Po prawie półwiecznej przerwie, 3 grudnia 1989 roku, ukazał się pierwszy numer polskiej gazety na Białorusi pod nazwą „Głos znad Niemna”. Ten ważny moment dał początek odrodzeniu polskich mediów na Białorusi, które od tego czasu przeszły przez różne etapy – od ożywienia po kryzys spowodowany działaniami władz białoruskich przeciwko Związkowi Polaków na Białorusi w 2005 roku, trwającym aż do dziś. W wyniku tej sytuacji większość polskich mediów na Białorusi została zmuszona do przeniesienia swojej działalności wydawniczej na emigrację. W niniejszym artykule przedstawiona zostanie krótka historia polskich mediów na Białorusi oraz obecny krajobraz medialny, a także omówione zostaną wyzwania, z którymi te media muszą się mierzyć.

Ramy prawne a realia 

Artykuł 33 Konstytucji Republiki Białorusi i Ustawa o Środkach Masowego Przekazu z 2008 roku teoretycznie zapewniają wolność przekonań i wyrażania opinii, zakazując monopolizacji mediów i cenzury. Mimo to, inne akty prawne i instrukcje ograniczają te wolności, co umożliwia odmowę rejestracji niezależnych mediów pod różnymi pretekstami. Finansowanie mediów przez cudzoziemców, obywateli RB nie mieszkających w kraju oraz przez anonimowe źródła jest zakazane.

Sytuacja mediów znacznie pogorszyła się po wydarzeniach z 2020 roku, gdy wiele niezależnych mediów zostało uznanych przez władze białoruskie za ,,ekstremistyczne” lub związane z organizacjami ekstremistycznymi. Dotyczy to również mediów wydawanych przez Związek Polaków na Białorusi. W obecnych warunkach niemożliwy jest kolportaż ich prasy. Jedyną gazetą wydawaną na Białorusi w języku polskim jest „Słowo Życia” Jest to gazeta wydawana przez diecezję grodzieńską, która się koncentruje wyłącznie na kwestiach religijnych, nie poruszając tematyki mniejszości polskiej. 

Geneza i rozwój polskich mediów

Początki polskiej prasy na Białorusi sięgają końca lat 80. XX wieku, kiedy to, po długiej przerwie, ponownie zaczęły pojawiać się publikacje w języku polskim. Warto wspomnieć o pierwszych wydawnictwach, takich jak „Głos znad Niemna”, które odegrały kluczową rolę w odrodzeniu polskiej tożsamości na Białorusi. Pierwszy numer gazety ukazał się jako dodatek specjalny do „Czerwonego Sztandaru” (ukazujący się na Litwie organ KC Komunistycznej Partii Litwy) z okazji konferencji założycielskiej Polskiego Kulturalno- Oświatowego Stowarzyszenia im. Adama Mickiewicza w Grodnie. Nie była to jeszcze regularnie wychodząca gazeta, a tylko jej zapowiedź. 

Samodzielne funkcjonowanie „Głos znad Niemna” rozpoczął 12 czerwca 1990 roku, na cztery dni przed zjazdem założycielskim Związku Polaków na Białorusi. Początkowo gazeta była wydawana jako miesięcznik, ale z czasem ewoluowała w tygodnik. 20 września 1990 roku tytuł ten zyskał status oficjalnego organu prasowego Związku Polaków na Białorusi i był wydawany w Grodnie. W 1992 roku „Głos znad Niemna” zyskał szerszy zasięg, będąc dostępnym w kioskach prasowych na terenie całej Białorusi jako dwutygodnik, by od 1993 roku przejść na format tygodnika.

Początkowo, na stanowisko pełniącego obowiązki redaktora naczelnego „Głosu znad Niemna” został powołany Włodzimierz Małaszkiewicz. W latach 1992–2004 redaktorami naczelnymi byli Laura Michajlik, Eugeniusz Skrobocki, Irena Waluś, Andrzej Kusielczuk i Andrzej Dubikowski.

„Głos znad Niemna” był uważany za jedną z najbardziej poczytnych polskich gazet na Wschodzie. W latach 1990-1996, w zależności od kondycji finansowej Związku, nakład gazety wahał się od 7 do 12 tysięcy egzemplarzy. Okres prezesury Tadeusza Kruczkowskiego przyniósł zauważalny spadek popularności gazety. W grudniu 2004 roku odnotowano spadek nakładu o jedną trzecią. W 2005 roku, w wyniku konfliktu wewnątrz Związku Polaków na Białorusi (ZPB), inspirowanego przez rząd białoruski, zaczęły się równolegle ukazywać dwie wersje „Głosu znad Niemna” – jedna wydawana w Polsce przez niezależny Związek pod przewodnictwem Andżeliki Borys, a druga przez organizację wspieraną przez białoruski reżim. Ostatecznie, gazeta wspierana przez rząd nie przetrwała z powodu braku państwowego finansowania. 

Kolejnym tytułem wydawanym przez Związek Polaków jest czasopismo „Magazyn Polski”, który zadebiutował w marcu 1992 roku. „Magazyn” początkowo drukowany był w Słonimiu. Czasopismo koncentrowało się na problemach Polaków na Białorusi w różnych okresach historycznych. Eksperci z Białorusi i Polski, jak prof. Iwona Kabzińska czy prof. Zdzisław J. Winnicki, oraz znawcy życia polskiej mniejszości na Kresach, tacy jak ks. prof. Roman Dzwonkowski, wnosili wkład w treść pisma. Współpracowali z nim również młodzi badacze, tacy jak Jan Szumski. „Magazyn Polski” poruszał tematy związane ze świadomością narodową, historią, a także wkładem Polaków w rozwój cywilizacyjny Białorusi, koncentrując się na polskich tradycjach i literaturze, zwłaszcza poezji. Głównymi odbiorcami byli wykształceni ludzie zainteresowani historią i kulturą Polski. Z powodu ograniczonych środków finansowych czasopismo ukazywało się nieregularnie. Po rozłamie w ZPB w 2005 roku, ,,Magazyn Polski” zaczął być wydawany w Polsce, z dopiskiem „,na uchodźstwie„.

Przez lata, w odpowiedzi na rosnące potrzeby polskiej społeczności, powstawały kolejne tytuły, obejmujące zarówno prasę drukowaną, jak i później media elektroniczne. 

Na początku lat 90 w Lidzie założono pismo „Ziemia Lidzka”. Tytuł ten nawiązywał do czasopisma o tej samej nazwie, które wydawane było w Lidzie w latach 1936-1939. Charakterystyczny dla tego wydawnictwa był jego historyczno-krajoznawczy profil, zaś jego wydawcą było Towarzystwo Kultury Polskiej Ziemi Lidzkiej. Kluczową postacią w historii tego czasopisma był Aleksander Kołyszko, długoletni prezes Towarzystwa i redaktor pisma. „Ziemia Lidzka” ukazywała się nieregularnie, a jej ostatni numer został wydany w 2011 roku. 

