Agresja zbrojna Niemiec oraz Związku Sowieckiego na Polskę we wrześniu 1939 roku spowodowała opuszczenie kraju przez naczelne władze RP. Skorzystały one wówczas z przepisów Konstytucji kwietniowej (1935), które umożliwiały im, na skutek siły wyższej, kontynuowanie legalnego funkcjonowania poza granicami. Zastosowanie przepisów konstytucji w tym czasie wiązało się zwłaszcza z transmisją władzy, czyli wyznaczeniem nowego prezydenta RP (Władysława Raczkiewicza), który powołał nowy gabinet gen. Władysława Sikorskiego. Proces ten budził wówczas pewne wątpliwości. Niemniej, patrząc generalnie, odbył się on w poprawny sposób – zgodnie z możliwościami, jakie na skutek wojny przewidywała ustawa zasadnicza. 

Zobacz także: Porównanie rozwoju gospodarek Polski i Czech

Konstytucja pozwoliła utrzymać prawną ciągłość państwa polskiego, zdefiniowała jego położenie i status prawnomiędzynarodowy, który nie był podważany przez innych uczestników społeczności międzypaństwowej (z wyjątkiem państw sprzymierzonych z III Rzeszą). Tym samym uznanie dla emigracyjnego ośrodka władzy – jako reprezentanta podmiotu prawa międzynarodowego pod nazwą: Rzeczpospolita Polska – nie było kwestionowane w latach 1939-1945. Stan ten zmienił się dopiero pod koniec II wojny światowej, kiedy to na skutek wkroczenia na ziemie przedwojennej Polski wojsk sowieckich oraz postanowień konferencji w Jałcie, San Francisco i Poczdamie – wycofano to uznanie. Poparcie społeczności międzynarodowej przeniosło się na nowy – komunistyczny – ośrodek władzy w Warszawie. Ukonstytuowany tam Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej otrzymał na mocy zewnętrznej aprobaty możliwość reprezentowania podmiotu prawa międzynarodowego pod nazwą: Rzeczpospolita Polska. Świat uznał, że to krajowe struktury władzy kontynuują ciągłość polskiego państwa. 

Z werdyktem tym nie zgodzili polscy politycy w Londynie, na czele z rządem Tomasza Arciszewskiego. To właśnie jego gabinetowi wycofywano uznanie od lipca 1945 roku. Jednak z ich perspektywy – stan, w którym się wówczas znaleźli, nie zmienił się od 1939 roku. Uznali więc oni, że na mocy zewnętrznych decyzji, w których nie współuczestniczyli, nie mogą zostać pozbawieni prawa reprezentowania polskiego państwa. Zdecydowali więc, że będą stać na straży jego ciągłości zgodnie z przedwojennym prawodawstwem. Dlatego też po 1945 roku – struktury polskiego państwa na uchodźstwie będą nadal wypełniały swoje zadania, choć w zmienionej i mocno ograniczonej roli. 

Dzieje emigracyjnej państwowości po 1945 roku były nadal nierozerwalnie związane z Konstytucją kwietniową. Bowiem tylko moc obowiązująca ustawy zasadniczej dawała jej szansę na dalsze trwanie. Ułomność tego stanu nie spowodowała jednak, że całe zjawisko, które nazywamy polskim państwem na uchodźstwie należy zmarginalizować i odrzucić. W myśl wielu koncepcji politologicznych i prawnych, które pozwalają opisywać zjawisko trwania danego państwa wyróżnia się m.in. zjawisko funkcjonowania państwowości w stanie upadku. 

Historia pokazuje, że wielokrotnie procesy takie były rozłożone w czasie. Tym samym ciężko czasami było określić moment pełnego zakończenia takiego zjawiska. Dlatego też dopóki państwo polskie, de iure II Rzeczpospolita, było w stanie wykazywać się swoją efektywnością po 1945 roku, to nie można mówić o jego pełnej dekompozycji. 

Oczywiście efektywność ta – w wymiarze prawa wewnętrznego – miała swoją jasno określoną ciągłość. Perspektywa prawno–konstytucyjna była w tym przypadku jednoznaczna. Dlatego też poszczególne organy konstytucyjne tego państwa trwały nieprzerwanie na emigracji, aż do 1990 i 1991 roku. Ten punkt widzenia, jakże ważny w kontekście naszej tożsamości i ciągłości prawnej oraz tradycji ustrojowej, ma jednak ograniczony charakter. Bo legalna postawa, zgodna z przepisami przedwojennej konstytucji, która kształtowała państwowość polską na emigracji – ograniczała się w swoich ramach do oddziaływania jedynie wobec obywateli RP ją uznających. Zatem możliwość skutecznego wykonywania prawa przez to państwo miało tę wadę, że dotyczyło jedynie do wybranego kręgu osób – głównie polskich emigrantów – którzy te decyzje respektowali. Odnosiło się to głównie do dekretów prezydenckich, które zgodnie z konstytucją ogłaszano w „gazecie urzędowej”, jaką był Dziennik Ustaw RP. 

Wychodząc jednak poza ten obszar dotykamy kluczowego problemu. Mianowicie, w jaki sposób społeczność międzynarodowa po 1945 roku reagowała na tę państwowość? Czy możemy doszukać się pierwiastków legalnej i uznanej obecności polskiego państwa na uchodźstwie wśród innych podmiotów prawa międzynarodowego? Bo to od odpowiedzi na te pytania zależy kwestia oceny kondycji tej państwowości, która tylko poprzez jakąś formę zewnętrznej akceptacji miała możliwość wykazywania się swoją efektywnością na terytoriach innych państw. Jeśli bowiem inne państwa uznawały skutki decyzji prawnych Rzeczpospolitej Polskiej na uchodźstwie – to dawały tym samym podstawę do legalnego traktowania tego podmiotu, pomimo jego wewnętrznej ułomności. Tym samym dawały szansę na restaurację tego porządku prawnego w przyszłości w okresie po ustaniu okupacji ludności i terytorium kraju. Formalnie bowiem to na tej przesłance opierał się fakt dalszego trwania na emigracji polskiego państwa i wiara w możliwość przywrócenia stanu prawnego sprzed okupacji. 

Polskie państwo na uchodźstwie miało tę przewagę w tym zagmatwanym stanie faktycznym, że w sposób formalny mogło realnie liczyć na podtrzymanie swojej obecności na marginesie społeczności międzynarodowej. Dlaczego? Gdyż pięć państw po 1945 roku, w sposób trwały, uznawało legalność rządu RP na uchodźstwie. W konsekwencji na ich terytoriach istniały formalnie uznane przedstawicielstwa dyplomatyczne i konsularne polskiego ośrodka władzy w Londynie, które mogły wykonywać zadania państwa polskiego – w tym, jakże istotne, czynności konsularne wobec obywateli RP. Co najważniejsze, państwa te respektowały wszystkie decyzje prawne jakie za pośrednictwem tych przedstawicielstw wykonywały polskie władze w Londynie. Czas powojennego uznawania rządu RP na uchodźstwie był w każdym przypadku inny ale chronologicznie wyglądało to w sposób następujący: Liban (do 1956 roku), Irlandia (do 1957 roku), Kuba (do 1959 roku), Hiszpania (do 1968 roku) i Stolica Apostolska (do 1972 roku). 

Z kolei w wymiarze prawa wewnętrznego należy wskazać, że państwo polskie na uchodźstwie miało następującą charakterystykę ustrojową. Na czele państwa stał prezydent RP, który na czas okoliczności wywołanych wojną mógł wyznaczać swojego następcę. Prezydent RP wykonywał prawo poprzez dekrety, które publikowano w gazecie urzędowej. Głowa państwa wyznaczała też kolejne gabinety wykonawcze – rządy RP. Na mocy postanowień konstytucji desygnowała prezesa Najwyżej Izby Kontroli. Był to jeden z najważniejszych organów państwa polskiego na uchodźstwie, który zapewniał realizowanie funkcji kontrolnych. Oprócz NIK, na emigracji istniał Generalny Inspektorat Sił Zbrojnych jako organ pracy Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych. Pomimo, że w 1947 roku zostały zlikwidowane Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie, to państwo polskie utrzymało funkcję generalnego inspektora, która istniała w takiej formie – do 1980 roku.

Zobacz także:  Ojczyzna w dyskursie politycznym Zjednoczonej Prawicy w kampanii wyborczej w 2023 roku

Wskazane wyżej organa władzy miały swoje źródła w prawie przedwojennej Polski. Warunki uchodźstwa niepodległościowego sprzyjały jednak kształtowaniu nowych rozwiązań ustrojowych. Korzystając z legalnej pozycji prezydenta RP i jego dekretów, już pod koniec lat 40. XX wieku powołano dwie instytucje, które na stałe wpisały się w krajobraz życia państwowego na emigracji. Mowa tu o Radzie Narodowej RP i Skarbie Narodowym RP. Tradycja funkcjonowania Rady Narodowej RP miała swoje korzenie już na emigracji w 1939 roku. Wówczas, jeszcze w okresie francuskim, prezydent Władysław Raczkiewicz powołał I Radę Narodową jako pewnego rodzaju substytut parlamentu (nie mogąc zwołać Sejmu i Senatu RP). W okresie lat 1939-1945 istniała I i II Rada Narodowa RP. Misja tej drugiej zakończyła się – na skutek sporów po konferencji jałtańskiej – w marcu 1945 roku. 

Dopiero więc w 1949 roku prezydent August Zaleski powołał III Radę Narodową RP, do której weszli głównie stronnicy głowy państwa – reprezentujący różne partie polityczne. W kolejnych latach, jako efekt rozłamu wśród emigracji, parlament ten zmienił swoją nazwę – Rada RP – a po zjednoczeniu, powrócił do pierwotnej nomenklatury. 

W tym samym roku – także na mocy dekretu – prezydent Zaleski utworzył Skarb Narodowy RP, jako instytucję mającą na celu finansowanie działalności państwa polskiego na uchodźstwie oraz aktywność międzynarodową jego organów. Środki te były zbierane z dobrowolnych darowizn polskich emigrantów z całego świata. Była to forma ,,samoopodatkowania się” na cele działalności niepodległościowej ośrodka kierowniczego w Londynie. 

Dzieje polskiej emigracji niepodległościowej, stojącej na gruncie legalizmu (ciągłości i tożsamości państwa polskiego), ukazują jednak różne spojrzenia na problematykę trwania struktur państwowych na uchodźstwie. Liczne spory polityczne oraz prawno- konstytucyjne – na czele z najważniejszym związanym z określeniem długości kadencji Augusta Zaleskiego spowodowały, że państwowość emigracyjna była różnie interpretowana. 

Najważniejszy rozdźwięk w rozumieniu celów i misji polskiego państwa emigracyjnego miał miejsce w pierwszych latach piątej dekady XX wieku. Tym samym w 1954 roku na skutek wielu czynników – legalistyczna emigracja podzieliła się na dwa obozy. Jeden – literalnie rozumiejący przepisy konstytucyjne – związał się z osobą prezydenta Zaleskiego. Potocznie nazywano ten ośrodek „Zamkiem” od nazwy przedwojennej siedziby prezydenta, którą naturalnie powielano w stosunku do rezydencji kolejnych prezydentów RP na uchodźstwie w Londynie (przy Eaton Place 43). Drugi zaś – nazywany „Zjednoczeniem” – uznał, że w konsekwencji zakończenia kadencji Augusta Zaleskiego, który nie chciał opuścić stanowiska, należy powołać tymczasowe i zastępcze instytucje państwowe takie jak: Rada Trzech (kolegialna głowa państwa), Egzekutywa Zjednoczenia Narodowego (spełniająca rolę rządu) oraz Tymczasowa Rada Jedności Narodowej (będąca opozycyjną wobec Rady RP formą emigracyjnego parlamentu). 

Dopiero śmierć prezydenta Augusta Zaleskiego w 1972 roku i wyznaczenie przez niego swojego następcy w osobie Stanisława Ostrowskiego zakończyło ten spór. W ten sposób dotychczas zwalczające się organy państwowe scaliły się w jednolite instytucje i przez dekady lat 70. i 80. XX wieku funkcjonowały ponownie wspólne: rząd RP i Rada Narodowa RP. Oczywiście z nowym prezydentem i jego następcami w przyszłości. 

Emigracyjne spory, na czele z rozłamem z roku 1954, wpłynęły zdecydowanie negatywnie na kondycję emigracyjnej państwowości. W konsekwencji zjednoczenie z lat 70. XX wieku nie miało już tak istotnego znaczenia dla polskich mas emigracyjnych, które żyjąc w trudnej rzeczywistości dnia codziennego – coraz bardziej dystansowali się od politycznych sporów. 

Poszczególne organa państwa polskiego spełniły jednak swoje zadanie i wypełniły postawioną przed sobą w 1945 roku misję. Przechowały ciągłość instytucjonalną i depozyt niepodległego państwa na emigracji. Epilogiem tej działalności była transformacja ustrojowa w kraju. W pierwszej kolejności, na skutek wyboru Lecha Wałęsy na prezydenta, przekazano insygnia władzy prezydenckiej do Warszawy oraz zlikwidowano rząd RP na uchodźstwie i jego agendy (1990). Z kolei rok później zakończyły swoją misję VIII Rada Narodowa RP (działająca w latach 1989-1991), Najwyższa Izba Kontroli oraz Skarb Narodowy RP.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1(11)/2023.

Artykuł Ojczyzna na wygnaniu. Polskie państwo na uchodźstwie po 1945 roku pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Powstanie nowego formatu współpracy środkowoeuropejskiej pod nazwą Inicjatywa Trójmorza wzbudza od 2015 roku liczne dyskusje oraz komentarze. Idea wyemancypowania mechanizmów powiązań politycznych, gospodarczych i społecznych w regionie pomiędzy morzami Bałtyckim, Adriatyckim i Czarnym jest niewątpliwie wartościowym kierunkiem konstytuującym podmiotowość tego obszaru. Dynamika rozwoju inicjatywy zależy jednak bezpośrednio od skali zaangażowania w jej cele poszczególnych członków wspólnoty.

Nie oceniając szczegółowo pierwszych lat funkcjonowania tego przedsięwzięcia – możemy aktualnie zaobserwować, zwłaszcza od 2022 roku, chęć nadania inicjatywie nowej charakterystyki. Zwłaszcza zagrożenia dla bezpieczeństwa tej części Europy, na skutek napastniczej agresji rosyjskiej na Ukrainę, pozwalają państwom członkowskim tego formatu dostrzec wiele wymiernych korzyści dla integracji środkowoeuropejskiej. Całe przedsięwzięcie nie jest oczywiście domeną polityki bezpieczeństwa. Bardziej skutki poszczególnych projektów gospodarczych w regionie mogą mieć wydatny wpływ na zwiększenie tego elementu. Inicjatywa Trójmorza bowiem zamierza przezwyciężyć podział na wschodnią i zachodnią Europę poprzez stworzenie mechanizmów pozyskiwania politycznego wsparcia dla transgranicznych i makroregionalnych projektów. Nie jest to jednak cała treść, która kryje się za nazwą tego formatu. W ostatnich kilkunastu miesiącach zaobserwować było można nowe działania, które uzupełniały strategiczne cele tworząc chociażby odpowiednie zaplecze ekspercko-naukowe do dyskusji nad kierunkami rozwoju całego formatu. Jest to trend, który coraz wyraźniej zakorzenia się w aktualnej sytuacji. Tym samym zaobserwować można stopniową transmisję wybranych celów inicjatywy Trójmorza z poziomu centralnego na samorządowy czy nawet obywatelski. Przejęcie części odpowiedzialności za wybrane elementy inicjatywy przez sektory niższego rzędu to tendencja pozytywna. Pozwala ona na trafniejsze wytłumaczenie danym społeczeństwom celów formatu a także pozwala jeszcze wyraźniej łączyć potencjał poszczególnych środowisk chcących wspólnie angażować siły na rzecz podmiotowej Europy Środkowej. Powstanie takich formuł współpracy jak chociażby Samorządowy Kongres Trójmorza, Sieć Uniwersytetów Trójmorza, Centrum Badawcze Inicjatywy Trójmorza czy cykliczne spotkania przedstawicieli think-thanków jest wynikiem właśnie wertykalnego rozrastania się tego formatu. Wyniki prac tych przedsięwzięć, a zwłaszcza osób, które angażują swój czas w tym celu, pozwalają następnie szerzej spojrzeć na to, jak społeczeństwa danych państw reagują na centralnie zakreślone kierunki działań. Aktywności kreujące samorządowy, naukowy i ekspercki wymiar współpracy, najprawdopodobniej będą miały wpływ na rozwinięcie kolejnych obszarów oddolnego zaangażowania. Wydaje się więc, że najważniejszymi sektorami kolejnych działań mogą być poziomy obywatelski i społeczno-kulturalny. 

