy z Moskwą niż jakikolwiek dotychczasowo rządzący w Mołdawii. Wynika to z trwałości instytucjonalnych więzi pomiędzy obydwoma państwami działającymi w ramach Związku Białorusi i Rosji. W przypadku Mołdawii, Rosja próbuje oddziaływać politycznie na sytuację w tym państwie za pomocą wsparcia dla separatyzmu w Naddniestrzu oraz Gagauzji. Rosja nie posiada bezpośredniego przełożenia na rozwój sceny politycznej w Mołdawii, w której orientacje prozachodnie lub prorosyjskie występują cyklicznie.

Podsumowanie wyborów prezydenckich w obydwu państwach w roku 2020

Biorąc pod uwagę wielość zmiennych dotyczących historii, gospodarki czy socjologii, porównanie dwóch państw w wymiarze politycznym, których jedynym wspólnym czynnikiem był wspólny udział w Związku Radzieckim, wydaje się niemożliwe. Jednakże scentralizowany sposób zarządzania imperium radzieckim wpłynął na systemy polityczne państw powstałych w wyniku jego rozpadu, tworząc w pierwszym etapie budowy nowej państwowości podobne kłopoty wśród dawnych republik ZSRR. Państwa nadbałtyckie, posiadające własną państwowość w okresie międzywojennym, miały pewne elementy, do których mogły się odnieść przy budowie nowoczesnych państw po rozpadzie Związku Radzieckiego. Białoruś oraz Mołdawia musiały budować na nowo cały system polityczny, w nowopowstałych państwach. Jednym z ważnych mierników demokratyzacji państwa są wybory powszechne, w których oprócz czynników dotyczących samego przebiegu elekcji, ważne są również takie elementy jak np. dostęp kandydatów do mediów.

Biorąc pod uwagę te czy inne czynniki Białoruś oraz Mołdawia znajdują się na innym etapie rozwoju. W przypadku Mołdawii zwycięstwo proeuropejskiej kandydatki, chociaż wiązało się ze sprzeciwem ustępującego Igora Dodona, nie zostało zablokowane, jak to miało miejsce na Białorusi. Wybory były kontrolowane przez misję OBWE, która uznała je za uczciwe. Kwestia upolitycznienia oraz braku pluralizmu mediów państwowych w Mołdawii była podnoszona przez Komisję Europejską, jednakże ludność mołdawska korzysta również z mediów rumuńskich oraz zagranicznych. Jednakże najistotniejszym czynnikiem demokratyzacji systemu politycznego w Mołdawii jest cykliczna wymiana elit, a odsunięcie Igora Dodona, który politycznie chciał wzorować się na systemie Łukaszenki, jest tego dowodem.

Wybory prezydenckie na Białorusi zostały sfałszowane, jednakże nie ma na to dowodów ze strony żadnych międzynarodowych organizacji, które nie zostały dopuszczone do monitorowania procesu wyborczego. Elementem charakterystycznym dla reżimu białoruskiego podczas wyborów z 2020 roku było również masowe prześladowanie mediów niezależnych wobec władzy, zarówno zagranicznych jak i krajowych. Jednakże, pomimo tych negatywnych czynników, sfałszowanie wyborów w 2020 roku pociągnęło za sobą oddźwięk społeczeństwa, które brało udział w licznych wystąpieniach przeciwko autorytarnej władzy Łukaszenki, a jego legitymizacja w społeczeństwie została tym samym zanegowana. Biorąc pod uwagę te czynniki, przyszłość reżimu może być utrzymywana jedynie przy użyciu środków siłowych. Wydaje się również, że doświadczenia Mołdawii we wprowadzeniu tak zwanej „Twitterowej Rewolucji”, która doprowadziła do upadku prezydenta Voronina w 2009 roku, nie będą miały zastosowania na Białorusi. Proces rozmontowywania dyktatury Łukaszenki wydaje się wydłużony oraz niepewny. Taka sytuacja wynika przede wszystkim z geopolitycznego znaczenia Mińska dla Kremla, który zamierza bronić najbliższego sojusznika w swoich euroazjatyckich projektach.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1(3)/2021.

[Grafika:Rally in support of Sviatlana Tsikhanoŭskaya and the joint campaign headquarters. 30 July 2020, Minsk, Belarus; Autor: Homoatrox]

_______________________________

Artykuł Rozwój sceny politycznej na Białorusi i w Mołdawii w kontekście wyborów prezydenckich w 2020 roku pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.