Kolejny ważny tytuł, który pojawił się w latach 90., to „Słowo Ojczyste❞ Gazeta wydawana przez Polską Macierz Szkolną w Grodnie była adresowana głównie do nauczycieli, wychowawców i dzieci, odgrywając znaczącą rolę edukacyjną i wychowawczą w ośrodkach nauczania języka polskiego na Białorusi. Niestety, podobnie jak w przypadku „Ziemi Lidzkiej”, napotkało ono na przeszkody finansowe, brak dofinansowania w latach 2014 i 2015 doprowadził do jego likwidacji. Z inicjatywy Polskiej Macierzy Szkolnej zrodził się również „Rocznik Grodzieński”, popularnonaukowy periodyk poświęcony Ziemi Grodzieńskiej. Pismo to miało na celu łączenie perspektyw polskiej i białoruskiej historii regionu, prezentując tematy wspólne dla obu narodów. Chociaż nie unikało trudnych kwestii, jego głównym zamierzeniem było podkreślanie aspektów łączących Polaków i Białorusinów. Ostatni numer ,,Rocznika Grodzieńskiego” ukazał się w 2020 roku. 

Od 2004 roku w Polsce jest wydawany kwartalnik „Echa Polesia„. Czasopismo służy jako oficjalny organ prasowy brzeskiego oddziału Związku Polaków na Białorusi. Redaktorem naczelnym od samego początku jest Alina Jaroszewicz. Czasopismo dostarcza informacji o życiu społecznym Polaków na Polesiu, z naciskiem na kulturę, historię i sprawy regionalne. Z czasem do czasopisma dołączono także dział wydawniczy, z którego wyszły interesujące książki, w tym przedruki, tłumaczenia, zbiory poezji i przewodniki. „Echa Polesia” kontynuują swoją działalność dzięki wsparciu finansowemu Fundacji Wolność i Demokracja.

Od 2012 roku aż do zeszłego roku, dzięki zaangażowaniu Anny Paniszewej, znanej działaczki polskiej w Brześciu, ukazywało się czasopismo „Harcerz Brześcia”. Ten periodyk skupiał się głównie na tematyce harcerskiej, edukacyjnej i wspieraniu młodzieży polskiej w Brześciu. 

Oprócz wyżej wymienionych tytułów w różnych latach własnym nakładem ukazywały się rozmaite pisma krajoznawcze, najczęściej wydawane przez organizacje kresowe w Polsce. Na przykład w latach 1993-1999 w Koszalinie był wydawany przez Towarzystwo Miłośników Wilna i Kresów Wschodnich dla Oddziału ZPB w Oszmianie.

Współcześnie, obok tradycyjnych mediów drukowanych, kluczową rolę odgrywają również portale internetowe oraz profile na platformach społecznościowych. W obecnych czasach, coraz więcej nadziei pokłada się w rozwoju nowych form przekazu cyfrowego. Doskonałym przykładem takiego przedsięwzięcia jest portal Wirtualna Białoruś 24, prowadzony przez Fundację Młode Kresy od dwóch lat dzięki wsparciu finansowemu Narodowego Instytutu Wolności. Oprócz tego portalu warto także wymienić witryny i blogi Znadniemna.pl, Polesie.org, Nowogrodczyzna. jimdo.com, Polacy grodzienszczyzny.blogspot.com oraz profil na Facebooku „Polska strefa na Białorusi? Należy także wspomnieć, że w TVP Polonia i telewizji Bielsat regularnie nadawany jest cotygodniowy program „Nad Niemnem – magazyn Polaków na Białorusi. Ponadto, każdego tygodnia na antenie białoruskiego Radia Racja transmitowana jest audycja radiowa „Znad Niemna i Berezyny”. 

Wyzwania i perspektywy rozwoju mediów polskich 

Współczesne realia dla polskich mediów na Białorusi są znacznie bardziej skomplikowane. Z jednej strony, istnieje silna potrzeba podtrzymania tożsamości polskiej i języka, z drugiej – media te napotykają na liczne przeszkody. 

Białoruskie władze uznały wiele niezależnych mediów, w tym polskich, za,, ekstremistyczne” lub powiązane z organizacjami ekstremistycznymi. Przykładem jest portal Znadniemna.pl, który został wpisany na listę materiałów ekstremistycznych przez Ministerstwo Informacji Białorusi. Takie działania rządu sprawiają, że publikowanie i udostępnianie treści tych mediów jest uznawane za wykroczenie, a ich autorzy mogą być ścigani jako ekstremiści. Z tego powodu większość dziennikarzy polskich mediów została zmuszona do opuszczenia kraju, co dodatkowo komplikuje sytuację. Obecnie, wiele z tych mediów jest wydawanych w Polsce, co stanowi wyzwanie związane z dostosowaniem się do nowego środowiska oraz utrzymaniem bliskiej więzi z odbiorcami na Białorusi. 

Mimo tych przeszkód, perspektywy rozwoju polskich mediów na Białorusi nie są całkowicie negatywne. Rozwój technologii cyfrowych i internetu otwiera nowe możliwości dla rozprzestrzeniania informacji i utrzymywania kontaktu z polską społecznością na Białorusi. Portale internetowe, media społecznościowe oraz radio online mogą służyć jako alternatywne kanały komunikacji, umożliwiając kontynuowanie misji informacyjnej i kulturowej, mimo ograniczeń politycznych i geograficznych. Aby sprostać wyzwaniom i wykorzystać dostępne możliwości, polskie media na Białorusi muszą nieustannie dostosowywać swoje strategie do dynamicznie zmieniającego się środowiska. Kluczem może być innowacyjność, wykorzystanie nowych technologii i narzędzi cyfrowych, a także budowanie współpracy z mediami w Polsce i za granicą. Istotne jest również wsparcie ze strony polskiego rządu i społeczeństwa, które mogą odegrać decydującą rolę w zapewnieniu ciągłości i rozwoju polskich mediów na Białorusi, pomimo napotykanych trudności i przeszkód. 

Artykuł Polskie media na Białorusi: walka o przetrwanie pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Roman Skirmunt jest postacią niezwykle barwną, choć przez wielu niedocenioną i zapomnianą. Uważany za „polityka trzech krajów” i jednego z najwybitniejszych przedstawicieli ruchu krajowego na ziemiach historycznej Litwy. Stworzył na początku XX wieku pierwszą partię polityczną, która głosiła postulaty „krajowców”. 