Zobacz także: Włochy Meloni – stabilne kunktatorstwo

Ostatnie lata funkcjonowania Inicjatywy Trójmorza wskazują wyraźnie, że dopiero jej szersze zakorzenienie się na szczeblach poniżej centralnego – pozwoli zbudować naturalne i oddolne otoczenie społeczno-polityczne na rzecz pogłębiania współpracy. Jest bowiem szczególnie ważne stworzenie jakiejkolwiek „soft-power” Inicjatywy Trójmorza, gdyż brak miękkiej siły jej oddziaływania – nie pozwala często na realizację wybranych postulatów programowych. Nie wpływa także pozytywnie na całościowe zrozumienie celów inicjatywy przez społeczeństwa danych państw. Nie daje również odpowiedzi na pytania różnych środowisk opiniotwórczych, dlaczego warto integrować różne wysiłki gospodarcze i społeczne w obrębie Europy Środkowej. Co jednak najważniejsze – jej brak nie daje możliwości wzajemnego poznania obywateli poszczególnych państw. Dlatego też nie może budzić wątpliwości fakt małego rozpoznania marki Inicjatywy Trójmorza w państwach stowarzyszonych w to dzieło. 

Polska, jako nieformalny lider całego przedsięwzięcia, odgrywa jednak kluczową rolę w promowaniu inicjatywy. Odbywa się to na różnych poziomach. Dość wspomnieć, że wszelkie – poniżej centralnego – najważniejsze aktywności samo- rządowe, naukowe czy ekspercie wypływają z naszego państwa i często wynikają z inwencji osób tworzących oddolny leadership. Wobec tego, jeśli to Polacy stara- ją się narzucić pewną narrację o Inicjatywie Trójmorza, stają się jej głównym promotorem. Jednak dyskusja o celach tego formatu w naszym kraju ma ograniczony zasięg międzynarodowy. Brak jest szerszej prezentacji tej narracji w pozostałych państwach członkowskich. Aktualnie polskie agendy zagraniczne nie są zobligowane do wykonywania zadań w tym zakresie, choć formalnie nigdy nie powinna być to tylko ich domena. W tym kontekście nasz wzrok powinien naturalnie zwrócić się w kierunku środowisk polskich i Polonii w Europie Środkowej. Jeśli bowiem to Polska ma stanowić o sile przekazu o Inicjatywie Trójmorza, to zasadne jest pytanie czy jej obywatele, zamieszkali od wielu lat w różnych państwach członkowskich, nie mogą być tą podstawą, na bazie której będzie opierał się, choć częściowo, przekaz informacyjny o inicjatywie. Rozmowa o tym aspekcie ma zwrócić uwagę na zagadnienie czy państwo polskie zamierza jakkolwiek wykorzystać potencjał Polonii i Polaków zamieszkałych w obszarze pomiędzy trzema morzami. Jeśli bowiem kierunek rozwoju Inicjatywy Trójmorza będzie ewoluował w stronę wymiaru społeczno-kulturalnego to potencjalne skorzystanie z wiedzy, doświadczeń i praktyk funkcjonowania Polaków w innych państwach członkowskich może być skutecznym narzędziem do agregowania społecznego poparcia dla podmiotowej Europy Środkowej. Jeśli więc głośno rozważamy wykorzystanie pozycji naszych rodaków w tym zakresie – trzeba jednocześnie zastanowić się w jaki sposób można zaplanować wykorzystanie ich potencjału. 

Pierwszy punkt takiego postawienia sprawy wymaga jednak odpowiedzi na generalną refleksję: czy środowiska polskie w ogóle zamierzają pełnić rolę nieformalnych ambasadorów współpracy środkowoeuropejskiej, czy zgodne jest to z celami ich działalności oraz czy taka perspektywa stanowi pewną szansę dla ich aktywizacji i przyciągnięcia chociażby młodszego pokolenia Polaków do swoich struktur? Na ten moment reakcja na te kwestie jest niejednoznaczna, o czym świadczą chociażby badania terenowe prowadzone przez Instytut Andersa w latach 2021-2022 oraz cykliczne debaty w ramach Polonijnego Forum Środkowoeuropejskiego. Wydaje się jednak, że postawa wielu środowisk polskich jest na tyle otwarta, że przy dobrej organizacji całego przedsięwzięcia – mogłyby one podzielić się swoimi osiągnieciami, kontaktami i działalnością celem wykorzystania tej wiedzy do budowania odpowiedniego przekazu o Inicjatywie Trójmorza. Przede wszystkim Polacy za granicą (w tym m.in. wspólnoty polonijne, emigracyjne) mogliby skorzystać na „zejściu” Inicjatywy Trójmorza do niższych szczebli niż centralny. Z jednej strony mają oni bowiem bardzo bogatą – opartą często o wieloletnie praktyki – historię działalności publicznej w zakresie spraw społeczno-kulturalnych. Odnosi się to głównie do instytucjonalnego funkcjonowania poszczególnych grup Polaków, którzy przez struktury organizacji polonijnych mogłyby urozmaicić ofertę społeczną pewnego odcinka współpracy środkowoeuropejskiej.

Z drugiej zaś działalność gospodarcza Polaków w tym regionie, często oparta właśnie o segment kulturalny czy turystyczny, mogłaby zostać poszerzona i w pewnych aspektach dostosowana do aktualnych wyzwań rozwoju Inicjatywy Trójmorza. Mowa tu oczywiście o komercyjnej ofercie polskich obywateli mieszkających na co dzień w państwach członkowskich tego formatu. Uwzględniając zatem powyższe kierunki należy zastanowić się czy Polacy – aktywizujący się indywidualnie czy to poprzez wspólnotę polonijną – mogą być naturalnymi ambasadorami współpracy środkowoeuropejskiej. Czy ich dorobek może być podstawą, na bazie której agregowane będzie większe zainteresowanie chociażby polską kulturą i historią w państwach ich osiedlenia. Aktualnie, należy bardziej przychylić się do stwierdzenia, że dorobek ten Polaków nie jest odpowiednio wyeksponowany. Nie w każdym z państw regionu Polakom udaje się w szerszym zakresie zainteresować Polską mieszkańców kraju ich osiedlenia. Wpływ na to mają różne czynniki – także takie, które obiektywnie nie pozwalają na szerszą ekspozycję działań. Kształtowanie obywatelskiej działalności kulturalnej ma bowiem zupełnie inny zasięg na Litwie, w Rumunii czy w Republice Czeskiej, a zgoła odmienny w Estonii, Chorwacji, Słowenii czy Bułgarii, gdzie według najnowszych spisów ludności (2022) liczba obywateli polskich w tych państwach w sumie nie przekracza kilku tysięcy. Koniecznym jest zatem szersze zaprezentowanie dorobku środowisk polskich, polonijnych czy emigracyjnych w Europie Środkowej. Wiele wybranych przedsięwzięć miało ogólnokrajowe czy międzynarodowe znaczenie ukazując wysokie zdolności zarządcze i kierownicze organizacji polonijnych. Zdobyte doświadczenia w tym zakresie mogą być niezwykle cenne chociażby przy tworzeniu nowych strategii promocyjnych Inicjatywy Trójmorza. 

Zobacz także: Separatyzm gagauski jako przejaw prorosyjskich sympatii w Republice Mołdawii

Należy przy tym podkreślić, że owy dorobek poszczególnych wspólnot jest często efektem wielu lat doświadczeń, które uwzględniają – tak istotną – specyfikę środowiskową danego miejsca. Warto więc spróbować z tego skorzystać. Uwzględnienie lokalnego „soft-power” Polonii ma wartość, która powinna być wkomponowana w ogóle szerszą strategię polskiej dyplomacji kulturalnej. Następnie zaś – po stworzeniu pewnych ram formalnych mogłaby ona zostać obliczona na określone cele zagraniczne (i wyposażona w odpowiednie narzędzia, w tym m.in. finansowe), jako element upowszechniający polską kulturę wśród wybranych środowisk opiniotwórczych w państwach regionu. Korzystanie z zaplecza społecznego i możliwości logistyczno–organizacyjnych środowisk polskich mogłoby pomóc realizować wybrane strategiczne działania w zakresie dyplomacji publicznej. Idealnym pomysłem było by stworzenie pewnej synergii, aby polskie instytucje sprofilowane i powołane w tym celu, jak chociażby Instytuty Polskie, Narodowy Instytut Polskiego Dziedzictwa Kulturowego za Granicą – Polonika, Narodowy Instytut Fryderyka Chopina czy Instytut Adama Mickiewicza wykorzystały wieloletnią pracę środowisk polskich za granicą. W tym zakresie Departament Dyplomacji Publicznej i Kulturalnej MSZ mógłby być odpowiednim miejscem kumulującym potencjał omawianej współpracy, choć kluczowe byłoby tutaj stworzenie szerszej platformy wymiany myśli w aspekcie międzyresortowym i międzyinstytucjonalnym. 

Stworzenie pewnych ram organizacyjnych i większa profesjonalizacja poszczególnych działań mogłaby wpłynąć na jeden bardzo ważny element całego procesu, który czasami jest pomijany w tego typu rozważaniach. To jest pozyskanie do współpracy młodszych pokoleń Polaków, którzy dzięki swojemu spojrzeniu i wykorzystaniu nowych mediów – mogliby ukształtować często zupełnie odmienne warianty komunikacji ze światem zewnętrznym. Młodsze osoby – często z podwójnym obywatelstwem – mogłyby zupełnie inaczej prezentować polską ofertę kulturalną. 

Wiele negatywnych aspektów związanych z działalnością polonijną poszczególnych stowarzyszeń często skutkuje odwróceniem się od nich młodszej części społeczności polskiej. Dzięki temu osoby te wybierają drogę niezależnej i autonomicznej aktywności, co powoduje rozproszenie potencjału aktywności Polaków w danym państwie – pomimo wykonywania tożsamych przedsięwzięć. Dalsze trwanie takiej tendencji, która jest szczególnie zauważalna w państwach o dużym potencjale turystycznym (m.in. Chorwacja, Słowenia) może mieć wpływ na zarówno na dalszy rozwój samych wspólnot polonijnych, a w aspekcie środkowoeuropejskim zanegować pomysł strategicznego wykorzystania „ambasadorskiego” potencjału Polaków. Dlatego też Inicjatywa Trójmorza może być przestrzenią integracji wielu działań, które aktualnie są rozdzielone i często niekompatybilne ze sobą. 

Przede wszystkim warto wykorzystać gospodarcze zaangażowanie Polaków w państwach regionu i zaproponować im odgórnie wytyczoną współpracę na bazie projektów społeczno-kulturalnych, akademickich, edukacyjnych czy turystycznych związanych z Europą Środkową. Wyzwaniem dla tego procesu będzie oczywiście odpowiednia komunikacja, zebranie i skatalogowanie potencjału Polaków za granicą oraz leadership podmiotu/ów, które wykonywałyby określone działania w tym zakresie. Gdyby udało się stworzyć w Polsce platformę, która jeszcze wyraź- niej podsumowywałaby osiągniecia środowisk polskich w Europie Środkowej, to wspólne działania sieciujące poszczególne elementy mogłyby być w jakikolwiek sposób koordynowane. Szczególnie ważne byłoby w tym zakresie wytyczenie jednego obszaru, który pozwoliłby zarówno osobom prywatnym, jak i strukturom polonijnym, zaangażować się we wspólne działania – odnoszące się oczywiście do środkowoeuropejskiej współpracy. Z zebranych danych Instytutu Andersa wynika jednoznacznie, że takim obszarem mogłaby być turystyka i jej potencjał, także wynikający z dziedzictwa kulturowego terenów pogranicznych tego regionu.

Polacy w tej części Europy często orbitują wokół branży turystycznej – czy to w zakresie zawodowym (komercyjnym) czy społecznym przez prezentację polskiego dziedzictwa obywatelom państwa swojego osiedlenia. Państwo polskie, czy jego wyspecjalizowane agendy, mogłyby bezspornie liczyć na współpracę z Polakami zajmującymi się branżą turystyczną. Obywatele naszego kraju zamieszkali w tych państwach mogliby zaproponować swoje usługi i produkty, które komponowa- łyby się z ofertą i propozycjami innych podmiotów, wpływając na wykreowa- nie szlaku kulturowo-krajoznawczego związanego z dziedzictwem materialnym i niematerialnym państw środkowej Europy. Warto byłoby zebrać doświadczenia i dobre praktyki środowisk polskich i pojedynczych osób aby stworzyć wspólną ofertę dla turystów chcących zwiedzać państwa w pasie od Estonii po Grecję. Stworzenie propozycji polskiego szlaku dziedzictwa, który ukazywałby polskie ślady w danym państwie – a w przyszłości stworzenie równoległych i kompatybilnych szlaków prezentujących ślady innych państw – mógłby agregować określone zainteresowanie turystów z regionu. Oddziaływałby na instytucje państwowe, samorządy lokalne i organizacje pozarządowe. Angażowałby lokalnych przedsiębiorców, często Polaków, którzy byliby zainteresowani wejściem w komercyjną relację w tym zakresie. 

Odpowiedni walor promocyjny takiego przedsięwzięcia mógłby skierować zainteresowanie obywateli państw środkowoeuropejskich na poznawanie swoich sąsiadów we własnym państwie oraz w krajach ościennych. Odbyłoby się to jedynie z korzyścią dla Inicjatywy Trójmorza – to znaczy dla jej głębszego sensu, czyli wzajemnego poznania się dużych grup obywateli, którzy na wyższych szczeblach mają kooperować przy wspólnych projektach. Wartość społeczna wykorzystania turystki ma bowiem dużo zalet, które mogą naturalnie pogłębić relacje pomiędzy wieloma instytucjami i obywatelami w regionie. Jak dokładnie wypełnić treścią taki pomysł – to już należałoby zostawić szerokiemu konsorcjum osób i instytucji, które chciałyby się to bezpośrednio zaangażować. Niemniej bez impulsu ze strony państwa polskiego, proces ten sam z siebie nie będzie możliwy do realizacji. Jeśli więc Polska byłaby pionierem takiego przedsięwzięcia to zapewne stworzyłaby ścieżkę dla wykorzystania potencjału innych diaspor w państwach regionu, aby prezentowały dziedzictwo kulturowe swoich ojczyzn.

Pozwoliłoby to na zupełnie inną skalę przenikania postulatów współpracy środkowoeuropejskiej. Dałoby też szansę na wzajemne zrozumienie interesów, punktów widzenia i obiekcji w różnych sprawach ze strony już 13 społeczeństw mających współtworzyć taki format. Wszystko to oparte o turystykę kulturową, czyli relatywnie nieinwazyjny sposób prezentowania narracji, mogłoby obfitować w długotrwałe poparcie dla idei budowania wielu strategicznych powiązań między trzema morzami. Wzajemne poznanie to szansa na rozwiniecie nowych i innowacyjnych pomysłów, które dotychczas nie są obecne w publicznych dyskusjach. Jeśli więc Polska spróbuje zaangażować środowiska polonijne do wykreowania odpowiedniego zaplecza społecznego dla poparcia celów Inicjatywy Trójmorza to może na tym ruchu jedynie zyskać. Stworzenie pewnych zależności społeczno-kulturalnych, zwłaszcza w wymiarze oddolnym, może doprowadzić do wzbudzenia jeszcze większego zaufania pomiędzy określonymi grupami osób. Zbudowane raz zaufanie pozwoli automatycznie rozwijać kolejne obszary współpracy. Droga do integracji tego regionu będzie wówczas zdecydowanie łatwiejsza. 

