W dniach 11-12 października 2022 roku w Białymstoku odbyło się Podlaskie Forum Ekonomiczne, międzynarodowa konferencja poświęcona przede wszystkim współpracy gospodarczej Polski z krajami Azji Wschodniej i Azji Południowo-Wschodniej. Jeden z bloków tematycznych, którego pomysłodawcą jest autor tego artykułu, nosił nazwę „Doing business with Asia” i poświęcony został kontaktom handlowym z Chinami, Japonią, Koreą Południową oraz krajami tworzącymi Stowarzyszenie Narodów Azji Południowo-Wschodniej (ASEAN). W konferencji udział wzięli dyplomaci, przedsiębiorcy i eksperci zawodowo związani z Azją. Wnioski z dyskusji panelowych i kuluarowych zostały zebrane w formie niniejszego tekstu.

Na wstępie warto wyróżnić cztery obszary współpracy handlowej między Polską a Dalekim Wschodem, które cieszyły się szczególnym zainteresowaniem, zwłaszcza ze strony Azjatów: sektor rolno-spożywczy, sektor metalowo-maszynowy, sektor medyczny (w tym nauki o życiu) i sektor teleinformatyczny. Prawdopodobnie największe zainteresowanie gości zagranicznych wzbudziło pierwsze w Polsce Centrum Sztucznej Inteligencji w Medycynie na Uniwersytecie Medycznym w Białymstoku. W przypadku Japonii i Korei Południowej ważną rolę odgrywała również współpraca inwestycyjna. Należy podkreślić, że Japonia jest obecnie największym zagranicznym wierzycielem polskiego Skarbu Państwa, natomiast Republika Korei w 2021 roku była największym bezpośrednim inwestorem zagranicznym w Polsce.

Chiny – stabilne relacje, ale brak spójnej polityki

Chińska Republika Ludowa to najpotężniejsza gospodarka w Azji, która w ostatnich dekadach stała się istotnym ośrodkiem produkcji przemysłowej, mocno powiązanym z pozostałymi regionami świata. W zasadzie problemy związane z lockdownami pandemicznymi czy zakłócenia międzynarodowych łańcuchów dostaw w Państwie Środka automatycznie stają się problemami globalnymi. Do zagadnień o wielkim znaczeniu warto dodać Inicjatywę Pasa i Szlaku, zwaną popularnie Nowym Jedwabnym Szlakiem, która ostatnio znalazła się w cieniu innych wydarzeń międzynarodowych, stagnację na chińskim rynku nieruchomości oraz przełomowy XX zjazd Partii Komunistycznej Chin. O tym wszystkim dyskutowano – oficjalnie i nieoficjalnie – podczas Podlaskiego Forum Ekonomicznego.

Powyższa problematyka wyraźnie wskazuje, że Chiny są ważne dla świata, ale czy Polska jest ważna dla Chin? Obecny w Białymstoku radca-minister ds. gospodarki i handlu Xu Xiaofeng stwierdził, że stosunki polsko-chińskie w ostatnich latach rozwijały się stabilnie i podkreślił znaczenie sektora logistycznego jako istotnego obszaru współpracy. Mówił też o pierwszym w historii Chińskiej Republiki Ludowej przedsięwzięciu typu joint-venture, czyli założonej w 1951 roku polsko-chińskiej spółce Chipolbrok, będącej armatorem dalekomorskim. W kontekście logistyki warto zaznaczyć, iż Polska jest ważnym węzłem transportowym na Kolejowym Jedwabnym Szlaku, który jednocześnie pełni rolę bramy między Unią Europejską a Eurazjatycką Unią Gospodarczą. W każdym razie rynek polski jest na tyle atrakcyjny, że Chińczycy chcą być na nim obecni bez względu na klimat geopolityczny, co widać w sektorze e-commerce, zwłaszcza po obecności takich gigantów, jak Alibaba czy JD.