Poleski ród 

Skirmuntowie to ród szlachecki, którego początki sięgają XVI wieku. Roman Skirmunt urodził się w majątku Porzecze koło Pińska. Tak pisał o swoim pochodzeniu: „Ja sam pochodzę z białoruskiego Polesia, potomek rodu litewskiego, zamieszkującego ten region od czasów starożytnych, a moi przodkowie do XVII wieku używali języka białoruskiego jako języka ojczystego” Założycielem dynastii przemysłowców-przedsiębiorców, która odmieniła Polesie, był Aleksander Skirmunt. Jego ojciec Szymon Skirmunt pod koniec XVIII wieku nabył od Michała Ogińskiego posiadłości Mołodowo i Porzecze niedaleko Pińska. 

Aleksander Skirmunt, syn Szymona, wybudował w Mołodowie fabrykę sukna i cukrownię – pierwszą na Polesiu. Pod koniec XIX wieku dobra rodzinne zostały podzielone pomiędzy sześciu synów i pięć córek Aleksandra Skirmunta, którzy rozwijali życie gospodarcze Polesia. Skirmuntowie stali się w ten sposób jedną z najbogatszych i najbardziej wpływowych rodów na terenie dzisiejszej Białorusi. 

Roman Skirmunt był absolwentem Gimnazjum Klasycznego w Rydze. Wykształcenie wyższe zdobył na Uniwersytecie Warszawskim (orzecznictwo) oraz na Uniwersytecie Wiedeńskim. 

ZOBACZ TAKŻE: Zachód spogląda na Amerykę

Twórca partii „krajowców”

Roman Skirmunt był głównym orędownikiem tzw. „tutejszej krajowości”. W 1904 roku opublikował niewielką broszurę pod tytułem „Głos przeszłości i potrzeba chwili. Pozycja szlachty na Litwie i Rusi”, gdzie zwrócił uwagę na więzy krwi i jedność pochodzenia szlachty Wielkiego Księstwa Litewskiego i miejscowego chłopstwa.

Czym była „tutejsza krajowość”? O tym w deklaracji „Nasza tutejszość” wyjaśniała jego siostra Konstancja Skirmunt: 

„Każdy z nas, o ile nie jest świeżym przybyszem, ma w sobie w nierównej mierze coś z Litwina i Polaka lub Rusina. Stąd wynika, że wszystkie trzy nazwy i cechy mają na ziemi naszej prawo obywatelstwa, a każda jednostka, w miarę przemagającej w niej cechy narodowej lub świadomości własnej, do tej lub tamtej grupy wstępuje, piastując – jeśli wspaniałej tradycji jest wierna – potrójne krajowe braterstwo. […] Każdy z nas, chłop czy szlachcic, na ziemi Litwy, czy Białorusi, równie godnie zwać się ma prawo Litwinem, Polakiem, lub Białorusinem. Każdy z nas ma prawo na drogach kulturalnych i moralnych kształcić i rozwijać narodowość swoją„. 

Roman Skirmunt powołał ugrupowanie polityczne mogące realizować tę ideę. W gazecie „Kurier Litewski” opublikował program partii nazwanej przez niego Krajową Partią Litwy i Białorusi. Program postulował równouprawnienie wszystkich narodowości „wewnątrz kraju i dla jego dobra”. „Krajowcy” byli tolerancyjni wobec ruchów narodowych Litwy i Białorusi. Ich program głosił: „Uznajemy szczerze i w zupełności znaczenie i ujawnioną żywotność narodu litewskiego i jego prawo do pełnego, własnego kulturalnego rozwoju” Natomiast mieli niechętny stosunek do polskiego nacjonalizmu spod znaku Dmowskiego. Roman Skirmunt, powołując się na ideologa brytyjskiego imperializmu Chamberlaina, zwolenników Polski „czystej etnicznie” nazywał pomniejszycielami ojczyzny.

Publikacja w prasie projektu programu Krajowej Partii Litwy i Białorusi świadczyła o poszerzeniu wśród „krajowców” zrozumienia potrzeby własnego tworu politycznego. Ruch krajowy dość szybko nabrał kształtu organizacyjnego, czemu sprzyjało doświadczenie średniozamożnej i zamożnej szlachty w ramach lokalnych towarzystw rolniczych, z których największą i najsilniejszą w „kraju” było i pozostało Mińskie Towarzystwo Rolnicze (1876–1921), na którego czele stał nie- oficjalny przywódca – Edward Woyniłłowicz (1847–1928). Zaproponowane przez Romana Skirmunta zapisy części politycznej i programu społeczno-gospodarczego pokrywały się w dużej mierze ze statutem Towarzystwa. 

Decyzja o utworzeniu partii została podjęta z inicjatywy Romana Skirmunta 17 czerwca 1907 roku podczas zjazdu ziemian sześciu guberni. Do partii ostatecznie nie przystąpili przedstawiciele guberni kowieńskiej oraz sam Skirmunt, gdyż nie zadowalał ich fakt, że partia wyłoniła się jako wyłącznie „polska”, zaś Skirmunt próbował stworzyć partię składającą się z trzech frakcji – polskiej, białoruskiej i litewskiej. 

W 1906 został posłem do rosyjskiej Dumy Państwowej I kadencji. Finansował wydawanie białoruskiego pisma „Nasza Niwa”. Również aktywnie angażował się w działalność Mińskiego Towarzystwa Rolniczego i Kresowego Związku Ziemian, był zwolennikiem współpracy ziemiaństwa i chłopów. To z jego inicjatywy rozpoczęto przyjmowanie do Towarzystwa Chłopów. 

Premier Białorusi 

Od 25 marca do 12 lipca 1917 roku Roman Skirmunt został wybrany na przewodniczącego Białoruskiego Komitetu Narodowego w Mińsku, określanego przez bolszewików jako „obszarnicza intryga”, który ostatecznie odszedł w polityczny niebyt.

Skirmunt stał na czele konserwatywnego skrzydła w białoruskim ruchu narodowym, skupionym wokół mińskiego przedstawicielstwa? Konserwatyści sprzeciwiali się nacjonalizacji ziemi i różnili się w tym zakresie od socjalistów. Część białoruskich historyków uważa, że brak porozumienia między białoruską lewicą i prawicą znacząco zmniejszył szanse powodzenia walki o niepodległe białoruskie państwo.

W 1918 roku pracował w komitecie przygotowawczym I Zjazdu Wszech Białoruskiego i był drugim przewodniczącym jego Komitetu Wykonawczego. Był członkiem Rady Białoruskiej Republiki Ludowej, szefem Rządu Białoruskiej Republiki Ludowej w randze premiera. 

W trakcie swojej kadencji chciał doprowadzić do przejęcia przez organy państwowe Białoruskiej Republiki Ludowej realnej władzy, skupieniem wokół niej całego terytorium etnicznego Białorusinów, chciał przeprowadzić umiarkowaną reformę rolną. 20 lipca 1918 złożył rezygnację ze stanowiska premiera. 