Zobacz także: Wybrane zmiany w systemie wyborczym Armenii

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1(11)/2023.

Foto: PAP/EPA/Szilard Koszticsak

Artykuł Aktywność Polaków w Europie Środkowej, jako jedno z narzędzi ,,soft-power” Inicjatywy Trójmorza pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Inicjatywa Trójmorza – przez ostatnie miesiące – jest poddawana procesowi, który ma na celu zdefiniować ją na nowo. Można też określić ten stan precyzyjniej: mianowicie to inni gracze spoza tej wspólnoty, próbują narzucić jej inną charakterystykę. Widać jednoznacznie, że długoterminowe cele tego formatu mogą nie mieć takiego samego kształtu jak to pierwotnie zakładano. Inicjatywa została ustawiona na pozycji oczekującej wobec rozwoju wydarzeń międzynarodowych. Nie jest to jej wina. Niezbyt dobra passa dla tego formatu nie jest związana bowiem z wewnętrzną erozją a zdecydowanie bardziej z zewnętrznymi czynnikami, które wpływają na realizowanie zadań formatu. Dokładne opisanie skutków, jakie mogą wiązać się z rozwojem Inicjatywy Trójmorza przez wydarzenia takie jak porozumienie niemiecko–amerykańskie, finalizacja Nord-Stream 2 czy sygnały ważnych postaci amerykańskiego życia politycznego o ulokowaniu sekretariatu Trójmorza w jednym z państw Europy Zachodniej, zostało już przez wielu ekspertów przedstawione. Warto zatem na chwilę odłożyć wielką politykę i wszelkie decyzje, które oddalają optymistyczną wizję zrównoważonego i podmiotowego rozwoju Inicjatywy.

Szukanie nowej roli dla Inicjatywy Trójmorza nie musi jednak oznaczać zmiany kierunku jaki wytyczyli sobie przed laty przedstawiciele trójmorskiej dwunastki. Odchodząc zatem od wydarzeń, na które większość państw członkowskich i tak nie ma wpływu, warto skierować swoją uwagę na zagadnienie następujące: jaki charakter ma mieć Inicjatywa Trójmorza z perspektywy państw środkowoeuropejskich?

Przez ostatnie lata percepcja państw członkowskich tego formatu była bardzo zróżnicowana. W Polsce dyskusja o rozwoju Inicjatywy nie uwzględniała słabego głosu tych nielicznych ekspertów, naukowców czy polityków z pozostałych jedenastu państw, którzy inaczej artykułowali dążenia poszczególnych stolic. Z pozoru skomplikowana sytuacja zewnętrzna może być jednak szansą pozwalającą skupić się na jednym z najważniejszych wymiarów projektowanej współpracy, czyli rozmowie o tym co dalej. Dialog o rozwoju tego formatu, przez przedstawicieli państw członkowskich, wydaje się być bardziej aktualny niż kiedykolwiek. Oczywiście nie można odrzucić obiektywnej zależności Inicjatywy Trójmorza od euro-atlantyckiej społeczności międzynarodowej. Kooperacja na tej płaszczyźnie, niezależnie od rezultatów jest konieczna i nie ma dla niej alternatywy. Warto się jednak zastanowić czy proces sektorowego pogłębiania tej współpracy ma zależeć od samych państw środkowoeuropejskich czy od interwencji oraz sygnałów, czasami o zmiennych kierunkach, adresowanych ze strony Waszyngtonu czy Berlina. Od tego pytania nie można uciec. Trzeba się z nim zmierzyć i precyzyjnie sformułować wolę polityczną do podjęcia rzeczywistej dyskusji o tym czym ma być Trójmorze, bądź szerzej współpraca środkowoeuropejska w trzeciej i kolejnych dekadach XXI wieku.

Krajobraz dynamiki relacji międzynarodowych nakazuje nam jeszcze raz spojrzeć na to czy region Europy Środkowej ma szansę wejść na inny poziom upodmiotowienia sektorowego. Czy w ogóle trójmorska dwunastka dostrzega wymierne perspektywy w takim procesie i czy chce w nim twórczo partycypować niezależnie od zewnętrznych fluktuacji? Wydaje się oczywiste, że jeśli państwa regionu podtrzymają polityczną wolę rozwijania współpracy infrastrukturalnej na osi Północ-Południe, to jedynie od nich będzie zależała skala implementowania poszczególnych projektów. Bez wątpienia przy tak postawionych pytaniach ciężko jest ominąć problem zakresu takiej współpracy jeśli zabraknie wyraźnego wsparcia finansowego ze strony Brukseli czy Waszyngtonu, na co nadal liczą państwa członkowskie.

Zatem warto bliżej zastanowić się nad tym czy nie nadszedł już właściwy moment aby formatować Inicjatywę Trójmorza w kierunku poszerzonej platformy współpracy  środkowoeuropejskiej. Po podpisaniu deklaracji lubelskiej w czerwcu 2021 roku i wyrażeniu gotowości do realizacji projektów transgranicznych na poziomie samorządowym, Inicjatywa Trójmorza ma szansę trwalej zakorzenić się w poszczególnych regionach. Oczywiście sam impuls, jaki został wysłany w związku z odbywającym się w Lublinie Samorządowym Kongresem Gospodarczym, nie wystarczy.  Ważne jest teraz aby zmierzyć potencjał współpracy samorządowej – realizując nowe projekty, bądź wdrażając rozwiązania, które znajdują się w bagażu doświadczeń regionów. Ich wymiana i próba określenia kierunku, do którego samorządy chętniej chciałyby zmierzać, to także zadanie i ważny punkt obrad multilateralnych spotkań. Warto zauważyć, że pogłębianie sektorowej współpracy w tym zakresie może przynieść wiele wymiernych efektów. Być może to wymiar samorządowy tej współpracy ma szansę stać się lepiej widocznym obszarem niż wizja wielkich inwestycji infrastrukturalnych obliczonych na lata do przodu. Jest to jedynie śmiała prognoza, choć nie można wykluczyć, że to w oparciu o samorządy uda się nadać oddolny charakter współpracy pomiędzy państwami regionu. Stanowiłoby to pewną przeciwwagę dla argumentów o fasadowości i fikcyjności Inicjatywy Trójmorza, jako formatu teoretycznego, z inflacją pomysłów bez ich realizacji.

Gdyby samorządy miały stanowić ważną rolę w ramach tego formatu to byłby to krok jednoznacznie integrujący region w zakresie wielu pomniejszych projektów transgranicznych. Oczywiście rzeczywiste spojrzenie na taką perspektywę nakazuje zatrzymać się przy skali tej współpracy i jej znaczeniu oraz możliwościach, gdyż wiele pomniejszych przedsięwzięć – chociażby w oparciu o format euroregionów – jest już realizowanych. Szczególne znaczenie może mieć w tym zakresie także program INTERREG Europa Środkowa na lata 2021-2027, który angażuje Austrię, Chorwację, Czechy, Polskę, Słowację, Słowenię, Węgry oraz wybrane regiony Włoch i Niemiec. Wśród tematów współpracy znajduje się tam priorytet dotyczący poprawy powiązań transportowych, co szczególnie powinno interesować państwa regionu w kontekście kompatybilności z agendą Inicjatywy Trójmorza.

Rozmowa o skali takiej kooperacji, z wykorzystaniem dotychczasowych doświadczeń, jest jeszcze przed samorządami. To od ułożenia ich wzajemnych relacji zależy w jaki sposób dotychczasowe formuły współpracy będą mogły, bądź nie, stanowić odpowiednie podłoże do rozwijania dalszych działań. Niemniej nie zmienia to faktu, że skuteczne wdrożenie określonych projektów transgranicznych w wymiarze samorządowym będzie dobrym punktem wyjścia do oceny, czy taki kierunek kooperacji ma szansę na jeszcze szerszą implementację – ponad to, co osiągnięto do tej pory. Jednocześnie będzie to doskonały poligon doświadczany. Uzyskamy wówczas odpowiedź na pytanie czy na szczeblu niższym niż centralny można stworzyć odpowiedni fundament pod wielkie projekty infrastrukturalne łączące wiele państw regionu.

Idąc jednak poziom niżej należy bardzo poważnie zastanowić się nad tym czy nie warto podjąć wysiłku, aby Inicjatywę̨ Trójmorza, bądź wolę współpracy środkowoeuropejskiej, oprzeć o wymiar społeczny czy obywatelski. Przede wszystkim odnosi się on do istotnego zadania mającego na celu określenie tego czy społeczeństwa państw członkowskich widzą szansę na wzajemną współpracę i na jakich polach. W końcu to od determinacji społecznej, aktywności gospodarczej obywateli i chęci realizowania międzynarodowych projektów będzie zależało na dalszym etapie rozwijanie wielkich projektów infrastrukturalnych i skala realizowania wszelkiego rodzaju usług powstających wokół tych przedsięwzięć. Tego aktualnie nie wiemy, a „prezydenckie” szczyty Inicjatywy Trójmorza nie pomogą nam ocenić odbioru społecznego współpracy kreślonej przez głowy państw. W tym wszystkim dostrzegalny jest także problem komunikacyjny. W jaki sposób pozycjonować komunikaty o Inicjatywie wewnątrz trójmorskiej dwunastki? Wydaje się, że pewne deficyty w tym względzie związane są z polonocentrycznym spojrzeniem na Inicjatywę. Apel o społeczny wymiar współpracy ma ten impas przełamać. Obserwujemy wyraźnie deficyt, bądź czasami brak głosu pozostałych państw członkowskich, nie mówiąc już o ich samorządach czy społeczeństwie reprezentowanym głownie przez szkolnictwo podstawowe, średnie i wyższe, przedsiębiorców, think–tanki czy organizacje pozarządowe.

Warto byłoby ten głos usłyszeć a jeśli go nie ma to chociaż postarać się w jakikolwiek sposób go pozyskać. Aktualny stan wzajemnej mobilności społecznej w wymienionych zakresach nie pozwala w pełni ocenić potencjału oddolnej współpracy. Duże deficyty są związane ze współpracą III sektora, choć powstałe w Katowicach, w 2021 roku porozumienie sieciowe wybranych podmiotów z regionu daje impuls we właściwym kierunku.

Cały czas niedostatecznie rozwinięta jest kooperacja naukowa. Nawet polonocentryczna percepcja ukazuje wiele deficytów w tym zakresie. Gdy uwzględnimy oficjalne dane dotyczące państw współpracujących w badaniach naukowych z Polską w latach 2013–2018 to – poddając ocenie czynniki takie jak: publikacje współautorskie, liczbę współautorów zagranicznych, cytowania, cytowania w przeliczeniu na jedną publikację, wpływ cytowania odniesiony do dyscypliny (FWCI) czy współpracę instytucjonalną – pierwsze państwo z interesującego nas regionu znajduje się dopiero na 10. miejscu. Jest to Republika Czeska. Kolejne państwa to Węgry na 26., Rumunia na 27. i Słowacja na 28. miejscu.

Wielkiego wpływu na zmianę tego stanu rzeczy nie mają programy dotyczące mobilności studentów, doktorantów i pracowników naukowych, które szczególnie w ostatnich latach promowane były pod egidą Narodowej Agencji Wymiany Akademickiej. Szczególne znaczenie ma w tym względzie Środkowoeuropejski Program Wymiany Akademickiej CEEPUS, który mógłby stać się realnym narzędziem oddziaływania na tę sferę, lecz jego pozycja i skala zainteresowania jest daleka od prognozowanych oczekiwań. Nie wpływa to nawet na rokroczne zwiększenie liczby studentów – cudzoziemców z regionu – którzy chcą podjąć studia w Polsce. Przywołując dane, za raportem Najwyższej Izby Kontroli z roku 2021, dopiero na 10. miejscu znajdują się Litwini jako pierwszy naród z grona trójmorskiej jedenastki. W roku akademickim 2019/2020 było ich na polskich uczelniach 549.

Dobrą matrycą współpracy są niewątpliwie doświadczenia Grupy Wyszehradzkiej. Oczywiście tworzenie od razu specjalnego funduszu na wzór Międzynarodowego Funduszu Wyszehradzkiego finansującego stypendia akademickie, bądź projekty pozarządowe to zbyt ambitna perspektywa. Tak samo jak funkcjonująca platforma, która zrzesza największe think–tanki regionu: Think Visegrad – V4 Think Tank Platform. Jest to jednak kierunek, który poprzez sektorową instytucjonalizację wpływa na stopniowe pogłębianie społecznej i obywatelskiej współpracy pomiędzy Polską, Słowacją, Czechami i Węgrami. W tym zakresie być może warto pomyśleć o jednym źródle finansowania projektów pozarządowych bądź eksperckich, który pochodziłby z istniejącego Funduszu Inicjatywy Trójmorza.

Perspektywa wymiany myśli i rekomendacji analityków narzuca samoistnie stworzenie jakiejkolwiek przestrzeni dla think–tanków z regionu, które mogłyby oddziaływać na agendę szczytów i spotkań roboczych Inicjatywy Trójmorza. W pierwszym etapie wykreowanie incydentalnego „round–table” albo „think–tank forum” dawałoby wiele możliwości dalszego nieformalnego organizowania spotkań ekspertów. Doświadczenia Polski z organizacji szczytu Procesu Berlińskiego w Poznaniu z 2019 roku mogą być w tym zakresie przydatne.

Merytoryczna dyskusja o tym czym ma być Trójmorze w percepcji wielu państw członkowskich, nie istnieje i w założeniu istnieć nie będzie przy prezydenckim formacie tej Inicjatywy. Jeśli jednak decydenci polityczni regionu dostrzegą wyraźniej potencjał we współpracy środkowoeuropejskiej na niższych szczeblach, co potwierdziła poniekąd samorządowa deklaracja lubelska, to powinny zostać stworzone przestrzenie integracji i komunikacji oddolnej – eksperckiej, naukowej, samorządowej czy pozarządowej, wypełniające wybrane obszary deficytowe, które syntetycznie zostały przedstawione powyżej.

Jest to o tyle istotne, że perspektywa Warszawy nie jest w stanie uwzględnić stopnia zróżnicowania poglądów na temat Inicjatywy Trójmorza wszystkich pozostałych jedenastu państw. Pozyskanie takiego obrazu jest dla wszystkich członków tego formatu kluczowe. Dopiero po wymianie myśli i poglądów oraz przeprowadzeniu dyskusji o protokole rozbieżności i punktach wspólnych można wykreować nowe impulsy dla Inicjatywy Trójmorza jako rzeczywistego formatu rozwoju regionu. Bez oddolnej refleksji, implementacja wielkich projektów będzie stanowiła jedynie realizację konkretnych przedsięwzięć infrastrukturalnych w oderwaniu od istoty ich realizowania. Oczywiście być może państwa regionu oczekują jedynie takiej formy współpracy. Warto jednak to sprawdzić.

Jeśli dla Warszawy znaczące jest pozycjonowanie Europy Środkowej w kierunku bardziej spójnego gospodarczo regionu w ramach Unii Europejskiej, to ważne byłoby pobudzenie dyskusji o tym jak ta współpraca ma wyglądać na rożnych płaszczyznach i czego nasi partnerzy wzajemnie od siebie oczekują. Bez tego głosu kreowanie narracji o podmiotowości Europy Środkowej traci głębszy sens. Dlatego w tak niepewnych dla Inicjatywy czasach – gdy filozofia jej funkcjonowania wydaje się zmieniać podstawową orientację – warto skupić się na pozyskaniu obywatelskiego i samorządowego wsparcia dla takiej współpracy. Oznacza to zwrócenie się do wewnątrz i bazowanie na własnych siłach oraz możliwościach w tych sferach, które są w zasięgu trójmorskiej dwunastki.