W Polsce obecne są największe banki chińskie, które zaliczają się do najpotężniejszych instytucji finansowych świata: Bank of China, Industrial and Commercial Bank of China (ICBC), China Construction Bank. Przedstawiciele dwóch pierwszych banków byli obecni na Podlaskim Forum Ekonomicznym. Do wejścia na rynek polski podobno przymierza się kolejny gigant – Agricultural Bank of China (ABC). Niemniej sytuacja jest daleka od ideału, ponieważ Chińczycy moją problem ze zrozumieniem polskiej polityki wobec Państwa Środka. W Warszawie jest wiele ośrodków decyzyjnych, od Prezydenta RP, poprzez Radę Ministrów i poszczególne resorty, a skończywszy na Sejmie i Senacie. Reprezentują one czasem odmienne postawy, w wyniku czego inwestorom chińskim łatwiej jest prowadzić rozmowy z Budapesztem, gdzie polityka jest bardziej spójna. W efekcie Chińczycy często wybierają Węgry, czego przykładem jest firma Contemporary Amperex Technology (CATL) – największy na świecie producent baterii do aut elektrycznych, który rozważał lokalizację w Polsce, ale ostatecznie wybrał węgierski Debreczyn.

Japonia – współpraca w krajach trzecich

Japonia zazwyczaj jest postrzegana jako państwo, które przede wszystkim wspiera biznes, natomiast jej działania na międzynarodowej scenie politycznej pozostają trochę w cieniu aktywności na polu gospodarczym. Wojna na Ukrainie pokazała, że niekoniecznie tak jest, a czynnikiem zbliżającym Polskę i Japonię, po raz kolejny, stała się geopolityka, czyli konkretnie Rosja. Stosunek Polaków i Japończyków do Rosji połączył nasze narody już w 1904 roku po wybuchu wojny rosyjsko-japońskiej. Polacy chcieli wyrwać się spod zaboru rosyjskiego, a Japończycy pragnęli pokonać swojego zachodniego sąsiada. Wówczas na rozmowy do Tokio udali się Józef Piłsudski i Roman Dmowski, ale każdy z nich osobno, bez wcześniejszej koordynacji. Niemniej, pomijając efekty rozmów, był to ważny moment budowy przyjaznych relacji polsko-japońskich. Obecnie sytuacja na Ukrainie, czyli w kraju trzecim, znowu dała silny impuls do ścisłej współpracy między Warszawą a Tokio. Ambasador Japonii w Polsce, Akio Miyajima, wypowiedział na Podlaskim Forum Ekonomicznym ważne słowa w kontekście pomocy Ukrainie: „prawdziwych przyjaciół poznaje się w biedzie”.

W każdym razie polsko-japońska współpraca w krajach trzecich nie powinna dotyczyć jedynie sfery politycznej, ale również może rozwijać się na płaszczyźnie gospodarczej. Naszym największym wspólnym projektem w kraju trzecim była wielomiliardowa inwestycja w kopalni miedzi Sierra Gorda w Chile. Większościowym udziałowcem w projekcie była spółka KGHM Polska Miedź, natomiast po stronie japońskiej zaangażowały się kapitałowo dwie korporacje Sumitomo Metal Mining i Sumitomo Corporation. Mimo pewnych trudności, wydawało się, że będzie to projekt skazany na sukces, jednak Japończycy wycofali się z niego w czasie pandemii koronawirusa. Ale możliwości polsko-japońskiej współpracy w krajach trzecich jest więcej. Tomoho Umeda, prezes zarządu spółki Hynfra, takie szanse dostrzega w obszarze transformacji energetycznej. Polacy są światowymi liderami wydajności w produkcji amoniaku, natomiast Japończycy posiadają zaawansowane technologie i to połączenie może odegrać kluczową rolę w dokonującej się rewolucji wodorowej.

W kontekście współpracy z Japonią nie można pominąć roli tradycyjnego handlu, a zwłaszcza potencjału jaki stwarza rynek Kraju Wschodzącego Słońca dla polskich eksporterów. Przy czym należy mieć na uwadze, że jest to jeden z najbardziej konkurencyjnych rynków świata, na którym trudno sprostać konkurencji lokalnej i międzynarodowej. Jumpei Kakinuma, dyrektor generalny Itochu Corporation, uważa że na rynku japońskim nie należy konkurować wyłącznie ceną, ważna jest również jakość, ale to wciąż za mało, aby odnieść sukces, ponieważ wysoka jakość w Japonii to standard. Kluczem do sukcesu jest budowa marki w oparciu o konkretną historię, czyli wykorzystanie storytellingu. Nie wystarczy przekonać Japończyków, że np. mleko w proszku z polskich mleczarni jest najlepsze, ale trzeba wokół tego zbudować odpowiednią narrację. Warto pokazać zadbane krowy w ekologicznym otoczeniu, które żywią się soczystą, nieskażoną i zdrową trawą. Innymi słowy, jeśli cena i jakość nie wystarczą, aby przekonać konsumentów, należy dotrzeć do ich wyobraźni. O tym powinni pamiętać polscy przedsiębiorcy.