Początkowo był rzecznikiem oparcia białoruskich aspiracji narodowych o pomoc Niemiec. Najbardziej znanym epizodem tej polityki było wysłanie telegramu do cesarza Wilhelma II z podziękowaniem za wyzwolenie Białorusi spod panowania bolszewików i nadzieją na wsparcie przez Niemcy białoruskiej państwowości.

Wybuch wojny polsko-bolszewickiej zmienił jego orientację geopolityczną. Tym razem Skirmunt postawił na Polskę. Białoruski historyk Andriej Czerniakiewicz wyraził opinię, że w sytuacji zbliżania się wojsk polskich do Mińska w Warszawie rozważany był scenariusz utworzenia rządu białoruskiego na czele z Romanem Skirmuntem. Debata sejmowa na temat reformy rolnej mogłaby być szansą na znalezienie poparcia dla takiego rozwiązania politycznego wśród krajowców.

Hipotezę tę poparła polska historyk Dorota Michaluk, według której Roman Skirmunt „miał zamiar utworzyć pod swoim kierownictwem nowy rząd białoruski”, lecz Józef Piłsudski się z tym nie zgodził. 

ZOBACZ TAKŻE: Aktywność Polaków w Europie Środkowej, jako jedno z narzędzi ,,soft-power” Inicjatywy Trójmorza

Senator II Rzeczypospolitej 

Po klęsce Białoruskiej Republiki Ludowej i podpisaniu traktatu ryskiego Roman Skirmunt wycofał się z życia politycznego i zamieszkał w swoim majątku w Porzeczu. Miał tu cukrownię, browar, fabrykę sukna, młyn wodny, zbudował kościół, szpital i położył podwaliny pod nowy pałac. 

Zainteresowanie polityką wróciło dopiero po „przewrocie majowym. W 1929 roku Roman Skirmunt został członkiem Organizacji Zachowawczej Pracy Państwowej – konserwatywnej partii politycznej związanej ze środowiskiem tzw. „Żubrów kresowych”, czyli grupy zamożnego ziemiaństwa dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. 

W 1930 roku został wybrany na senatora (1930-1935) z województwa poleskiego, wstępując do Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem, który wspierał politykę Józefa Piłsudskiego.

Wileńskie „Słowo” – organ prasowy “kresowych żubrów”, który aktywnie wspierał „partię władzy”, poświęcił sporo uwagi jego osobie. W szczególności Stanisław Cat-Mackiewicz w artykule „Kandydatury tutejsze” z listy senatorskiej BBWR szczegółowo opisał właściciela Porzecza i wymienił jedynie pozostałych kandydatów. 

Oto, czego mogli dowiedzieć się czytelnicy „Słowa„: 

Otwiera poczet ziemian kandydujących do parlamentu p. Roman Skirmunt na pierwszym miejscu senatorskiej listy BBWR na Polesiu, to jest człowiek, który na wiele lat przed odzyskaniem niepodległości umiał myśleć kategoriami nie tylko przygotowującymi pracę państwa polskiego na tych terenach, lecz i kategoriami mocarstwowymi. Roman Skirmunt to symboliczny szlachcic poleski tak niezależny w swej myśli politycznej jak i daleki od mieszczańsko-miasteczkowej drobiazgowości endeków. Roman Skirmunt, to szlachcic poleski, który nawet wtedy, gdy naród polski był w niewoli bliższy umysłowości jakiegoś Chamberlaina, czyli umysłowości zwycięskiej, rozległych horyzontów i wielkopaństwowych metod, niż umysłowości niewolnika, który swój maksymalny program polityczny wyraża w śpiewnym marzeniu, oby nadal „Niemiec nie pluł nam w twarz” Przez całe życie Roman Skirmunt tłumaczył, że nie trzeba być „małymi Polakami”. 

Podczas sprawowania mandatu senatora brał udział w pracach nad konstytucją kwietniową. 28 sierpnia 1933 roku w Wilnie, w gmachu Banku Ziemi Wileńskiej, odbyło się zebranie zwołane przez konserwatywną Organizację Zachowawczej Pracy Państwowej, na którym książę Eustachy Sapieha (1881-1963), autor traktatu „Konstytucja racji stanu”, przeczytał raport na temat rozwiązań prawnych zaproponowanych w nowej konstytucji. Spotkaniu przewodniczył i prowadził senator Roman Skirmunt.

Po sowieckiej napaści na Polskę w 1939 r. Roman Skirmunt został zamordowany przez miejscowych kolaborantów na rozkaz sowieckiego komisarza Chołodowa. Wywieziono go wraz ze szwagrem Bolesławem do lasu i rozstrzelano. Kiedy powiedziano mu, aby się odwrócił tyłem, odpowiedział: „Nigdy nie odwracałem się od ludzi i od was się nie odwrócę”.

Pod koniec XX w. w Porzeczu postawiono metalowy krzyż z napisem w języku polskim. Już na początku XXI w. obok pierwszego krzyża w prawdopodobnym miejscu kaźni Skirmuntów pojawił się drewniany krzyż z napisem w języku białoruskim.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1(11)/2023.

fot. Kancelaria Senatu

ZOBACZ TAKŻE: Między wschodem a zachodem. Jan Ludwik Popławski jako fundator myślenia geopolitycznego narodowej demokracji

Artykuł Roman Skirmunt – orędownik „tutejszej krajowości” pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Jednym z najbardziej wpływowych ośrodków ruchu konserwatywnego w II Rzeczypospolitej było Wilno. To właśnie w tym mieście powstało nieformalne ugrupowanie ziemiańskie, które skupiało konserwatystów z terenów dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego, nazywane “Kresowymi Żubrami”. Konserwatyści wileńscy skupieni byli wokół wydawanego od 1922 roku dziennika „Słowo”. Mózgiem redakcji i jej twórcą był Stanisław Cat-Mackiewicz. Był on dobrze znany w Wilnie mimo młodego wieku, głównie dzięki broszurze „Statut Litwy Środkowej”, będącej cennym głosem w dyskusji pomiędzy zwolennikami koncepcji inkorporacyjnej a federacyjnej w stosunku do odradzającej się Rzeczypospolitej¹.

Środowisko to konsekwentnie popierało politykę wschodnią Józefa Piłsudskiego. Uznając odrębność narodową Litwinów i Białorusinów jedyną szansę dla rozwoju tych narodów upatrywali w związku z Polską — poprzez powrót do idei federacji jagiellońskiej. “Żubrów kresowych” łączyła skrajnie negatywna ocena zawartego w marcu 1921 roku z Rosją Sowiecką Traktatu Ryskiego, oddającego – zdumionym tym bolszewikom – Mińszczyznę (co oznaczało zagładę polskiej ludności na tych ziemiach), stąd też nazywanego przez nich „zbrodnią ryską” ².