Gdy Europa Środkowa będzie zdeterminowana aby współpracować nawet przy wielu pomniejszych projektach, to wszelkie fluktuacje zewnętrzne nie zmienią tego kierunku. Mogą one oczywiście wpłynąć na intensywność bądź nawet zaniechanie pewnych działań przez władze danego państwa ale już niekoniecznie będą w stanie ingerować w każde, nawet najmniejsze pola współpracy pozarządowej, kulturalnej czy naukowej, które oczywiście aktualnie występują, lecz w bardzo ograniczonej i de facto niewidocznej skali. Inicjatywa Trójmorza może być odpowiednim bodźcem, aby taką współpracę zintensyfikować i zwielokrotnić, nie kreując tym samym perspektywy geopolitycznego bloku wobec kogokolwiek – tym bardziej w opozycji do Unii Europejskiej.

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Trójkąt Lubelski – czy skończy się tylko na deklaracjach? 

Społeczny wymiar Inicjatywy Trójmorza ma szansę uwypuklić wiele niedostrzegalnych aktualnie rozwiązań dotyczących współpracy środkowoeuropejskiej. Może dawać nadzieję na wzajemne zrozumienie punktów wyjścia poszczególnych państw. To istotne aby, w oparciu o rzeczywiste przeanalizowanie oczekiwań społecznych czy samorządowych, kreować plany budowy silniejszej gospodarczo Europy Środkowej. Bez zainicjowania szczerego i bardziej pogłębionego dialogu na temat tego co nas łączy i dzieli oraz perspektyw co możemy zrobić razem – dynamika realizowania projektów infrastrukturalnych może zmieniać się praktycznie z każdą zmianą w Białym Domu. Nie taki jest jednak sens środkowoeuropejskiej współpracy. W jaki sposób wykonywać zadania aby dojść do tego najniższego poziomu, czyli społecznego wymiaru Inicjatywy Trójmorza, to oczywiście niezwykle szeroki temat. Muszą się nim zająć Ci, którzy mają wpływ na to czy narody środkowoeuropejskie będą wielopłaszczyznowo zacieśniać wzajemną współpracę, czy może pozostaną w wielu sferach na poziomie inflacji pomysłów, bądź w ogóle zaniechają tego kierunku kooperacji na rzecz innych, być może atrakcyjniejszych formatów.

_{Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 3(5)/2021.}

_{Grafika: Wikimedia Commons}

Artykuł Czy Inicjatywa Trójmorza jest potrzebna do rozwijania współpracy środkowoeuropejskiej? pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

W dniu 28 lipca 2020 roku ogłoszono w Lublinie powstanie nowego formatu współpracy regionalnej pomiędzy Polską, Litwą i Ukrainą. Wspólna konferencja Ministrów Spraw Zagranicznych Jacka Czaputowicza, Linasa Linkevičiusa oraz Dymytro Kułeby, zgromadzonych na Placu Litewskim w tle jakże wymownego pomnika Unii Lubelskiej, obwieszczała decyzję o stworzeniu trójstronnej platformy współpracy politycznej, ekonomicznej i społecznej pod nazwą „Trójkąta Lubelskiego”¹. Deklaracja szefów dyplomacji, zarysowana raczej kierunkowo, wyznaczała cele nowego porozumienia. Przede wszystkim postawiono na promowanie, poszerzanie i wzmacnianie współpracy w zakresie bezpieczeństwa w odpowiedzi na wspólne zagrożenia w regionie, pogłębianie trójstronnych więzi wojskowych i obronnych poprzez wykorzystanie potencjału NATO i Unii Europejskiej, pogłębianie współpracy gospodarczej i społecznej, rozwój Partnerstwa Wschodniego oraz wsparcie reform na Ukrainie poprzez przekazanie praktyk i doświadczeń zdobytych w Polsce i na Litwie. Podkreślono również, że realizacja celów inicjatywy będzie polegała na organizacji regularnych spotkań na szczeblu ministerialnym oraz na stałych konsultacjach z przedstawicielami resortów spraw zagranicznych².

Kijów beneficjentem trójporozumienia

Koncepcja Trójkąta Lubelskiego zarysowana na karcie deklaracji lubelskiej z lipca 2020 roku jednoznacznie prowadzi nas do opinii, że największym beneficjentem powstania tego formatu jest Ukraina. Trójstronna platforma współpracy jest sukcesem Ukrainy z racji na jej podmiotową i pełnoprawną partycypację w osiągnięciu porozumienia, która pozwoli jej współkreować agendę tego formatu. Zauważa to wyraźnie Minister Spraw Zagranicznych Ukrainy Dymytro Kułeba, który z wielkim optymizmem patrzy na przyszłość trilateralnej inicjatywy. W jego ujęciu Trójkąt Lubelski będzie oddziaływał zdecydowanie mocniej niż do tej pory na sferę gospodarczą oraz społeczną – nie ograniczając się jedynie do agendy obronnej³. Warto przytoczyć również opinie Dymytro Kułeby, wskazujące jednoznacznie na polityczny wybór Ukrainy aby oprzeć swoje aspiracje euro-atlantyckie o najbliższych sąsiadów, którzy są już członkami Unii Europejskiej i NATO, a także mają zbliżoną percepcję na politykę w regionie i agresywne działania Federacji Rosyjskiej⁴, co bezpośrednio podkreślono w lubelskiej deklaracji⁵. Ukraiński polityk w swoich wypowiedziach akcentuje także geopolityczny wymiar nowego porozumienia potwierdzając, że Trójkąt Lubelski wyraźniej kreśli granice osi Bałtyk-Morze Czarne. Zauważa on tym samym, że jest to przestrzeń, w której Ukraina będzie się czuła znacznie pewniej i bezpieczniej, niż w „w zamkniętej i konfliktowej przestrzeni między Waszyngtonem, Brukselą i Moskwą”⁶.

Perspektywa, w której to Ukraina korzysta ze swojej podmiotowej pozycji zamierzając działać we własnym imieniu na równi z Polską i Litwą⁷ – to zdecydowanie szansa dla Kijowa. Jest to oczywiście wyzwanie odnoszące się do przestawienia określonych wektorów dotychczasowego zaangażowania regionalnego naszego wschodniego sąsiada. Wydaje się, że Ukraina może na tym jedynie skorzystać, gdyż plany współpracy z Polską i Litwą to możliwość adaptacji wielu europejskich standardów i rozwiązań systemowych, które będą ujednolicały różne obszary funkcjonowania ich państwa.

W tym zakresie na pierwszy plan wysuwa się oczywiście kwestia wsparcia procesu modernizacji i reformowania Sił Zbrojnych Ukrainy – w tym szczególnie możliwość stopniowego wdrażania standardów NATO. Jest to najmocniejszy punkt trilateralnego porozumienia, gdyż odnosi się do jego fundamentu, czyli Litewsko-Polsko Ukraińskiej Brygady im. Wielkiego Hetmana Konstantego Ostrogskiego stacjonującej w Lublinie od 2015 roku⁸. Rozwijanie współpracy wojskowej na bazie dotychczasowych doświadczeń będzie miało jeszcze większe znaczenie, gdyż od czerwca 2020 roku Ukraina posiada status członka Programu Rozszerzonych Możliwości NATO będąc szóstym partnerem Sojuszu Północnoatlantyckiego w ramach tego programu.

Zarysowana w deklaracji lubelskiej współpraca w zakresie obronności i bezpieczeństwa dzięki egzystencji Brygady – pozwala rozpocząć funkcjonowanie nowego formatu z nieco innego poziomu, gdyż jest naturalną konsekwencją rzeczywistej wspólnej działalności. Sergey Gerasymchuk, zastępca dyrektora wykonawczego Rady Polityki Zagranicznej „Ukraiński Pryzmat”, podkreśla solidny fundament Trójkąta Lubelskiego, którym jest wspomniana Brygada, co pozwala z optymizmem patrzyć w przyszłość⁹. Podobnego zdania jest Alyona Getmanchuk, dyrektor Centrum Nowej Europy, która wskazuje, że Polska i Litwa, w imieniu nowego trójporozumienia, bazując na dotychczasowych doświadczeniach mogą przestawić plan działań na rzecz członkostwa Ukrainy w Sojuszu Północnoatlantyckim¹⁰.

Ponadto Trójkąt Lubelski będzie skupiony na rozwijaniu dotychczasowej współpracy parlamentarnej. Trójstronne porozumienie, z perspektywy Kijowa, ma przede wszystkim pozwolić na usystematyzowanie wzajemnych relacji poprzez kontynuację dotychczasowych działań takich jak kooperacja Ukrainy w formule zgromadzenia parlamentarnego państw Trójkąta Lubelskiego, które funkcjonuje od 2008 roku¹¹, oraz rozwijanie polityki regionalnej w innych kierunkach. W tym zakresie Sergey Gerasymchuk podkreśla, że nowe porozumienie pozwoli Ukrainie nawiązać bliższą współpracę z Grupą Wyszehradzką i Nordycko-Bałtycką Ósemką z racji na członkostwo Polski i Litwy w tych formatach¹². Wizja regionalnej kooperacji Ukrainy przy dotychczas funkcjonujących formatach międzynarodowych została wyraźnie wskazana w deklaracji lubelskiej. W dokumencie odniesiono się do potencjalnej współpracy Ukrainy z Inicjatywą Trójmorza i prawdopodobnie w przyszłości możemy spodziewać się działań w tym kierunku, szczególnie mając na uwadze fakt, że takie głosy coraz wyraźniej kierowane są zza oceanu¹³. Przywoływana Aloyna Getmanchuk podkreśla w tym względzie, że Ukraina powinna uzyskać status obserwatora na kolejnym szczycie Inicjatywy Trójmorza w Tallinnie a następnie skupić się na kooperacji infrastrukturalnej z państwami tego formatu¹⁴. Jesień 2020 roku będzie w tym zakresie ważnym wyznacznikiem urzeczywistniania powyższego postulatu.

O kształt nowego formatu

Musimy zdawać sobie sprawę, że Trójkąt Lubelski, jako format ministerialny nie będzie miał charakteru jednoznacznie geopolitycznego w klasycznym tego słowa znaczeniu. Prawdopodobnie nie będzie on aspirował do roli wielopłaszczyznowego projektu gospodarczego na miarę Inicjatywy Trójmorza. Nie będzie miał też wymiaru stricte politycznego, choć agenda polityczna może dominować w przekazie zewnętrznym. Zgodnie z przyjętymi ustaleniami w Lublinie nie ma planów instytucjonalizacji Trójkąta, gdyż jego formuła ma mieć bardziej charakter platformy konsultacyjnej¹⁵.

Wobec powyższego kluczowe będzie znalezienie odpowiedniego miejsca dla Trójkąta Lubelskiego w przestrzeni polityki zagranicznej Polski, Litwy i Ukrainy. Kolejne miesiące pozwolą odpowiedzieć na pytanie o wagę tego formatu i o jego kondycję. Niestety samo kierunkowe zarysowanie wspólnych celów nie spowoduje ich natychmiastowej realizacji a nadal musimy pamiętać, że pozycja wyjściowa tego formatu nie stanowi w pełni czystej karty. Trójkąt Lubelski, czy tego chcemy czy nie, jest wkomponowany w skomplikowaną mozaikę relacji dwustronnych polsko-ukraińskich i polsko-litewskich. Wobec tego będzie napotykał wiele ograniczeń. Prawdopodobnie agenda problemów nie zniknie wraz z rozwojem tej platformy współpracy choć treść deklaracji lubelskiej jednoznacznie grupuje wszystko to co może trzy państwa łączyć a oddala te obszary, które obiektywnie różnią i dzielą.

Trójporozumienie Polski, Litwy i Ukrainy nawiązujące do dziedzictwa Unii Lubelskiej to zdecydowane podkreślenie kierunku na jakiej podstawie i w odniesieniu do jakiej tożsamości ma być budowana współpraca Warszawy, Wilna i Kijowa. Niemniej wspólna deklaracja w tym zakresie nie będzie oznaczała rozwiązania spornych kwestii i przejście nad nimi do porządku dziennego. Być może nawet w toku licznych konsultacji rozbieżności będą narastały i wielokrotnie znalezienie wspólnego rozwiązania będzie stanowiło ogromne wyzwanie dla trzech państw. Trójkąt Lubelski powinien zatem być płaszczyzną dialogu, dzięki której będzie można określić nie tylko wspólne działania ale także skonkretyzować i nadać odpowiednią hierarchię problemom, nad którymi warto byłoby się pochylić w kontekście ich etapowego rozwiązywania celem jeszcze pełniejszego i skuteczniejszego wdrażania poszczególnych projektów w ramach tego formatu. Być może nowe porozumienie będzie ku temu sprzyjało.

Ministrom Spraw Zagranicznych zależy na koncyliacyjnej agendzie aby nie dotykać spornych kwestii. Prawdopodobnie w pierwszej kolejności działania będą podejmowane w tych przestrzeniach, które nie będą wchodziły ze sobą w kurs kolizyjny. Jeśli wyznaczono taki kierunek to na tym etapie należy maksymalnie skupić się na tym to co można wspólnie osiągnąć. Trójstronna deklaracja daje szansę realizacji wielu inicjatyw o mniejszym zakresie, które będą służyły zarówno Polsce jak i Litwie oraz Ukrainie. Dlatego też jeśli Trójkąt Lubelski pozwoli ukierunkować działania na rzecz realizacji mniejszej wagi spaw, które w ostatnich latach były pomijane bądź ich ranga była zbyt niska, to będzie to jego ogromny sukces. Warto podkreślić, że aktualna współpraca polsko-litewska w dziedzinie energetyki czy powstanie Litewsko-Polsko-Ukraińskiej Brygady (LITPOLUKRBRIG), która jest widocznym efektem udanej współpracy trzech państw w zakresie obronności i bezpieczeństwa to przestrzenie, które pozwalają zabezpieczyć i rozwijać przestrzenie łączące interesy Warszawy, Wilna i Kijowa.

Platforma realizowania własnych i wspólnych interesów, nawet w mikroskali, może okazać się w przyszłości doskonałym impulsem do dialogu nad sprawami, które dzielą trzy państwa. Wobec tego należy przyjąć z optymizmem wolę usystematyzowania trójstronnych relacji i wykorzystać szansę, która stoi przed Polską, Litwą i Ukrainą – wzniesienia się ponad różnice celem realizowania konkretnych inicjatyw. Niezależnie od dotychczasowych ocen polityki wschodniej III Rzeczpospolitej – należy przyjąć Trójkąt Lubelski, jako obiecujący format jeśli będzie on stanowił realną płaszczyznę realizacji wyznaczonych celów. Wobec tego, aby nie wpaść w pułapkę w jaką z perspektywy wybranych państw zmierza Inicjatywa Trójmorza – dotyczącą inflacji pomysłów, zróżnicowanej agendy, teoretycznych wizji przyszłości tego formatu przy braku finalizacji chociażby jednego sztandarowego projektu oraz jedynie stopniowego wdrażania planów dotyczących mniejszych inicjatyw – należy wykorzystać Trójkąt Lubelski, jako pragmatyczne forum łączące trilateralne interesy Polski, Ukrainy i Litwy zaczynając od mniejszych przedsięwzięć. Z perspektywy inicjatorów powołania Trójkąta – zdecydowanie lepiej mogłyby zostać odebrane efekty mniejszej kooperacji przy konkretnych sprawach niż deklaracje o monumentalnych i epokowych projektach, które nigdy nie wyjdą ze sfery planowania i położą się cieniem na dynamice rozwoju tego formatu. Wspomniana Inicjatywa Trójmorza z perspektywy chociażby Republiki Austrii czy Republiki Czeskiej jest często tak odbierana, co uniemożliwia jej zrównoważony rozwój i pełną partycypację w jej ramach wszystkich 12 państw.