Korea – duży dynamizm w działaniu

Korea Południowa jest obecnie na fali, co autor artykułu dostrzegł podczas przyjęcia w Ambasadzie Republiki Korei w Warszawie z okazji Święta Utworzenia Państwa, które Koreańczycy obchodzą 3 października. Oczywiście można wskazać na odpowiednie liczby dotyczące inwestycji czy handlu, żeby stwierdzić to samo, ale ważna jest także pewna aura, trudna do opisania w roczniku statystycznym. W 2022 roku w ambasadzie koreańskiej panowała atmosfera wielkiego sukcesu i czuć było, że wokół krążą wielkie pieniądze, jednak nie były one przedmiotem rozmów. Trzy miesiące wcześniej, z okazji święta Tanabata, w Rezydencji Ambasadora Japonii w Warszawie odbyło się przyjęcie, na którym była zupełnie inna atmosfera. Ważną rolę odgrywała kultura, odczuwało się ciężar inwazji rosyjskiej na Ukrainę, lecz gospodarka była na dalszym planie.

Korea Południowa goni Japonię – w pewnych obszarach nawet ją przegoniła – i można wykazać na wykresach, że łatwiej jest gonić niż uciekać, ponieważ popełnia się mniej błędów, ale to również nie oddaje całej prawdy. Obecnie Koreańczycy wydają się być bardziej dynamiczni niż Japończycy. Podejmują większe ryzyko, bardzo sprawnie poruszają się po rynku polskim, uczestniczą nawet w przetargach publicznych i wygrywają je, co nie jest to łatwe w kraju o innej kulturze. Sukces koreański, oprócz atrakcyjnej oferty biznesowej, wynika także z odpowiedniego przygotowania i nastawienia. Polacy powinni brać przykład z Koreańczyków i wykorzystać ich atuty w ekspansji na rynek koreański, a nawet – w szerszym zakresie – na rynki azjatyckie.

Warto podkreślić, że Republika Korei jest pierwszym państwem azjatyckim, z którym Unia Europejska zawarła umowę o wolnym handlu i to stwarza możliwości, których nie było jeszcze dekadę temu. Obecnie wymiana handlowa jest stosunkowo łatwa na poziomie operacyjnym, zarówno w eksporcie z Polski do Korei Południowej, jak również w imporcie z Korei Południowej do Polski. Pozostają jednak różnice kulturowe, często wyolbrzymiane, ale wciąż istniejące. W Korei, podobnie jak w Japonii, ważny jest kontakt bezpośredni i umiejętność czytania języka ciała, istotna jest także cierpliwość i pokora. Polakom czasem tego brakuje, ale na kulturowej mapie świata jest nam bliżej do Azjatów niż innym nacjom z cywilizacji zachodniej. W pewnym sensie jest to przewaga, którą można wykorzystać w konkurencji międzynarodowej, pod warunkiem, że ma się tego świadomość.

ASEAN – rynki wielkich możliwości

Azja Południowo-Wschodnia odgrywa mniejszą rolę w polsko-azjatyckich relacjach gospodarczych niż Azja Wschodnia, ale kraje ASEAN stanowią ważny obszar na gospodarczej mapie świata, ponieważ zamieszkany jest przez znacznie większą liczbę ludności niż łączna populacja krajów Unii Europejskiej. Jednak, podobnie jak w przypadku Azji Wschodniej, Polska posiada deficyt w handlu z krajami tego regionu. Niemniej należy mieć na uwadze, że wiele polskich towarów sprzedawanych jest tam pod markami zachodnioeuropejskimi, co utrudnia ostateczną ocenę wymiany handlowej Polski z ASEAN. W każdym razie, jak podkreślił radca-minister ds. handlu Thum Niemskul, reprezentujący Thai Trade Centre podczas Podlaskiego Forum Ekonomicznego, polskie produkty są interesujące, ponieważ wyróżniają się pod względem nowatorskim i technologicznym. Polska może zaistnieć na polu tworzenia ośrodków badawczo-rozwojowych, których brakuje w Tajlandii. Natomiast polskie przedsiębiorstwa z sektora IT już uczestniczą w transformacji cyfrowej tajskiego sektora bankowego, czego przykładem jest projekt zrealizowany przez firmę Comarch dla banku TMBThanachart (TTB).