Spadkobiercy Wielkiego Księstwa Litewskiego

„Kresowe Żubry” były reprezentowane głównie przez mieszczańską i zamożną szlachtę dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz związaną z nią inteligencję (m. in. księcia Eustachego Sapiehę, księcia Janusza Radziwiłła, księcia Albrechta Radziwiłła, hrabiego Jana Tyszkiewicza).

Tak określił “kresowych żubrów” na łamach wileńskiego “Słowa” Stanisław Cat-Mackiewicz: “Kim byli „żubrowie”? Pamięci niektórych panów (…) przypominamy genezę nazwy żubr, oczywiście nie w jego lingwistycznym znaczeniu, a w politycznej przenośni. Otóż „żubrami” nazywali Moskale tych polskich właścicieli ziemskich, którzy siedzieli po kresach i okrainach Polski i nie dawali się stamtąd wynieść, wygryźć ani wyrzucić. Mówimy o kresach prawdziwych, a nie Wilnie, Grodnie (…), które w pojęciach niewielu warszawiaków również za kresowe strażnice uchodzić zaczęły. Rusyfikatorzy naszego kraju pewni swego zwycięstwa w guberni mińskiej, mohylewskiej etc. powiadali, że mieszkają tam co prawda jeszcze Polacy, ale są to ostatnie żubry. Tradycja taka nie ma w sobie nic nieładnego, przeciwnie, uważamy, że żubr wytrwałego oporu ładniejszym jest symbolem niż Mickiewiczowski raróg nowatorstwa”³.

Konserwatyści wileńscy uważali się za spadkobierców historii i tradycji Wielkiego Księstwa Litewskiego, opowiadali się za przywróceniem monarchicznej i federalnej Rzeczypospolitej w granicach z 1772 r., za przyłączeniem ziem dawnych guberni mińskiej, witebskiej i mohylewskiej a następnie utworzenie federacji polsko-białoruskiej. Występowali jako przeciwnicy polskich socjalistów i „endeków”; domagając się poszanowania prawa własności prywatnej, katolicyzmu i innych religii; opowiadali się za decentralizacją i rozwojem samorządu lokalnego; za stymulowanie rozwoju gospodarczego Nowogródczyzny i Polesia i wprowadzanie Białorusinów na stanowiska rządowe, wspieranie Cerkwi i wprowadzanie języka białoruskiego do kultu prawosławnego; pozytywnie lub neutralnie odnosili się do kształtowania białoruskiej świadomości narodowej wśród białoruskich chłopów.

„W każdym jednak razie trzeba zgodzić się z tym, że wzięła u nas w Polsce ta myśl, że brat nasz Białorusin, nasz sąsiad o miedzę, a może swat lub kum, to nie jest jakiś człowiek gorszego gatunku… Jeżeli nie umie po polsku, to niech mówi po prostemu, a my go jednak zrozumiemy, jeżeli chce swoje dziecko po białorusku uczyć — damy mu szkołę białoruską… Ale oprócz ustaw dajmy mu serce swoje, pokochajmy go tak, aby czuł się zawsze u siebie w domu, czy to służbę wojskową odbywając gdzieś w dalekim Poznaniu, czy też za pługiem idąc gdzieś na swoim zagonie” – pisał Mackiewicz w artykule pod tytułem „Wspaniałe lekceważenie”⁴.

W odróżnieniu od bardzo wpływowych wówczas w Wilnie środowisk „narodowych”, “żubry wileńskie” dążyły do zachowania autonomii Wileńszczyzny (odzyskanej wskutek uzgodnionego z marszałkiem Piłsudskim „buntu” gen. Lucjana Żeligowskiego), zarówno z powodów ideowych (konserwatywna niechęć do centralizacji i unifikacji), jak politycznych (nadzieja, iż Litwa Środkowa stanie się zalążkiem federacji odbudowującej Wielkie Księstwo Litewskie). W “duchu krajowym” redaktor wileńskiego “Słowa” opracował nawet Statut Litwy Środkowej. Spór ten jednak prawie natychmiast stał się bezprzedmiotowy, gdyż 24 marca 1922 r. Sejm polski dokonał inkorporacji Wileńszczyzny do Rzeczypospolitej. Pomimo tej porażki idea wskrzeszenia Wielkiego Księstwa Litewskiego pozostała niezmiennym drogowskazem ideowym “żubrów kresowych”, którzy wąsko pojętemu nacjonalizmowi (reprezentowanemu w Polsce, ich zdaniem, przez endecję) – a właściwie nacjonalitaryzmowi, opierającemu się na idei państwa jednolitego etnicznie, przeciwstawiano wielonarodowy imperializm państwowy⁵.

Idea jagiellońska

Marząc o odrodzeniu potęgi dawnej I Rzeczypospolitej (co według Cata stanowiło konieczność dziejową), redaktor „Słowa” odwoływał się przede wszystkim do polityki imperialnej Jagiellonów. Obdarowywał bowiem ogromnym szacunkiem tę dynastię i podziwiał jej politykę zagraniczną, która doprowadziła do uzyskania przez państwo polskie w Europie nigdy już potem niepowtarzalnej mocarstwowej pozycji. Posiadanie przez Jagiellonów fenomenalnych i unikatowych wręcz umiejętności politycznych w stosunkowo krótkim czasie doprowadziło bowiem aż do jedenastokrotnego powiększenia władanego przez nich terytorium⁶.

Skuteczności federalistycznej koncepcji dynastii jagiellońskiej sprzyjało też jej dalekowzroczne oparcie na chęci czynienia w tych zabiegach odpowiednich ustępstw czy też kompromisów. Świadectwem dojrzałości mężów stanu była bowiem w opinii Cata umiejętność godzenia różnych aspiracji narodowych oraz tworzenia postawy wzajemnej tolerancji⁷.

Zdaniem wileńskich konserwatystów, dążąc do rozszerzenia obszaru państwa, imperializm w wydaniu jagiellońskim musiał bowiem obce ludy dopuszczać zarówno do współpracy państwowej, jak i do czerpania z wzajemnej integracji odpowiednich korzyści ekonomicznych⁸. Swój stosunek do mniejszości narodowych redaktor „Słowa” sprecyzował już w roku 1922 w artykule „Credo polityki narodowościowej”, w którym postrzegał Polskę jako państwo wielonarodowościowe, oparte na zasadach tolerancji religijnej i kulturowej. Jak pisał, „żywa twórczość polegająca na budowaniu z różnych etnicznych elementów, dzięki atrakcji kultury polskiej, jednego państwa polskiego stanowi istotę imperializmu polskiego”⁹.