Selekcja odpowiednich tematów i wyszukanie najwłaściwszych zagadnień w obszarze zarysowanej współpracy to niewątpliwie największe wyzwanie, jakie stoi przed nowym formatem. Precyzyjne określenie detalicznych aktywności i ich konkretne zdefiniowanie będzie także przekładało się na rozwijanie kolejnych przedsięwzięć, które będą powstawały naturalnie w kolejnych etapach. Podobne wnioski można usłyszeć z różnych środowisk na Ukrainie. Była przewodnicząca Komisji Spraw Zagranicznych Rady Najwyższej Ukrainy, Hanna Hopko, podkreśla, że nie można poprzestać jedynie na zarysowanych w przyszłości potencjalnych korzyściach, gdyż sama deklaratywna forma współpracy nie musi mieć bezpośrednich skutków w postaci konkretnych działań. Wskazuje ona jednocześnie, że należałoby zinstytucjonalizować Trójkąt Lubelski opracowując mapę drogową działań. Konieczne będzie również powołanie grup roboczych, odświeżenie formuły współpracy międzyparlamentarnej Polski, Litwy i Ukrainy a także ekstensywnie rozwijanie kooperacji gospodarczej i działań obywatelskich¹⁶

Wobec tego słuszna wydaje się refleksja, że jak najszybsze określenie agendy Trójkąta Lubelskiego będzie jedynie wartością dodaną dla zainteresowanych stron i pozwoli ocenić plan realności wdrożenia proponowanych inicjatyw. W tym duchu należy odczytywać także wypowiedź cytowanej już Dyrektor Centrum Nowej Europy – Aloyny Getmanchuk, która podkreśla wagę określenia priorytetów Trójkąta Lubelskiego, a także wizję rozwoju inicjatywy, która musi zostać przedstawiona aby nie formuła współpracy nie została zmarginalizowana¹⁷. Wydaje się także, że kluczowe w tym zakresie będzie wyznaczanie stałego harmonogramu spotkań Ministrów Spraw Zagranicznych. Intensywność spotkań będzie miała wpływ na zewnętrzną ocenę opinii publicznej o roli i charakterze Trójkąta. Pozwoli też na bieżąco monitorować stan realizowanych działań i wyznaczać kolejne – bazując na deklaracji lubelskiej z lipca 2020 roku. Z wizerunkowego punktu widzenia dużym zagrożeniem dla spójności Trójkąta Lubelskiego, trwałości i intensywności przedsięwzięć w jego ramach może być jego powierzchowna deklaratywność. Jeśli nie będzie odpowiedniej determinacji w realizowaniu poszczególnych inicjatyw oraz nie zostaną one odpowiednio wkomponowane w priorytety działań regionalnych Litwy, Polski i Ukrainy to żywotność formatu może jedynie zakończyć się na ramowym wyznaczaniu pół współpracy.

W tym aspekcie warto podkreślić, że formuła ministerialna może nie być w wielu obszarach wystarczająca aby zapewnić odpowiednie finansowanie poszczególnych przedsięwzięć. Pomimo, że aktualnie nie jest to analizowane w takim kontekście to przywoływana już Inicjatywa Trójmorza, jako format prezydencki, napotyka na podobne problemy w wybranych państwach. Można jedynie przypuszczać, że w przyszłości mogą wystąpić pewne rozbieżności dotyczące odpowiedniej agregacji środków finansowych na rzecz wyznaczonych celów z racji na rangę jedynie ministerialnego wymiaru Trójkąta Lubelskiego. Ponadto zaangażowanie Ministrów Spraw Zagranicznych musi mieć realne oddziaływanie na „łącznikowych” urzędników trzech ministerstw, którzy mają prowadzić na niższym szczeblu prace organizacyjne w ramach Trójkąta Lubelskiego. Koniecznym jest zatem określenie nie tylko celów i wyzwań ale przede wszystkim skonkretyzowanie środków, które mają doprowadzić do ich realizacji oraz zbudowanie odpowiedniego zaplecza organizacyjno-operacyjnego koordynującego wyznaczoną agendę polityczno-gospodarczą Trójkąta Lubelskiego.

Gospodarczy i społeczny wymiar Trójkąta Lubelskiego

Deklaracja lubelska to nie tylko wyznaczenie obszarów współpracy politycznej. Treść porozumienia w wielu miejscach kieruje nas do aspektów społecznych i gospodarczych, jako koniecznych wymiarów rozwijania trójstronnej platformy kooperacji pomiędzy Rzeczpospolitą Polską, Republiką Litewską i Ukrainą.

Zapowiedź ekonomicznego wymiaru współpracy trzech państw to w tym momencie, oprócz całego zakresu spraw związanych z bezpieczeństwem, prawdopodobnie największa przestrzeń do zagospodarowania przez nowy format. Platforma ekonomiczna, jaką ma być Trójkąt Lubelski, to zadanie, które na ten moment może być trudne do optymalnego wdrożenia każdej ze stron. Niemniej efekty pogłębienia współpracy w tym zakresie mogą przynieść wymierne korzyści dla ugruntowania pozycji nowego formatu.

Przede wszystkim relacje gospodarcze Polski, Litwy i Ukrainy to wciąż niewykorzystany potencjał. Z naszej perspektywy widzimy szczególnie to na kanwie wzajemnej wymiany handlowej z Ukrainą. Pomimo funkcjonowania wielu instytucji – na czele z Polsko-Ukraińską Izbą Gospodarczą, która grupuje w branżowych komitetach polskich i ukraińskich przedsiębiorców oraz posiada 21 przedstawicielstwa w obu państwach – nie stworzono na bazie bilateralnych stosunków odpowiednich warunków do agregowania wspólnego potencjału gospodarczego. Cały czas Ukraina postrzegana jest jako miejsce o nie do końca ustabilizowanej sytuacji prawnej a przez to gospodarczej – polscy przedsiębiorcy widzą naszego wschodniego sąsiada przez pryzmat porażek inwestycyjnych¹⁸. Największym wyzwaniem są tutaj nie do końca respektowane ramy prawne, na których można byłoby się oprzeć swój plan inwestycyjny¹⁹. Komentarze, które pojawiają się w przestrzeni publicznej w tym zakresie korelują z twardymi danymi dotyczącymi handlu zagranicznego. Pomimo tendencji wzrostowych od kilku lat – Ukraina nie znajduje się nawet w pierwszej 10. partnerów w handlu zagranicznym Polski. Nasz eksport do tego kraju w 2019 roku wyniósł 5,29 mld USD, a import – 2,9 mld USD²⁰. Z innej perspektywy należy odczytywać dane strony ukraińskiej. Na ich podstawie Polska była dla Ukrainy w 2019 roku drugim po Chinach rynkiem eksportowym (3,3 md USD). Jeśli chodzi o import – Polska znajduje się na czwartym miejscu za Chinami, Rosją i Niemcami (4,1 mld USD)²¹. Prace w kierunku promocji wzajemnych inwestycji w ramach Trójkąta Lubelskiego mogłyby również wpłynąć pozytywnie na stan relacji gospodarczych pomiędzy Litwą i Ukrainą. Wartość litewskiego eksportu na Ukrainę wynosiła w 2019 roku 1,2 mld USD. Ogromna przestrzeń do działania związana jest z obecnością ukraińskich towarów na rynku litewskim. W 2019 roku import ukraińskich towarów wyniósł, można by dodać, że zaledwie, 356,9 mln USD²².

Zdecydowanie lepiej prezentują się aktualne tendencje wzrostowe jeśli chodzi o relacje gospodarcze Polski z Litwą²³. Dane z 2019 roku pozwalają wskazać, że Litwa importuje z Polski towary o łącznej wartości 4,2 mld USD, co w porównaniu z chociażby z rokiem 2018, gdzie wartość importu wynosiła 3,5 mld USD pokazuje skalę możliwości dynamicznego rozwijania relacji handlowych. Ponadto Litwa w 2019 roku eksportowała do Polski towary w wysokości 2,6 mld USD, co jest również wzrostem wartości w porównaniu do roku 2018 o ponad 300 mln USD. Warto jednak dodać, że Litwa podobnie jak Ukraina nie znajduje się w pierwszej 10. partnerów w handlu zagranicznym Polski. Nasz eksport na Litwę wyniósł w 2019 roku 3,79 mld USD a import z Litwy – 1,97 mld USD²⁴.

Kooperacja gospodarcza Polski, Litwy i Ukrainy to przestrzeń, która może zdecydowanie łączyć i być trwałą formułą współpracy w ramach Trójkąta Lubelskiego. W pierwszej kolejności prawdopodobnie agenda spraw ekonomicznych będzie bazowała na dotychczas wytyczonych ścieżkach bilateralnych relacji choć z czasem oczekiwanym stanem byłoby wyznaczenia nowej formuły współpracy na kanwie porozumienia z Lublina. Aby to mogło się wydarzyć – potrzebny jest spójny i klarowny program promocji gospodarczej polskich, litewskich i ukraińskich przedsiębiorców, aby mogli oni funkcjonować na wzajemnych rynkach. W tym zakresie dostrzegalna jest duża przestrzeń jak chociażby otwartość Kijowa na polskie i litewskie inwestycje, choć powinna ona być osadzona na stabilniejszych podstawach. Wiadomym jest, że w aktualnej sytuacji rozwój gospodarki ukraińskiej bezpośrednio wiąże się ze wzrostem polskiego eksportu. Wobec tego Trójkąt Lubelski mógłby być doskonałym impulsem do wdrożenia jednolitej koncepcji wzajemnego poruszania się polskich, litewskich i ukraińskich przedsiębiorców na rynkach sąsiadów – z określeniem ram organizacyjnych dotyczących ich wejścia na dany rynek, gwarancji stabilności przepisów prawnych w określonym zakresie czasu, dostępu do konsultacji i tłumaczy, pomocy w organizacji zindywidualizowanych misji gospodarczych, uzyskania rzetelnych informacji bazujących na analizie rynkowej, warunków wymiany handlowej dla mikro i małych przedsiębiorstw chociażby w ramach małego ruchu granicznego czy wsparcia administracyjnego wraz ze szczególnym określeniem statusu prawno-podatkowego podmiotu zamierzającego inwestować za granicą. Powyższa perspektywa głównie związana jest z ekspansją litewskich i polskich przedsiębiorstw na Ukrainie ze względu na jej brak członkostwa w Unii Europejskiej.

Jest to postulat zdecydowanie łączący, który może przynieść wiele korzyści dla wszystkich stron²⁵. Należałoby więc ustalić na kanwie spotkań Trójkąta Lubelskiego czy jest możliwe ustalenie takich ram organizacyjno-prawnych aby móc mobilizować zdecydowanie większe grono polskich i litewskich inwestorów do partycypowania chociażby w ukraińskiej prywatyzacji. To samo może odnosić się do ekspansji zagranicznej ukraińskich przedsiębiorstw w Polsce i na Litwie. Ponadto czy Trójkąt Lubelski nie mógłby być platformą, która kumuluje potencjał wszelkich polskich, ukraińskich i litewskich instytucji zajmujących się promocją przedsiębiorczości w kontekście większego zaangażowania się we wzajemnych relacjach handlowych? Jeśli deklaracja lubelska przewiduje „aktywne działania w celu promocji handlu i inwestycji” to wspólne wypracowanie modelu kształtowania relacji handlowych (przy wszelkich obiektywnych ograniczeniach) powinno być zadaniem, które zespoły robocze starają się jak najszybciej zaproponować.

Potencjalny sukces wykreowania stabilniejszych i przejrzystszych ram współpracy gospodarczej głównie pomiędzy Polską i Litwą a Ukrainą to nadanie kolejnego mocnego akcentu za pogłębianiem trójstronnych relacji, a także obszar bazujący głównie na przedsiębiorczości obywateli, do którego skuteczności można byłoby się w przyszłości odwoływać na etapie projektowania kolejnych inicjatyw w ramach lubelskiego Trójkąta.

Wymiar społeczny nowego porozumienia to również szansa na rozwinięcie tych obszarów trójstronnych relacji, które nie były do tej pory w sposób systemowy zorganizowane. Ministrowie Spraw Zagranicznych zobowiązali się na karcie deklaracji „do wzmacniania kontaktów międzyludzkich i współpracy społeczeństwa obywatelskiego, w tym pomiędzy naukowcami i ekspertami”²⁶, co pozwala oczekiwać na skonkretyzowane działania w tym zakresie.

Na pierwszy plan warto wysunąć zatem współpracę ekspercką, która oczywiście jest w wielu obszarach rozwijana, szczególnie na kanwie dwustronnych relacji, niemniej brakuje wyeksponowania jednolitej formuły działań analitycznych think-tanków z Polski, Ukrainy i Litwy w kontekście analizowania sytuacji w naszym regionie. Pod auspicjami Trójkąta można spróbować zorganizować cykliczne konferencje bądź spotkania think-tanków (znany format Think Tank Forum) przy okazji kolejnych zjazdów Ministrów. Formuła rozmów ekspertów z polskich, litewskich i ukraińskich think-tanków przy okazji zagadnień poruszanych przez Ministrów Spraw Zagranicznych mogłaby być wartościowym elementem pozwalającym wyznaczać obszary, wokół których można byłoby kreować przyszłą agendę Trójkąta i oceniać postęp dotychczasowych prac. Jest to kierunek, który należy rozważyć, gdyż rozwój zaplecza eksperckiego wokół Trójkąta Lubelskiego może być wsparciem merytorycznym w kontekście kierunkowego monitorowania realizacji zobowiązań państw przy jednoczesnym kształtowaniu platformy wymiany doświadczeń i informacji oraz wzajemnemu zwiększaniu kompetencji. W tym zakresie Polacy posiadają doświadczenia w organizacji i uczestnictwa chociażby w spotkaniach eksperckich w formacie Think Tank Forum przy okazji dwóch ostatnich szczytów Procesu Berlińskiego, z których jeden miał miejsce w Poznaniu w 2019 roku. Oczywiście warto zastanowić się nad koncepcją wykorzystania prac ekspertów i skalą ich omówienia przez zespoły robocze w danych Ministerstwach. Jeśli formuła spotkań think-tanków wokół kolejnych zjazdów miałaby szansę na urzeczywistnienie to kolejnym przyszłościowym krokiem byłoby zaaranżowanie sieci think-tanków, których zadaniem byłaby analiza aktualnego stanu relacji trójstronnych, wskazywanie obszarów do dalszej współpracy i rekomendowanie określonych działań. W tym przypadku można byłoby wzorować się na formule współpracy zainicjowanej w 2012 roku, którą znamy z Grupy Wyszehradzkiej (Think Visegrad – V4 Think Tank Platform²⁷) bądź bardziej oddolnej, której drogę wyznaczyła Fundacja Warsaw Institute w postaci stworzenia Baltic Fund²⁸.

Jest to oczywiście pole, które niezależnie od powyższego pomysłu należy wciąż wypełniać określoną treścią. W tym zakresie wystarczy spojrzeć chociażby na największe think-tanki w Polsce, na Ukrainie i Litwie w kontekście informowania (analizowania, komentowania) o samym zawiązaniu Trójkąta Lubelskiego. Jedynie w Polsce Instytut Europy Środkowej²⁹ oraz Polski Instytut Spraw Międzynarodowych³⁰ odnieśli się w postaci swoich komentarzy do nowej inicjatywy. Niestety w oficjalnych materiałach nie można dostrzec prac instytucji, która wydawałoby się powinna stworzyć najobszerniejszy komentarz w tym aspekcie – mowa oczywiście o Ośrodku Studiów Wschodnich. Niestety największe think-tanki na Litwie i Ukrainie również nie poświęciły swojej uwagi nowemu formatowi³¹.