Przeszkodę w realizacji tych celów widział m.in. w endecji. Zarzucał jej prowadzenie polityki ekskluzywizmu etnicznego, sianie na kresach nienawiści narodowej, zrażanie do polskości mniejszości narodowych, w czym widział zagrożenie interesu polskiego. Politykę narodowościową narodowej demokracji przyrównywał do metod i poglądów Bismarcka¹⁰.

Mackiewicz opowiadał się również przeciwko asymilacji mniejszości żydowskiej. Z czasem jego stosunek do tej mniejszości zmienił się. Przykładem może być ocena zajść antysemickich na Uniwersytecie Wileńskim, które ostro krytykował jeszcze w roku 1931 (po zabójstwie przez Żyda studenta Wacławskiego), zaś w roku 1936 łagodnie oceniono na łamach „Słowa” działania młodzieży narodowej chcącej doprowadzić do wprowadzenia na USB (Uniwersytet Stefana Batorego – przyp. red.) getta ławkowego. Wiązało się to ze zmianą stosunku Cata do endecji.

W dzienniku głoszono także program emigracji Żydów do Palestyny, który pojawił się na łamach pisma po podróży K. Pruszyńskiego do Palestyny w roku 1933 (taki program głosiła także np. Myśl Mocarstwowa)¹¹.

Przy jednoczesnym umacnianiu polskości na kresach publicyści wileńskiego „Słowa” postulowali tolerancję w stosunku do słowiańskich mniejszości narodowych. Polityka ta miała przyciągnąć ku Polsce Białorusinów czy Ukraińców jako realnych sojuszników do walki z bolszewicką Rosją o poszerzenie wschodnich granic Rzeczypospolitej.

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Polityka władz białoruskich wobec polskiego szkolnictwa w latach 1991–2005

Według wizji redaktora “Słowa” Białoruś miałaby stanowić bufor między ZSRR a Polską, gdyż Białorusinów uznał Mackiewicz za jedyny wśród mniejszości narodowych element „niedestrukcyjny w wielkomocarstwowej Polsce”. Polacy winni byli okazywać więcej życzliwości aspiracjom narodowym Białorusinów, ponieważ ziemie białoruskie zostaną (Cat wyraził tę możliwość w czasie przyszłym) włączone do Polski. Zdaniem publicysty dla zrealizowania tych aspiracji Polska musi zmienić swą politykę narodowościową i powinna oprzeć się na takiej partii białoruskiej, „która by działała tylko na terenie prawosławnym i byłaby przeciwna bolszewizmowi”12.

Tymczasem główną przeszkodą na drodze realizacji idei jagiellońskiej była polityka międzywojennych władz, która w stosunku do słowiańskich mniejszości narodowych miała nacjonalistyczny i dyskryminacyjny charakter. Jednocześnie duże zaniepokojenie “wileńskich żubrów” wzbudzało utworzenie przez Sowietów republik związkowych (białoruskiej i ukraińskiej), co znacznie ułatwiło im szerzenie propagandy antypolskiej oraz paraliżowało wykorzystywanie słowiańskich mniejszości narodowych do rozbijania spoistości sowieckiego imperium¹³.

¹ B. Bernat, Wileńska geopolityka, https://prenumeruj.forumakademickie.pl/recenzje/wilenska-geopolityka, dostep: 29 XI 2022 r.

² J. Kawalec, Działalność polityczna polskich konserwatystów w latach 1918-1939, http://www.legitymizm.org/dzialalnosc-polskich-konserwatystow, dostep: 29 XI 2022 r.

³ S. Cat-Mackiewicz, Pamięci niektórych…, „Słowo”, 25 I 1924, s.1.

⁴ S. Cat-Mackiewicz, Wspaniale lekceważenie, „Słowo”, 9 IV 1924, s. 1.

⁵ J. Bartyzel, Żywoty równoległe: Stanisław i Józef Mackiewiczowie — litewscy szlachcice i polscy pisarze (cz. 2) http://www.legitymizm.org/zywoty-rownolegle-2, dostep: 29 XI 2022 r.

⁶ P. Czerniecki, Wileński konserwatysta Stanisław Cat-Mackiewicz jako geopolityczny gloryfikator idei jagiellońskiej, Przegląd Wschodnioeuropejski 2022, nr 1, s. 68.

⁷ S. Swianiewicz, Wspomnienia o Władysławie Studnickim, Folia Historica Cracoviensia 2018, t. 24 nr 2, s.232.

⁸ S. Mackiewicz, Kropki nad i, Warszawa 1994, s. 31.

⁹ S. Cat-Mackiewicz, Credo polityki narodowościowej, „Słowo” 28 XII 1922, s.1.

¹⁰ S. Rudnicki, Działalność polityczna polskich konserwatystów 1918-1926, Wrocław 1981, s. 134.

¹¹ P. Tomaszewski, „Słowo” Stanisława Cata-Mackiewicza. Dziennik konserwatystów wileńskich w latach 1922-1939, Historia i Polityka 2010, nr 9-10, s.328.

¹² E. Czapiewski, Koncepcje polityki zagranicznej Polski na łamach „Słowa” w latach 1922-1927, Kwartalnik Historii Prasy Polskiej 1978, nr 3, s.33.

¹³ P. Czerniecki, Wileński konserwatysta Stanisław Cat-Mackiewicz jako geopolityczny gloryfikator idei jagiellońskiej, Przegląd Wschodnioeuropejski 2022, nr 1, s. 72.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 4(10)/2022.

Grafika: Narodowe Archiwum Cyfrowe

Artykuł “Krajowość” i federalizm wileńskich konserwatystów pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Brutalny atak na dwie polskie szkoły nie był zaskoczeniem dla polskich działaczy na Białorusi, którzy już od ponad 20 lat zwracają uwagę na trwający w kraju proces wynarodowienia mniejszości polskiej. Polityka rusyfikacji była prowadzona z różną intensywnością, w zależności od bieżącej sytuacji wewnętrznej i międzynarodowej. W chwili obecnej polityka ta osiągnęła swój punkt szczytowy.

Odrodzenie polskości

Po 1948 roku na Białorusi zostały zlikwidowane wszystkie szkoły polskie, natomiast używanie języka polskiego w oficjalnych kontaktach było zakazane. Polskie dzieci mogły pobierać naukę wyłącznie w szkołach rosyjskich i białoruskich. W wyniku szeroko zakrojonej antypolskiej polityki sowieckich władz pod koniec lat osiemdziesiątych Polacy na Białorusi byli bliscy całkowitego wynarodowienia. Na równi z Białorusinami i niektórymi innymi narodami ZSRS mieli zasymilować się z nową historyczną wspólnotą ludzką – narodem sowieckim¹.

Dopiero „pieriestrojka” stworzyła dla polskiej mniejszości warunki do działalności na rzecz odrodzenia narodowego. Powstały wówczas polskie organizacje kulturalno-oświatowe w Grodnie, Baranowiczach, Lidzie i Mińsku. W 1990 roku przez działaczy tych organizacji powołano Związek Polaków na Białorusi – największą polską organizację społeczno-kulturalną w tym kraju, która zrzeszała w najlepszym okresie swojej działalności nawet do pięciu tysięcy Polaków².

Po odzyskaniu przez Białoruś niepodległości, na mocy traktatu o dobrym sąsiedztwie, przyjaznych stosunkach i współpracy, pojawiły się podstawy prawne dla tworzenia na Białorusi polskiego szkolnictwa. Sprzyjająca sytuacja polityczna pozwoliła ZPB prowadzić skuteczny dialog z władzami białoruskimi w sprawie polskiego odrodzenia narodowego³.

W 1992 roku powstały dwie pierwsze polskie klasy na Białorusi: w Szkole Średniej nr 3 i Szkole Średniej nr 22 w Grodnie, a w następnym roku dodatkowo powstały klasy polskie w Szkołach nr 17 i 25 w Grodnie, w Wołkowysku w Szkole nr 2, w Mińsku w Szkole nr 1, w Brześciu w Szkole nr 9, Nowogródku, Sopoćkiniach, Lidzie, Bolciszkach i Paszkiewiczach rejonu woronowskiego⁴.

Proces odrodzenia polskiego szkolnictwa od początku napotykał na duże trudności. Często brakowało wykwalifikowanej kadry pedagogicznej, programów nauczania, podręczników, pomocy dydaktycznych, odpowiednich lokali. Stopniowe przezwyciężanie tych trudności stało się możliwe dzięki różnym formom pomocy z Polski w postaci: szkoleń, zasilania personalnego, budowy szkół, zaopatrywania w podręczniki itd.⁵

W latach 1992–1994 polskie organizacje społeczne zintensyfikowały swoją działalność statutową. W 1992 r. delegacja ZPB na czele z T.Gawinem została przyjęta przez przewodniczącego Rady Najwyższej Republiki Białoruś Stanisława Szuszkiewicza, było to oznaką zmieniającego się stosunku władz do Związku, a tym samym do Polaków w republice. Delegacja przedstawiła listę z 21 żądaniami, wśród których dominowały treści dotyczące polskiego szkolnictwa, dotacji i finansowania działalności organizacyjno-statutowej ZPB, wydawania polskiej prasy, przyjazdu do pracy duszpasterskiej duchownych z Polski, przyznania i zatwierdzenia podwójnego obywatelstwa⁶.

W celu uaktywnienia pracy oświatowej 28 marca 1992 roku zostało powołane Towarzystwo Przyjaciół Polskiej Szkoły. Głównym zadaniem tej organizacji była popularyzacja idei zakładania polskich szkół na terenie Białorusi i konkretnej pomocy środowisku polskiemu w realizacji tego zagwarantowanego ustawodawstwem prawa. Wśród najaktywniejszych działaczy Towarzystwa byli: Stanisław Sienkiewicz, Teresa Kryszyń, Barbara Fustoczenko, Michał Dobrynin, Antoni Pacenko, Tadeusz Tarasewicz, Anna Sadowska, Józef Dziurbiejko, Zofia Boradyn⁷.

Dzięki staraniom działaczy Związku Polaków na Białorusi i Polskiej Macierzy Szkolnej udało się wybudować dwie polskie szkoły. W 1996 r. w Grodnie powstała szkoła średnia nr 36, a w 1999 r. szkoła średnia nr 8 w Wołkowysku. Budowa dwóch polskich szkół została w całości sfinansowana z budżetu państwa polskiego.

Na portalu Związku Polaków na Białorusi czytamy: „Od początku swojego istnienia szkoły wypracowały specyficzny profil nauki, uwzględniający poziom znajomości języka polskiego nabyty w rodzinie i możliwości posługiwania się nim na co dzień. Przykładem tej specyfiki może być system adaptacji uczniów I klas. Przez pierwsze 6 tygodni uczniowie zapoznają się z polskimi literami i słowami, historią, kulturą Polski. Wielu z nich [około 70 procent – przyp. aut.] styka się z tym po raz pierwszy. Po tym okresie odbywa się z udziałem dyrekcji, rodziców i kolegów uroczyste mianowanie i wręczenie tornistrów z wyposażeniem. Podręczniki i zeszyty do ćwiczeń zostały dobrane w uzgodnieniu z polskim Ministerstwem Edukacji. Zdarzają się przypadki, że część tych uczniów nie kontynuuje nauki w szkołach z braku zainteresowania trybem nauki lub na wniosek rodziców”⁸.

Poza państwowym systemem edukacji funkcjonowały także szkoły społeczne, prowadzone głównie przez ZPB i PMS. Zajęcia języka polskiego były również prowadzone w tzw. kółkach zainteresowań⁹.

Ośrodki języka polskiego najczęściej powstawały na Grodzieńszczyźnie – w największym skupisku Polaków na Białorusi. Pierwszymi szkołami, które rozpoczęły nauczanie języka polskiego w roku szkolnym 1988–1989, były placówki w Sopoćkiniach, Soniczach i Łosośnie. Liczba uczących się języka ojczystego wynosiła ówcześnie 1000 osób¹⁰.

Pierwsze próby ograniczania polskiego szkolnictwa

Pod koniec lat dziewięćdziesiątych wprawdzie język polski był wykładany jako obcy w licznych szkołach, ale był systematycznie marginalizowany w postaci grup fakultatywnych, zmniejszania ilości godzin wykładowych itp. W roku szkolnym 1997–1998 liczba uczących się języka ojczystego wzrosła już do 19 351 osób i była prowadzona w 325 szkołach¹¹.

Wychowana w duchu nietolerancji wobec polskiej mniejszości postkomunistyczna nomenklatura robiła wszystko, co możliwe, aby zahamować procesy odrodzenia polskiego szkolnictwa. Tendencja ta była szczególnie widoczna w drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych¹².

Gdy w 2003 r. prezes „Wspólnoty Polskiej” Andrzej Stelmachowski w rozmowie z gubernatorem obwodu grodzieńskiego zaproponował budowę czterech nowych szkół polskich (dotychczas w sieci szkolnictwa publicznego działają tam tylko dwie szkoły) usłyszał w odpowiedzi: „Szkoły polskie? Po co? Nasze dzieci tak dalece nasiąkły duchem ruskości (!), że nie należy zawracać im głowy jakimkolwiek językiem obcym!”¹³.

Najczęściej próby odwoływania się do Ministerstwa Oświaty były bezskuteczne. Wprawdzie takie rozmowy były prowadzone, jednak można było się z nich dowiedzieć, że generalnie językiem wykładowym w szkołach jest język rosyjski; język białoruski jest wykładany tylko w 27% szkół¹⁴.