Z perspektywy Kijowa i Wilna – ciężar przekazu informacyjnego o Trójkącie Lubelskim wzięły na siebie tradycyjnie media. Szczególnie na Ukrainie przekaz o nowej inicjatywie, choć odbierany generalnie pozytywnie, był zróżnicowany w kontekście podziałów w polityce wewnętrznej³². Na Litwie również dominował przekaz pozytywny choć media głównie ograniczyły się do samego zrelacjonowania przebiegu spotkania w Lublinie³³. Pomimo braku oficjalnych materiałów analitycznych u naszych wschodnich sąsiadów, należy zauważyć, że po podpisaniu deklaracji lubelskiej pojawił się dłuższy komentarz dotyczący szerszego kontekstu zaangażowania się Litwy we współpracy regionalnej – co niewątpliwie jest pokłosiem decyzji podjętej pod koniec lipca na Lubelszczyźnie. Dr Valentinas Beržiūnas z Instytut Nauk Politycznych i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Wileńskiego, wskazuje w swoim tekście, że koalicja państw Europy Środkowo-Wschodniej to nieuchronność, dla której nie ma alternatywy³⁴. Format trójstronnej współpracy w ramach Trójkąta Lubelskiego niewątpliwie wpisuje się w tworzenie kolejnej części składowej szerszej koalicji państw regionu naszej części Europy.

Co przyniesie przyszłość?

Z dotychczas przekazanych opinii publicznej informacji wynika jednoznacznie, że przyszły harmonogram prac i mapa drogowa Trójkąta Lubelskiego będą stopniowo poszerzane. Wyznacznikiem znaczenia tego formatu w najbliższych miesiącach będzie skala zaproponowanych projektów i gotowość ich wdrażania. Bazując na przyjętych kierunkowych deklaracjach należy przyznać, że punktem wyjścia będzie bezpieczeństwo regionalne (z mocnym akcentem na kwestie energetyczne – uwzględniając w tym przeciwdziałanie Nord Stream 2). Koordynacja stanowisk Polski, Litwy i Ukrainy w kontekście konfliktu na wschodzie Ukrainy oraz aneksji Krymu to wyraźnie zarysowane na karcie lubelskiej zagadnienia, które prawdopodobnie będą często towarzyszyły obradom szefów dyplomacji Trójkąta Lubelskiego. Federacja Rosyjska, a bardziej jej działalność w regionie, będzie niewątpliwie punktem odniesienia wielu inicjatyw nowego formatu. Należy spodziewać się w najbliższym czasie wachlarza różnych przedsięwzięć mających na celu przeciwdziałanie agresji Rosji także w zakresie dezinformacji. Jest to duże wyzwanie dla nowego trójporozumienia ale jednocześnie szansa, aby pokazać skuteczność deklarowanych założeń i już na najbliższym spotkaniu Ministrów Spraw Zagranicznych, której jest zaplanowane na jesień 2020 roku w Kijowie, zaproponować określone działania, które będą w stanie skutecznie odnosić się do wielopoziomowej dezinformacji ze strony Moskwy.

Z informacji przekazanych przez Ukrinform wynika, że Minister Spraw Zagranicznych Ukrainy Dymytro Kułeba prawdopodobnie zaproponował na spotkaniu w Lublinie wolę regularnego analizowania zagrożeń rosyjskiej dezinformacji³⁵. Jest to pierwsze skonkretyzowane pole, które można byłoby wykorzystać także w szerszym kontekście – chociażby prac think-tanków Polski, Litwy i Ukrainy w ramach potencjalnie zapowiadanych wspólnych działań eksperckich. Zobaczymy w jakim kierunku powyższa inicjatywa Dymytro Kułeby będzie zmierzała i dopiero efekty spotkania w Kijowie będą w stanie nam odpowiedzieć na pytanie o skuteczność tej propozycji.

Ciekawymi wątkami są również zarysowane zagadnienia wspólnej koordynacji działań w walce z pandemią COVID-19 a także cały zakres spraw związanych z pogłębianiem współpracy w ramach Partnerstwa Wschodniego oraz działanie na rzecz animowania projektów infrastrukturalnych, które będą promowały spójność regionu. Aktualny czas będzie sprzyjał częstszemu zadawaniu pytań o oddziaływanie Trójkąta Lubelskiego na Białoruś. Jest to oczywiście naturalny kierunek ekspansji projektów i założeń współpracy regionalnej w ramach nowego formatu. Należy przypuszczać, że kolejne spotkanie Ministrów Spraw Zagranicznych będzie w dużej części poświęcone kwestii białoruskiej – pierwszy krok został już wykonany poprzez wspólne oświadczenie szefów dyplomacji Polski, Litwy i Ukrainy po zakończonych wyborach prezydenckich w tym kraju.

Co więc przyniesie przyszłość? Prawdopodobnie stopniowy rozwój tego formatu, intensyfikację spotkań ministrów i grup roboczych, poszerzanie jego agendy, inicjowanie nowych obszarów współpracy i etapowe ich wdrażanie. Kolejne miesiące pokażą jednak jaka jest rzeczywista pozycja i charakter Trójkąta Lubelskiego. Czy będzie on w stanie na stałe wpisać się na listę skutecznych narzędzi współpracy regionalnej? Wszystko w rękach Ministrów Spraw Zagranicznych Polski, Litwy i Ukrainy oraz ich bezpośredniego zaplecza kreującego operacyjno-organizacyjny wymiar tego formatu. Jeśli Warszawa, Wilno i Kijów doszły już do tego etapu to warto się na chwilę zatrzymać, dokładnie przemyśleć strategię rozwoju, zaangażować odpowiednie instytucje i małymi krokami pozwolić rozwijać się każdej ze stron w ramach trilateralnego porozumienia. Jak pokazały ostatnie lata – osiągnięcie takiego stanu było często niemożliwe a praktyka dotychczasowej kondycji naszych relacji ze wschodnimi sąsiadami wielokrotnie uwypuklała nam jak bardzo szybko można wrócić do punktu wyjścia. Starajmy się więc wykorzystać tę szansę, gdyż musimy współpracować w jakiejś formule regionalnej a Trójkąt Lubelski jest doskonałym impulsem aby skierować trójstronne relacje na wyższy poziom. Jest to wyzwanie, które przed nami stoi ale w kontekście globalnych zmian na świecie oraz niepewnej sytuacji międzynarodowej zdecydowanie warte podjęcia – bo być może kolejna perspektywa „nowego Trójkąta Lubelskiego” będzie o wiele bardziej odległa niż nam się to wydaje.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1(1)/2020.

[Grafika: Kraje Trójkąta Lubelskiego; Autor: EricLewan]

_______________________________

Artykuł Trójkąt Lubelski – czy skończy się tylko na deklaracjach? pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Zacieśnianie powiązań politycznych, gospodarczych i społecznych w regionie Europy Środkowej pomiędzy morzami Bałtyckim, Adriatyckim i Czarnym, przezwyciężenie podziału na wschodnią i zachodnią Europę, stworzenie mechanizmów pozyskiwania politycznego wsparcia dla transgranicznych i makroregionalnych projektów oraz stworzenie trwałych podstaw wspólnego rozwoju gospodarczego w zakresie transportu, energetyki czy komunikacji cyfrowej to główne cele przedsięwzięcia zainicjowanego w 2015 roku przez Prezydentów Polski i Chorwacji Andrzeja Dudę i Kolindę Grabar-Kitarović¹. Inicjatywę Trójmorza, bo o niej oczywiście mowa, tworzy dwanaście państw Unii Europejskiej, które zajmują 29 procent jej powierzchni geograficznej, stanowią 25 procent jej ludności i generują 19 procent PKB całej wspólnoty. Ich wzrost gospodarczy dotychczas rósł co najmniej 3 razy szybciej niż średnia całej Unii Europejskiej². Możliwości ich rozwoju również kreślone są w co najmniej optymistycznych barwach.

Inicjatywa Trójmorza to opowieść o tym co łączy państwa środkowoeuropejskie. To wizja mówiąca o tym, co można osiągnąć działając wspólnie na rzecz ogólnego dobrobytu społeczeństw i rozwoju gospodarczego państw. Jest to format niezwykle perspektywiczny, który pomimo wielu rozbieżności zdefiniowanych już na samym początku jego zawiązywania³, zawsze starał się uwypuklać te obszary, które mogą jednoczyć państwa w procesie wspólnotowej modernizacji i reorganizacji największych deficytów infrastrukturalnych w regionie zauważalnych przez wszystkich jego uczestników.

Przewidywany rozwój współpracy pomiędzy trójmorską dwunastką, choć przez ostatnie pięć lat wielokrotnie kreślonej bardziej koncepcyjnie, to impuls dla państw regionu, które widzą w tej przestrzeni szansę na realizację własnych interesów – każdy oczywiście z innej perspektywy i ze zróżnicowanym rozłożeniem akcentów. Wyznaczony kierunek wiązania państw Inicjatywy Trójmorza w formule kooperacji gospodarczej jest zdecydowanie największym atutem tego formatu scalającego dążenia i aspiracje poszczególnych państw. Ostatnie pięć lat pokazało, że właśnie ekonomiczny wymiar Inicjatywy jest jej największą szansą na finalne zrealizowanie szeregu postulatów przed nią postawionych. Paradoksalnie im mniej będzie narracji o geopolitycznym wymiarze Inicjatywy Trójmorza tym chętniej poszczególne państwa będą angażowały się w poszczególne przedsięwzięcia – bo jest to dla nich bezpieczniejsze i wygodniejsze, gdyż pozwala zachować większą elastyczność dotyczącą kierunków współpracy bez generowania niepotrzebnych napięć szczególnie w stosunku do Unii Europejskiej. Z perspektywy państw członkowskich geopolityczna narracja o Inicjatywie Trójmorza prowadzi do mniejszej otwartości poszczególnych stolic na większe angażowanie się w tym formacie. Ostatnie lata wyraźnie pokazują, że możliwość wspólnotowego agregowania potencjału gospodarczego w Europie Środkowej jest na tyle atrakcyjne dla członków Inicjatywy, że to właśnie wykorzystanie struktur Unii Europejskiej do większego upodmiotowienia naszego regionu stanowiło jeden z największych bodźców skutkujących podjęciem decyzji poszczególnych państw o współpracy przez trójmorską dwunastkę⁴. Komplementarność Inicjatywy Trójmorza wobec struktur unijnych to jeden z tych argumentów, który wybrzmiewa najmocniej, w kontekście dalszej współpracy państw w ramach tego formatu. W przypadku gdyby jej pozycja została ustawiona w przeciwnym kierunku bądź miała wyraźniejszy rys konkurencyjny wobec Brukseli to mogłoby to doprowadzić do trwalszej niezdolności długookresowego realizowania jej podstawowych postulatów i wdrożenia kluczowych projektów.

Od samego początku powołania Inicjatywy Trójmorza podkreśla się konieczność wykorzystania potencjału gospodarczego Europy Środkowej aby doprowadzić do zniwelowania różnic pomiędzy starą a nową Europą. W toku prac uznano, że największym wyzwaniem tym zakresie będzie wdrożenie określonych projektów przez poszczególne państwa, mające na celu podniesienie regionu z wielu deficytów infrastrukturalnych. Dla Polski jest to oczywiście ogromna szansa, gdyż zaległości w tym zakresie są bardzo widoczne i każda próba reorganizacji oraz modernizacji aktualnego stanu transgranicznej infrastruktury energetycznej, transportowej czy cyfrowej mogą stanowić bardzo ważny bodziec rozwojowy. Jest to jednak w tym momencie dość odległa perspektywa co nie znaczy, że nierealna. Wręcz przeciwnie. Ostatnie kilkanaście miesięcy pokazało, że to właśnie determinacja Warszawy w inicjowaniu poszczególnych przedsięwzięć w ramach Inicjatywy przynosi określone rezultaty. Musimy pamiętać, że jesteśmy jednak na początkowym etapie długiej drogi do końcowego sukcesu co nie zawsze jest tak przedstawiane nad Wisłą. Co ma na to wpływ? Dostrzegamy tutaj bardzo wiele czynników. Obiektywnie rzecz biorąc: Inicjatywa Trójmorza jest coraz częściej obecna zarówno w polskiej debacie medialnej, jak i w dyskursie naukowym⁵ czy eksperckim⁶. Opinia publiczna coraz częściej ma okazję dowiedzieć się o wielu aspektach Inicjatywy Trójmorza, media starają się omawiać wybrane projekty czy relacjonują przebieg szczytów pozwalając nam zapoznawać się z poszczególnymi informacjami na temat rozwoju tego formatu. Ponadto zdecydowanie jednoznaczne zaangażowanie najwyższych władz Rzeczpospolitej, na czele z Prezydentem Andrzejem Dudą, a także rolą polskich instytucji takich jak chociażby Bank Gospodarstwa Krajowego pozwala ocenić stanowisko Warszawy. Polska chce być aktywnym członkiem założonego przez siebie formatu regionalnego kreując jego agendę i zachęcając pozostałe państwa do pogłębiania współpracy.

Niemniej minione pięć lat, abstrahując od rzeczywistego stanu wdrożenia planowanych przedsięwzięć, prowadzi nas do miejsca, z którego chcąc czy nie – patrzymy w sposób „polonocentryczny” na całą Inicjatywę. Niestety nasza percepcja jest skutkiem narracji pars pro toto przez co wielokrotnie wydaje nam się, że skala zainteresowania Trójmorzem przez elity polityczne, wybrane grupy społeczne (w tym samorządowców, ekspertów i naukowców) czy media jest na podobnym poziomie w każdym z państw członkowskich. Polskie spojrzenie na Inicjatywę Trójmorza, poprzez brak upowszechnienia wiedzy o realnej ocenie tego formatu w pozostałych państwach, wykreowało powszechny obraz niezwykle dynamicznie rozwijającego się przedsięwzięcia, które ma coraz większe znaczenie i skutecznie realizuje swoje cele. Oczywiście wiele jest w tym prawdy jednak nie zmienia to faktu, że ocena i stosunek do Inicjatywy przez pozostałe państwa i społeczeństwa jest często odmienny, zdecydowanie bardziej skomplikowany i w poszczególnych przypadkach diametralnie różni się od wizji Warszawy. Ostatnie pięć lat pokazało, że formalne członkostwo w Inicjatywie Trójmorza nie gwarantuje określonego poziomu zaangażowania poszczególnych państw. Co więcej – partycypacja w nowej strukturze nie generuje również potrzeby takiego samego angażowania się w zaproponowane inicjatywy nowej wspólnoty przez jej członków. Warto więc spojrzeć na rzeczywisty bilans ostatnich pięciu lat tego formatu, gdyż miejsce, w którym aktualnie się znajdujemy, w naszej narracji, bliższe jest jednak pozycji, którą chcemy osiągnąć w przyszłości niż stanowi o realnym położeniu Inicjatywy Trójmorza pod koniec 2020 roku. Próba rzeczywistego uchwycenia tego formatu, jego kondycji i rozwoju pozwoli na ocenę stanu aktualnego, który pomimo deficytów, napawa jednak optymizmem, choć powinniśmy go traktować jako jeden z pierwszych etapów bardzo długiej drogi, do której przebycia powinno się zaangażować w podobnym stopniu wszystkie państwa członkowskie.

Co udało się zrobić?