W miastach, gdzie były największe skupiska Polaków (Lida, Werenowo, Szczuczyn, Oszmiana), nie udało się utworzyć polskich klas, często z tego powodu, że nie stworzono tam odpowiednich warunków, brakowało również aktywnych działaczy, którzy byliby gotowi stanąć w obronie swych konstytucyjnych praw. W obawie przed represjami wielu Polaków rezygnowało z aktywnej działalności na rzecz polskiego odrodzenia.

Jako pozytywny przykład można tutaj wymienić miasto Nowogródek. W Nowogródku i okolicy, gdzie zgodnie z oficjalną statystyką około 5 proc. mieszkańców to Polacy, niezłomna prezes miejskiego oddziału ZPB Zofia Boradyn potrafiła, mimo potężnego sprzeciwu władz, utworzyć klasy z nauczaniem wszystkich przedmiotów w języku polskim, i to od pierwszej do piątej. Był to jej wielki sukces, a także zasługa ludzi, z którymi współpracowała¹⁵.

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Relacje polsko-białoruskie w świetle wojny na Ukrainie

Strategia rozbijania jedności Polaków

Urzędnicy państwowi odwiedzali Polaków, którzy składali podania do władz szkolnych o naukę dzieci w języku polskim, w ich mieszkaniach i skłaniali ich na różne sposoby, by z tego pomysłu zrezygnowali.

Polityka zastraszania i szantażu wobec najaktywniejszych działaczy Związku Polaków na Białorusi zaczęła zbierać żniwo. Polacy pracujący w instytucjach państwowych coraz częściej zaczęli występować przeciwko walce o budowę i otwarcie polskiej szkoły w Nowogródku.

Konflikt ten wyraźnie uwidocznił się pod koniec lat dziewięćdziesiątych, kiedy między zwolennikami ówczesnego prezesa Tadeusza Gawina oraz działacza Tadeusza Kruczkowskiego wywiązała się dyskusja na temat sposobu kierowania organizacją.

Wśród białoruskich Polaków krążyła opinia, że Związek niepotrzebnie angażuje się w działalność polityczną. Szczególnie krytykowany był prezes ZPB Tadeusz Gawin, za współpracę z białoruską opozycją. Sądzono, że to z kolei powoduje, że władze lokalne i prezydent nie są skłonni do konstruktywnej współpracy i pomocy Związkowi w odrodzeniu polskości na Białorusi, że brak tej współpracy hamuje powstawanie kolejnych szkół polskich na Białorusi¹⁶.

Jednakże wybór na prezesa Tadeusza Kruczkowskiego, który był przychylnie nastawiony do władz białoruskich, niczego nie poprawił ani nie zmienił w sytuacji mniejszości polskiej. To właśnie w czasie jego kadencji nie pozwolono na budowę kolejnych polskich szkół. Pomimo wsparcia finansowego ze strony władz białoruskich w tym okresie znacząco zmniejszył się nakład organu prasowego ZPB, gazety „Głos znad Niemna”. W grudniu 2004 roku nakład niegdyś największej polskiej gazety na Wschodzie spadł o 33%.

Władze białoruskie tolerowały jedynie działalność kółek folklorystycznych, zespołów tanecznych itp. Jednak już np. działalność na rzecz rozwoju polskiego szkolnictwa i prasy polskiej, a tym bardziej krzewienia polskich tradycji patriotycznych, zawsze budziła niechęć białoruskich urzędników¹⁷.

Niekorzystne decyzje władz w sprawach mniejszości polskiej już nie wywoływały ze strony Związku sprzeciwu i zorganizowanych protestów. ZPB, sparaliżowany w swojej działalności przez podporządkowane władzom kierownictwo, nie był już zdolny do energicznych działań¹⁸.

_{Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1-2(7-8)/2022.}

Grafika: pixabay.com

¹ Z. Winnicki, Metody osłabiania poczucia świadomości narodowej. Uwagi o wpływie i skutkach zastosowania niektórych metod i środków depolonizacyjnych na obszarze Ziem Białoruskich na polską świadomość narodową w drugiej połowie XX wieku i współcześnie, „Magazyn Polski” 2002, nr 3–4, s. 24–31.

² IPN, Związek Polaków na Białorusi, https://ipn.gov.pl/pl/aktualnosci/konkursy-i-nagrody/nagroda-kustosz-pamieci/2008/24254,Zwiazek-Polakow-na-Bialorusi.html, dostep: 25 V 2022 r.

³ T. Gawin, Polskie odrodzenie na Białorusi 1988–2005, Białystok 2010, s.152.

⁴ Historia Polskiej Macierzy Szkolnej w Grodnie,

https://pmsgrodno.org/2011/04/29/historia-polskiej-macierzy-szkolnej-w-grodnie, dostep: 25 V 2022 r.

⁵ A. Grędzik, Oświata i szkolnictwo polskie na Białorusi 1989–2001, „Dzieje Najnowsze” 2004, nr 4, s. 224.

⁶ H. Giebień, Polska mniejszość narodowa zagrożeniem dla ładu wewnętrznego Białorusi? Zarys stosunku władz państwowych do polskiej mniejszości na Białorusi, „Wschodnioznawstwo” 2012, nr 6, s.33.

⁷ Historia Polskiej Macierzy Szkolnej w Grodnie,

https://pmsgrodno.org/2011/04/29/historia-polskiej-macierzy-szkolnej-w-grodnie, dostep: 25 V 2022 r.

⁸ Polskie Szkoły na Białorusi – realia i problemy, https://nadniemnemgrodno.pl/31174/polskie-szkoly-bialorusi-realia-problemy, dostep: 25 V 2022 r.

⁹ K. Kłysiński, Rugowanie polskości. Łukaszenka wobec polskiego szkolnictwa, “Komentarze OSW”, https://www.osw.waw.pl/sites/default/files/komentarze_391.pdf, dostep: 25 V 2022 r.

¹⁰ A. Grędzik, op.cit., s. 223.

¹¹ A. Stelmachowski, Prześladowanie Polaków na Białorusi, „Magazyn Polski na Uchodźstwie” 2005, nr 1, s. 10.

¹² T. Gawin, Polskie odrodzenie…, Białystok 2010, s.180.

¹³ A. Stelmachowski, op.cit., s. 10.

¹⁴ Ibidem.

¹⁵ T. Gawin, Zwycięstwa i porażki. Odrodzenie polskości na Białorusi w latach 1987–2000, Białystok 2003, s. 341.

¹⁶ T. Gawin, Polskie odrodzenie…, s. 242.

¹⁷ Ibidem, s. 316.

¹⁸ Ibidem, s. 261.

Artykuł Polityka władz białoruskich wobec polskiego szkolnictwa w latach 1991–2005 pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.