Dokonując próby bilansu pięciolecia funkcjonowania Inicjatywy Trójmorza należy podkreślić, że w wymiarze całego formatu na szczeblu, tak to określmy, centralnym, a nie z perspektywy poszczególnych państw, udało się wykonać wiele kroków i wdrożyć kilka fundamentalnych dla tego projektu przedsięwzięć. W 2017 roku podczas II szczytu w Warszawie powołano do życia Forum Biznesowe Trójmorza, rok później w 2018 roku w Bukareszcie utworzono sieć Izb Handlowych państw członkowskich a podczas I Forum Regionów Trójmorza w Jasionce koło Rzeszowa zadeklarowano powstanie Obserwatorium Regionalnego Inicjatywy Trójmorza⁷. W 2019 roku powołano bardzo ważny instrument mający stanowić o finansowym zapleczu Inicjatywy czyli Fundusz Inwestycyjny Inicjatywy Trójmorza (Three Seas Initiative Investment Fund). Główną rolę w tym przedsięwzięciu odegrał polski bank rozwoju – Bank Gospodarstwa Krajowego, który razem z rumuńskim Exim Bankiem formalnie założył tę ekonomiczną platformę mającą na celu finansowanie priorytetowych projektów formatu. W tym zakresie fundusz ma się koncentrować na przedsięwzięciach rozwijających infrastrukturę transportową, energetyczną i cyfrową w regionie Trójmorza, co ma w dalszej kolejności stopniowo niwelować różnice w rozwoju państw i społeczeństw pomiędzy Europą Środkową a Zachodnią. Fundusz ma finansować priorytetowe projekty, które zgłaszały państwa członkowskie. Do tej pory zgłoszono ich aż 77⁸ i to właśnie ich współfinansowaniem ma się zająć założony Fundusz Inwestycyjny. Warto jednak podkreślić, że możliwości rozwoju potencjału gospodarczego państw położonych pomiędzy Bałtykiem, Adriatykiem i Morzem Czarnym związane są z potrzebą rozszerzania możliwości działania w obszarach priorytetowych, czyli we wspomnianej infrastrukturze transportowej, energetycznej i cyfrowej. W tym zakresie wyliczono, że aby skutecznie wdrożyć wszystkie projekty potrzebne będzie niemalże 600 mld euro. Na tę sumę mają wpływać fundusze europejskie, krajowe i samorządowe oraz wspomniany Fundusz Inwestycyjny⁹. Jak podkreśla Bank Gospodarstwa Krajowego – atutem tego Funduszu jest fakt, że wzmacnia zaangażowanie kapitałowe poszczególnych krajów i instrumentów finansowych Unii Euro­pejskiej. Jednocześnie jest to przedsięwzięcie komercyjne, którego celem jest zarabianie i przynoszenie zysków inwestorom. Może realizować również projekty komercyjne w formie partnerstwa publiczno-prywatnego¹⁰. Aktualnie do Funduszu dołączyło 9 z 12 państw Inicjatywy Trójmorza, które łącznie zaangażowały się w Fundusz w kwocie ponad 800 mln euro¹¹ . W zakresie finansowym warto odnotować również fakt, że w 2019 roku powołano do życia indeks giełdowy z regionu – CEEplus, którego powstanie ogłosili w liście intencyjnym prezesi giełd z Polski, Czech, Słowacji i Węgier, Chorwacji, Rumunii i Słowenii. Indeks skupia ponad 100 najbardziej płynnych spółek z państw regionu i mają mu towarzyszyć fundusze pasywne skierowane do inwestorów detalicznych. Jest publikowany od 4 września 2019 roku¹². Należy także odnotować inne wydarzenia, które pokazują moment, w którym Inicjatywa Trójmorza aktualnie się znajduje. W 2020 roku Sekretarz Stanu Mike Pompeo zadeklarował amerykańskie wsparcie dla inwestycji w ramach Inicjatywy Trójmorza w wysokości 1 mld USD, co jeszcze wyraźniej potwierdziło chęć kooperacji Stanów Zjednoczonych z trójmorską dwunastką. Ponadto wypracowanie listy priorytetowych projektów w liczbie 77 należy odczytywać jako zdecydowany sukces, gdyż stanowi precyzyjne określenie tego co w najbliższych latach w ramach tego formatu państwa zamierzają robić. Stworzenie tej listy jest sukcesem także w zakresie konceptualnym gdyż przynajmniej porządkuje to o czym się wielokrotnie wiele mówiło i konkretyzuje plany, refleksje i dążenia państw, które dotychczas były jedynie teoretycznymi planami. Z jasno zarysowanymi projektami i rozpoczętym procesem ich uszczegóławiania i wstępnego wdrażania – Inicjatywa Trójmorza łatwiej będzie mogła przejść do stanu implementacji przedstawionych pomysłów.

Skala zaproponowanych działań i rozwój Inicjatywy doprowadziły do zarysowania wyraźnej tendencji do instytucjonalizacji tego formatu. Wyrażona została ona w marcu 2020 roku powstaniem Sekretariatu Technicznego, którego celem było przygotowanie szczytu państw członkowskich w Tallinnie¹³. Kolejnym krokiem ma być jednak utworzenie nie czasowego a stałego sekretariatu Inicjatywy Trójmorza. Mamy w tym zakresie już pierwsze oficjalne deklaracje ze strony węgierskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych, które zaproponowało aby Budapeszt był jego siedzibą. Podczas ostatniego szczytu deklarację w tej sprawie ponownie wyraził sekretarz stanu ds. polityki bezpieczeństwa Węgier Péter Sztáray¹⁴.

Ponadto jednym z największych sukcesów, które udało się przez minione lata osiągnąć jest zbudowanie odpowiedniego kapitału społecznego dla tak szerokiego i wieloletniego programu integracji infrastrukturalnej Europy Środkowej. To zdecydowanie budująca informacja, gdyż wzajemne zaufanie pomiędzy państwami pozwoliło na ukształtowanie ram organizacyjnych formatu, wyznaczenie priorytetów i stopniowe wdrażanie poszczególnych przedsięwzięć. Zauważa to także Beata Daszyńska-Muzyczka – Prezes Zarządu Banku Gospodarstwa Krajowego – która podkreśla, że wspomniane zaufanie to ogromny kapitał, gdyż już przynosi on wymierne efekty w postaci chociażby stworzenie funduszu w bardzo krótkim czasie. Kontynuuje ona także, że bez dalszego pogłębiania wzajemnych relacji państwa nie będą w stanie osiągać zamierzonych celów. Wobec tego ten często pomijany niematerialny aspekt Trójmorza stanowi poważny argument do rozwijania dalszej współpracy. Pomimo wielu rozbieżności udaje się scalać trójmorską dwunastkę, co nie jest oczywiście łatwe, a przez to sama Inicjatywa Trójmorza być może będzie w przyszłości opisywana jako właściwy przykład tworzenia platformy współpracy i budowania trwałego zaufania pomiędzy państwami¹⁵.

Nasze wyobrażenia o Inicjatywie Trójmorza a jej odbiór w państwach członkowskich

Przede wszystkim należy podkreślić, że większość planów dotyczących Inicjatywy Trójmorza to nadal stan konceptualny określany w literaturze przedmiotu łacińskim terminem in statu nascendi¹⁶. Wobec tego faktu cały czas oczekujemy na szerszą implementację poszczególnych projektów i założeń programowych w ramach Inicjatywy, gdyż aktualnie jedynie 2 projekty priorytetowe na 77 zaakceptowanych zostały wdrożone przez państwa członkowskie¹⁷. W aspekcie konceptualnym dotyczącym wizji tego co ma być wdrażane, na jaką skalę i w jakiej formie ostatnie pięć lat przyniosło wiele bardzo interesujących i potrzebnych dla Europy Środkowej pomysłów. Zebrane w całość, jako efekt ustaleń poszczególnych szczytów Inicjatywy czy przedsięwzięć regionalnych jak chociażby Forum Regionów Trójmorza, wyglądają na dość dobrze sprofilowany plan długookresowej reorganizacji infrastruktury transportowej, cyfrowej i energetycznej tej części Europy. Największy problem jest jednak w tym, że wiele z tych propozycji pozostało jednak tylko i aż konkluzjami po kolejnych szczytach Inicjatywy. Brak implementacji wielu wstępnych etapów pozwalających na dalsze wdrożenie projektu i proponowanie wielu nowych pomysłów, przez co odnosimy często wrażenie ich inflacji, rzutuje bardzo wyraźnie na zewnętrzny odbiór tej Inicjatywy – nie tyle w Polsce co w wielu innych państwach członkowskich. Wobec tego nie bez przyczyny formułuje się w przestrzeni publicznej pewne obawy dotyczące skuteczności proponowanych rozwiązań. Inicjatywa Trójmorza to ogromna szansa dla całej Europy Środkowej. Jeśli doszliśmy już do takiego momentu i posiadamy wyznaczoną trasę dojścia do gospodarczego wzmocnienia regionu, skupiając wokół niej aż 12 państw, to szkoda zmarnować tej szansy i tego potencjału.

Bez wątpienia powyższy problem jest zauważalny przez trójmorską dwunastkę. Na ostatnim szczycie w Tallinnie o problemie praktycznego wymiaru współpracy Inicjatwy Trójmorza mówiła gospodarz spotkania Prezydent Estonii Kersti Kaljulaid. Podkreślała ona, że Inicjatywa Trójmorza nie może być jedynie platformą wymiany pomysłów¹⁸, co w ostatnich latach było temu formatowi zarzucane przez samych jej członków. Bez wątpienia wobec powyższego problemu największym i bardzo widocznym wyzwaniem będzie doprowadzenie do implementacji wybranych projektów. Być może zrealizowany jeden duży projekt, który wiązałby kilka państw Inicjatywy, dałby pozytywny asumpt do rozwoju kolejnych przedsięwzięć i większego zaangażowania poszczególnych państw. Nie bez przyczyny podkreśla się, że ukończenie drogi „Via Carpathia” może być właśnie tym pierwszym widocznym elementem scalającym państwa i pozwalającym widzieć w Inicjatywie Trójmorza realny wymiar międzypaństwowy i transgraniczny¹⁹.

Inicjatywa Trójmorza będąc w wielu płaszczyznach jeszcze na etapie wymiany zdań, pomysłów i rekomendacji jest w tym względzie zależna od stanu zaangażowania poszczególnych państw członkowskich. Warto pamiętać, że skala tego zaangażowania jest zróżnicowana, co wpływa na kondycję całego formatu. W ostatnich pięciu latach mieliśmy jednak do czynienia z narracją, która nie do końca precyzyjnie dostrzegała albo nie była w stanie dostrzec wspomnianego zróżnicowania. Często polska opowieść o Inicjatywie, o czym wspomniałem wcześniej, determinuje ocenę całego przedsięwzięcia i kierunków jego rozwoju. Warto jednak zdać sobie sprawę z rzeczywistej pozycji Inicjatywy Trójmorza, której wiarygodność, możliwości rozwoju i potencjał są wypadkową zaangażowania poszczególnych państw w ramach formatu. Wobec czego w ostatnich latach obserwujemy niejednakowy stan wspierania tej Inicjatywy przez jej członków. Pierwszym i a zarazem najważniejszym wyznacznikiem w tej kwestii są zaproponowane projekty priorytetowe ukazujące, które państwa są najbardziej zainteresowane rozwojem tego formatu²⁰. To jednocześnie pokazuje, że w kontekście realizowania długookresowych celów Inicjatywy potrzebne jest większe zaangażowanie państw a aktualny stan i ich stosunek do Inicjatywy budzi obiektywnie ujęte obawy i rodzi pytania nad przyszłością tej formuły.

Przede wszystkim zauważalne jest bardzo znikome zaangażowanie w ramach Inicjatywy dwóch najbogatszych państw tego formatu (oprócz Polski) – Republiki Czeskiej oraz Republiki Austrii, która do tej pory nie zaproponowała żadnego projektu priorytetowego²¹. Wiedeń w swoich deklaracjach postrzega Inicjatywę Trójmorza, jako atrakcyjną formę współpracy w tej części Europy ale zdecydowanie sprzeciwia się „dublowaniu” jej struktur, strategii i instrumentów finansowych z Unią Europejską. Austriacy uważają, że Unia powinna mieć rolę wiodącą i koordynacyjną w toku rozwoju tej Inicjatywy. Podkreślany jest także fakt, że Inicjatywa może pomóc rozwinąć plany realizowane już przez Unię Europejską oraz może zwiększyć świadomość polityczną dotyczącą regionalnego wymiaru integracji europejskiej²². Cała narracja nie generuje wśród elit politycznych i społeczeństwa pożądanego stanu zainteresowania tą Inicjatywą, a samo zaangażowanie Austrii, jako członka nowej wspólnoty, jest bardzo niskie. Można określić ich postawę jako bardziej wyczekującą i bierną w aktualnej sytuacji a widoków na zmianę tego stosunku na razie na horyzoncie nie widać.

Niejednoznaczna jest także postawa Republiki Czeskiej, która przez ostatnie pięć lat była biernym członkiem Inicjatywy Trójmorza. Ciekawe, że dopiero po szczycie w Tallinnie w październiku 2020 roku pojawiają się ze strony Pragi coraz to śmielsze głosy, które precyzyjnie wyartykułował czeski współpracownik amerykańskiego Atlantic Council Petr Tůma wskazując, że „nadszedł czas, abyśmy zaczęli zwracać na to [Inicjatywę Trójmorza] większą uwagę również w Czechach” a nie tylko biernie obserwować nową rzeczywistość²³. Konstatacja czeskiego dyplomaty koreluje ze stanem faktycznym związanym z ilością projektów priorytetowych zaproponowanych przez Pragę²⁴ a także z brakiem zainteresowania elit politycznych, mediów, środowisk naukowych i eksperckich Inicjatywą Trójmorza o czym wielokrotnie mówił na publicznych spotkaniach w Polsce chociażby Jan Rafael Lupoměský były doradca Prezydenta Republiki Czeskiej Vaclava Klausa²⁵.

Przykład Republiki Austrii i Republiki Czeskiej ukazują problem następujący: jeśli płaszczyzna ekonomiczna jest największym polem do współpracy i przestrzenią, którą pragną rozwijać wszystkie państwa członkowskie to konieczne jest dużo większe zaangażowanie w bieżący rozwój Inicjatywy największych państw ją tworzących. Bez zaangażowania dwóch pozostałych największych gospodarek regionu czyli Republiki Czeskiej a zwłaszcza Austrii, która może być traktowana symbolicznie jako łącznik między nową a starą Unią – ciężko będzie w kolejnych latach postawić solidne fundamenty pod wybrane obszary ekonomicznego wymiaru tej współpracy.

O ile Wiedeń i Praga charakteryzowały się w ostatnich latach zdecydowanie bierną postawą to inne stolice państw członkowskich miały do niej zróżnicowany stosunek i prezentowały niejednakową skalę zainteresowania. Tak więc percepcja Estonii ewoluowała. Jej stosunek do Inicjatywy Trójmorza zmienił się wraz z zapewnieniem, że ten format będzie komplementarny wobec Unii Europejskiej a także wsparty przez Stany Zjednoczone. To właśnie ten aspekt wydaje się dla Tallinna najważniejszym bodźcem do pogłębiania współpracy w tamach tego formatu²⁶. Szansa na pogłębienie więzi transatlantyckich stanowi duży argument dla innych państw bałtyckich – Łotwy i Litwy²⁷. Ryga uważa ponadto, że połączenie potencjału Inicjatywy Trójmorza jest związane z możliwością zaangażowania trzech partnerów – oprócz Stanów Zjednoczonych – jeszcze Niemiec i Komisji Europejskiej, bez których nie odniesie takiego sukcesu²⁸. Jak wskazuje Dominik Héjj – ewolucyjną postawę widać także w Budapeszcie, co obrazuje chociażby oficjalna deklaracja chęci ulokowania siedziby stałego sekretariatu właśnie w węgierskiej stolicy²⁹.

Zdecydowanie pozytywne głosy dotyczące Inicjatywy Trójmorza można usłyszeć w Rumunii i w Słowenii. Przede wszystkim jest to temat w pewnej mierze obecny w przestrzeni publicznej. Prawdopodobnie wpływ na ten stan ma fakt, że to właśnie Bukareszt i Ljubljana były miastami-gospodarzami szczytów tego formatu w 2018 i 2019 roku. Rumunia widzi wielką szansę w realizowaniu projektów w ramach Inicjatywy Trójmorza traktując ten format współpracy pragmatycznie – jako przestrzeń do realizacji projektów o dużym znaczeniu dla swojego państwa³⁰. W podobny sposób do Inicjatywy podchodzą Słoweńcy, którzy szczególnie od organizacji szczytu w Ljubljanie w 2019 roku otwarcie deklarują dla niej swoje wsparcie, co wielokrotnie podkreślał chociażby Prezydent Borut Pahor³¹. Warto jednak dodać, że Słowenia kreuje narrację dotyczącą kierunku rozwoju Inicjatywy podobnie jak Estonia, Łotwa czy w Austria, wobec czego nowy format powinien być w pełni zgodny z wysiłkami Unii Europejskiej na rzecz wzmocnienia spójności i zniwelowania dysproporcji w regionach wspólnoty. Podkreślał to bardzo wyraźnie Prezydent Pahor podczas wspomnianego szczytu w 2019 roku³². Z kolei nasi południowi sąsiedzi widzą Inicjatywę Trójmorza głównie, jako platformę ekonomiczną, co podkreślał na seminarium naukowym w Polsce w 2018 roku Tomáš Strážay reprezentujący Slovak Foreign Policy Association. Wskazywał on, że ze słowackiej perspektywy Trójmorze to inicjatywa polsko-chorwacka ale dla Bratysławy ważne jest aby partycypować w realizowaniu poszczególnych projektów. Zaznaczył jednocześnie, że Słowacja chciałaby aby Inicjatywa skupiała się na wspomnianym wymiarze ekonomicznym, z zaznaczeniem sektorowej współpracy pomiędzy państwami, z wyraźnym zastrzeżeniem, aby nie przekształciła się ona w projekt polityczny³³. Trzeba sobie jednak zdawać sprawę, że Inicjatywa Trójmorza nie jest tematem, który budzi wielkie zainteresowanie słowackich mediów, ekspertów, naukowców czy elit politycznych. Potwierdzeniem tego stanu rzeczy może być chociażby fakt, że nowy rząd Słowacji pod kierownictwem Igor Matoviča w swoim oficjalnym programie na lata 2020-2024, który został przyjęty przez Radę Narodową w kwietniu 2020 roku, nie wspomina o Inicjatywie Trójmorza. Akcentując rolę Grupy Wyszehradzkiej w regionie – nowy rząd nie wymienił z nazwy innych formatów, w których partycypuje Słowacja, choć zaznaczył punkt o rozwoju partnerstwa z innymi ugrupowaniami regionalnymi³⁴.

Jaka przyszłość Inicjatywy Trójmorza?

Wielokrotnie w polskiej przestrzeni publicznej docierają do nas informacje o potencjalnym rozszerzaniu Inicjatywy Trójmorza o nowe państwa. W tym kontekście na pierwszy plan wysuwa się Ukraina, o której ewentualnym członkostwie wypowiadali się także Amerykanie³⁵, a dalej państwa Bałkanów Zachodnich czy Białoruś. Niewątpliwie aspiracje tych państw aby partycypować w Inicjatywie są zrozumiałe. Szczególnie Kijów w ostatnim czasie często podkreślał swoje dążenia do współpracy w ramach tego formatu. Warto zwrócić szczególną uwagę także na fakt, że oficjalnie o geograficznej ekspansji Inicjatywy Trójmorza mówił ostatnio na szczycie w Tallinnie także Prezydent Bułgarii podkreślając, że Grecja i Cypr są naturalnymi partnerami tego formatu i liczy on na ich dołączenie do Inicjatywy w przyszłości³⁶. Powyższa kwestia ukazuje po raz kolejny zjawisko zróżnicowania wizji co do kształtu Inicjatywy Trójmorza, gdyż każde państwo ze swojej perspektywy kreuje plany potencjalnego rozszerzenia formatu o nowych członków. O ile z polskiego punktu widzenia rozmowa o Ukrainie w tym kontekście była w wielu miejscach uwypuklana to chociażby perspektywa dołączenia Cypru czy Grecji nigdy nie była przedmiotem większej dyskusji. Prawdopodobnie gdybyśmy chcieli stworzyć mapę potencjalnie rozszerzonej Inicjatywy Trójmorza z perspektywy jej członków to każda stolica podałaby innego partnera. Prawdopodobnie Estonia chciała by zaangażować Finlandię, Węgry można podejrzewać, że widziałyby w aktualnej sytuacji Serbię, Chorwacja być może Czarnogórę oraz Bośnię i Hercegowinę, wspomniana Bułgaria Cypr i Grecję a Polska Ukrainę i w dalszej perspektywie Białoruś.

Dlatego też należy zdawać sobie z tego sprawę i dla harmonijnego rozwoju Inicjatywy – odsunąć na dalszy plan jakiekolwiek plany jej rozszerzenia o nowych członków. Mając na względzie stan pewnej niespójności wśród trójmorskiej dwunastki, gdzie wciąż jesteśmy na wstępnym etapie tworzenia bądź wdrażania wspólnych inicjatyw, dyskusja o rozszerzeniu jest zdecydowanie przedwczesna. Może ona jedynie pogłębić różnice poprzez chęć dokooptowania do tak zróżnicowanego formatu nowych państw. Członkowie wspólnoty powinny raczej dążyć do ustabilizowania Inicjatywy Trójmorza, przejścia do stanu implementacji projektów i próby większej kooperacji transgranicznej na różnych płaszczyznach aby zacząć poważną dyskusję o jakimkolwiek potencjalnym rozszerzeniu. Tym bardziej, że dla wyżej wskazanych państw, a także innych, zainteresowanych będzie o wiele lepiej gdy będą mogli dołączyć do zorganizowanego formatu, który bazuje na już konkretnie zrealizowanych projektach mogących oddziaływać na nie. Na tym etapie dokooptowywanie nowych partnerów to jedynie mnożenie kolejnych konceptów i wizji a nie realna możliwość ich zaadoptowania. Ponadto cały czas trzeba mieć na względzie fakt unijnego charakteru Inicjatywy Trójmorza, co na tym etapie i przy takiej konstrukcji wyklucza możliwość dołączenia Ukrainy, Białorusi czy państw Bałkanów Zachodnich.

W tym zakresie zasadne wydaje się stanowisko Prezydenta Andrzeja Dudy, który podkreślał, że Inicjatywa powinna rozwinąć swój format w taki sposób aby w najbliższym czasie państwa sąsiednie mogłyby korzystać z poszczególnych rozwiązań zawiązanych z infrastrukturą transportową, cyfrową i energetyczną. Wydaje się, że Stany Zjednoczone również optują za takim rozwiązaniem, gdyż reprezentant Waszyngtonu na konferencji prasowej w trakcie Szczytu w Tallinnie, podsekretarz stanu w Departamencie Energii Mark Menezes, wskazywał, że w aktualnej kondycji Inicjatywy państwa aspirujące do członkostwa mogłyby bardziej skorzystać z jej zasobów i instrumentów aniżeli mieliby formalnie dołączyć do tego formatu³⁷.

Kolejnym obszarem mogącym budzić pewne zastrzeżenia jest prezydencki charakter Inicjatywy Trójmorza, co może generować problemy związane z koabitacją. Ponadto zasadne jest w tym zakresie pytanie czy formuła prezydencka jest wystarczająca aby zapewnić odpowiedni rozwój tego formatu, szczególnie w zakresie finansowania poszczególnych projektów? Pozycja ustrojowa głów państw w Europie Środkowej w wielu przypadkach nie pozwala na realne oddziaływanie na realizację poszczególnych projektów, których implementacją w praktyce i tak muszą zajmować się rządy oraz samorządy państw. Szczególnie jest to widoczne, gdy spojrzymy na instrumentarium jakimi mogą posługiwać się Prezydenci w regionie, których wpływ na władzę wykonawczą wielokrotnie jest symboliczny. Ponadto często ich pozycja ustrojowa w danym państwie bardzo mocno różni się od siebie czego przykładem może być chociażby Polska i Węgry. Być może czeka nas zatem w przyszłości pewnego rodzaju reorganizacja Inicjatywy Trójmorza, jak to miało miejsce w przypadku Grupy Wyszehradzkiej, niemniej aktualny stan nakazuje nam interpretować rzeczywistość taką jaka ona jest. Tak więc prezydencki format ma wpływ na to, że pozycja Inicjatywy Trójmorza w agendzie polityk zagranicznych członków formatu nie jest jednoznaczna. Jej nieustabilizowany status w tym względzie powoduje, że w wybranych państwach Inicjatywa nie musi znajdować się w priorytetach polityki zagranicznej a nawet jeśli się ona tam pojawi to nie jest na tyle trwała kiedy występują problemy z koabitacją.

Sztandarowym przykładem jest tutaj Chorwacja – jeden z inicjatorów powołania tego formatu. Po styczniowych wyborach Prezydentem w tym kraju został Zoran Milanović, który zastąpił Kolindę Grabar-Kitarović. Jego stosunek do inicjatywy Trójmorza jest zdecydowanie odmienny niż byłej Prezydent będącej przez minione lata jedną z „głównych twarzy” omawianego porozumienia. Krytyczny stosunek Prezydenta Milanovicia do współpracy w ramach tego formatu może mieć wpływ na skalę dalszego zaangażowania Chorwacji w to przedsięwzięcie³⁸. Zaobserwować można jednak, że od kilku miesięcy to premier Chorwacji Andrej Plenković, który do tej pory był bardziej zdystansowany do Inicjatywy, przejął ze strony byłej Prezydent ze swojego obozu politycznego funkcję głównego orędownika zaangażowania Chorwacji w ramach tego formatu. Jak podkreśla jednak Goran Andrijanić stosunek premiera do Inicjatywy zmienił się pod wpływem jednej strony polityki wewnętrznej a z drugiej po zmianie stosunku Niemiec do tej Inicjatywy, co Plenković podkreślał podczas szczytu w Tallinnie licząc na większe zaangażowanie Berlina oraz Waszyngtonu w tę Inicjatywę³⁹. Przykład Chorwacji ukazuje bardzo wyraźnie jak problem koabitacji w poszczególnych państwach może potencjalnie wpływać na kondycję Inicjatywy Trójmorza oraz zbilansowane zaangażowanie się w jej rozwój na różnych szczeblach przez poszczególne państwa. Konflikt wewnątrzpolityczny w Chorwacji na linii Prezydent Milanović a premier Plenković wpłynął na zewnętrzny odbiór Inicjatywy Trójmorza przez Zagrzeb. Z racji na format prezydencki na jesienny szczyt Inicjatywy do Tallinna został zaproszony Prezydent Milanović, który poinformował, że nie weźmie w nim udziału a Chorwację będzie reprezentował jedynie minister spraw zagranicznych. Po dwóch dniach rząd w Zagrzebiu poinformował jednak, że to sam premier a nie minister spraw zagranicznych będzie przedstawicielem ich kraju w trakcie szczytu trójmorskiej dwunastki. Prezydent Milanović podkreślał, że „że reprezentacja Chorwacji na szczeblu ministra spraw zagranicznych i europejskich jest na odpowiednim szczeblu” z czym oczywiście nie zgodził się premier⁴⁰.

Problem koabitacji dotyka też Bułgarię, która w 2021 roku będzie organizowała kolejny szczyt Inicjatywy Trójmorza. Sam fakt zaproszenia trójmorskiej dwunastki do Sofii w przyszłym roku, jak i ostatnia wizyta Prezydenta Rumena Radeva w Tallinnie była przedmiotem wewnątrzpaństwowego sporu z premierem Bojko Borisowem, co szczegółowo odnotowywały bułgarskie media⁴¹.
Prezydent Radev optymistycznie kreśląc przyszłość Bułgarii w ramach Inicjatywy Trójmorza dostrzega w niej wiele szans, szczególnie związanych z energetyką i transportem, proponuje nowe obszary współpracy, jak edukacja, czy oficjalnie proponuje zaproszenie nowych członków wspólnoty. Niemniej dostrzegalna jest narracja w bułgarskich mediach i wśród wybranych ekspertów, że z punktu widzenia Sofii niekorzystne byłoby aby Inicjatywa Trójmorza tworzyła nowe podziały w Unii Europejskiej, co koreluje z głosami innych członków wspólnoty⁴².

O trwałość Inicjatywy Trójmorza

Implementacja projektów w ramach Inicjatywy Trójmorza to bez wątpienia wyzwanie ale też i ogromna szansa dla całej Europy Środkowej. Jest to przedsięwzięcie niezwykłe, jak na aktualne warunki, gdyż może być ono trwałym i skutecznym narzędziem upodmiotowienia tej części Europy i zniwelowania różnic infrastrukturalnych w stosunku do państw zachodnioeuropejskich. Samo wyznaczenie takiej platformy współpracy i zgoda na kontynuowanie kooperacji już generuje określone korzyści dla poszczególnych państw – nawet w mniejszej skali. Trójmorskie szczyty to powód do dalszego rozwijania bilateralnej współpracy pomiędzy jej członkami, co wobec zróżnicowanej agendy i niekiedy bardzo niskiej intensywności kontaktów pomiędzy różnymi państwami może mieć pozytywne skutki w przyszłości. Widoczne sukcesy dotychczasowych działań a także określone problemy i deficyty związane z rozwojem Inicjatywy nie powinny jednak zakwalifikować tego formatu do roli statycznego i biernego obserwatora aktualnej sytuacji międzynarodowej i regionalnej, który stanowi jedynie platformę wymiany zdań i poglądów na temat konieczności modernizacji, rozwoju i reorganizacji infrastruktury transportowej, cyfrowej i energetycznej w tej części Europy.

Wydaje się więc z generalnego punktu widzenia, że Inicjatywa Trójmorza musi przede wszystkim szerzej zakorzenić się w ramach polityk zagranicznych jej członków. Musi zyskać kolejne impulsy związane z wiarygodnością i przewidywalnością, aby jej założenia komponowały się z kierunkami współpracy regionalnej państw w niej uczestniczących. Ważne jest także, aby próbować konsekwentnie włączać do agend innych formatów regionalnych w Europie Środkowej różne aspekty dotyczące chociażby implementacji określonych projektów priorytetowych Trojmorza. Powyższe zagadnienie kieruje nas także do kwestii informacyjnej. O Inicjatywie Trójmorza trzeba mówić. Musimy w Europie przedstawiać spójną narrację o konieczności większego upodmiotowienia naszego regionu a także odpowiednio przedstawić opowieść o potrzebie rozwoju infrastruktury transportowej, energetycznej i cyfrowej. Musimy zwrócić szczególną uwagę, że taką opowieść trzeba wykreować i zbudować w wielu obszarach oddolnie, gdyż od organizacji samych szczytów czy pomniejszych przedsięwzięć regionalnych, po których nie zawsze widać rezultaty, nie spowodujemy, że media, zaplecze eksperckie, uniwersytety czy organizacje pozarządowe będą o Trójmorzu mówiły. Jest to jeden z największych deficytów, gdyż w wybranych państwach, jak chociażby w Austrii czy Republice Czeskiej, temat Inicjatywy Trójmorza nie istnieje a wśród wielu pozostałych członków wspólnoty jest on na bardzo niskim poziomie zupełnie nieporównywalnym z Polską. Szczególnie dużą przestrzeń do zagospodarowania stanowią tutaj eksperci i analitycy, którzy tworząc poszczególne materiały w wiodących think-tankach w swoich państwach, mogliby wykreować pewien odbiór Inicjatywy Trójmorza wśród poszczególnych grup społecznych. Rekomendacje think-tanków nie muszą ale mogą być pomoce w odbieraniu Inicjatywy przez kręgi rządowe i samorządowe na różnych szczeblach – w końcu to Inicjatywa ma dotykać różnych poziomów społeczeństwa a nie być jedynie formatem deklaratywno-szczytowym głów państw. Wobec tego zasadne jest stwierdzenie, że tylko gremialne zaangażowanie się państw zrzeszonych w ramach Inicjatywy może pozwolić na wejście jej na zupełnie inny poziom i poprzez poważne jej traktowanie oraz odpowiednią determinację – na realną implementację projektów. W przeciwnym razie – co jest chyba w tym momencie największym zagrożeniem dla Inicjatywy – kolejne lata mogą znowu zaszeregować nas w pozycji oczekującej i w następnym pięcioleciu możemy być nadal w wielu miejscach w tym samym punkcie co dzisiaj. Zrównoważone rozwijanie Inicjatywy Trójmorza jest koniecznym elementem do skutecznej implementacji aktualnych i przyszłych projektów infrastrukturalnych w jej ramach – i to na wielu polach. Warto jednak podjąć ten wysiłek.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku „Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 2(2)/2020.

[Zdjęcie: 06/07/2017 Prezydenci na szczycie Inicjatywy Trójmorza. Fot. Krzysztof Sitkowski/Kancelaria Prezydenta RP (Creative Commons)]

_______________________________

Artykuł Kondycja Inicjatywy Trójmorza. Próba bilansu pięciolecia pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.