Rynki krajów ASEAN stanowią atrakcyjny kierunek dla polskiego sektora medycznego, począwszy od prostych bandaży i rękawiczek, po zaawansowane roboty medyczne. Duże szanse mają firmy farmaceutyczne, a także producenci towarów rolno-spożywczych, zwłaszcza mleczarnie oraz dostawcy mięsa i drobiu. Warto zwrócić uwagę na Malezję, która jest dużym rynkiem zbytu dla produktów halal, ale również atrakcyjnym miejscem dla sektora IT. Ponadto działalność w Azji Południowo-Wschodniej staje się łatwiejsza dzięki umowom o wolnym handlu. Obecnie Unia Europejska posiada tego typu umowę z Singapurem i Wietnamem, prowadzone są rozmowy z kolejnymi państwami, jednak nie można wykluczyć, że pewnego dnia zostanie podpisane kompleksowe porozumienie z całym regionem ASEAN. Na szczególną uwagę zasługuje Wietnam, ponieważ duża diaspora wietnamska w Polsce stanowi środowisko dynamiczne i zorientowane probiznesowo, od którego można zacząć handel z Azją Południowo-Wschodnią.

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Samowystarczalność a bezpieczeństwo ekonomiczne: Japonia i Korea Południowa

Podsumowanie i wnioski

Perspektywy polsko-azjatyckiej współpracy gospodarczej są obiecujące, aczkolwiek należy znać własne słabe i silne strony oraz mieć świadomość zachodzących procesów we współczesnym świecie. Najsłabszą stroną Polski jest brak powszechnie rozpoznawalnej marki. W Azji znane są postacie historyczne: Fryderyk Chopin, Mikołaj Kopernik, Maria Skłodowska-Curie (bardziej jako Madame Curie), ale słabo są rozpoznawalne nazwy polskich firm czy produktów. Wpływ na to miała trudna historia Rzeczpospolitej, lecz teraz jest to wyzwanie priorytetowe. Azjatyccy inwestorzy w Polsce często podkreślają, że Polacy potrafią wytwarzać produkty wysokiej jakości, jednak trudno je sprzedać na Dalekim Wschodzie, bo podstawą sukcesu jest wypracowana marka. Kolejne wyzwanie polega na zrozumieniu, że zmieniają się kierunki współpracy. Do tej pory Azjaci byli znani z inwestycji w sektorze elektronicznym czy motoryzacyjnym. Obecnie na znaczeniu zyskują nauki o życiu oraz produkcja żywności, zarówno w odniesieniu do technologii, jak i samym produktów (np. żywność funkcjonalna). Połączenie sektora medycznego, teleinformatycznego i rolno-spożywczego stanowi wielką szansę dla Polski. Być może na tym powinniśmy budować naszą rozpoznawalność i to nie tylko w Azji, ale również na całym świecie.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 3(9)/2022.

Grafika: Wikimedia Commons

Artykuł Doing business with Asia: współpraca gospodarcza z krajami Azji pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Zaplecze gospodarcze stanowi istotny, choć nie zawsze widoczny, element każdej wojny. Podobnie było w przypadku III Rzeszy, której funkcjonowanie trudno w pełni zrozumieć, jeśli pominie się aspekty ekonomiczne. Niemniej należy mieć na uwadze, że Adolf Hitler pierwszorzędną rolę nadawał czynnikom politycznym, natomiast gospodarce przypisywał rolę drugo- czy nawet trzeciorzędną¹. Führer przede wszystkim dążył do uwolnienia się od ograniczeń traktatu wersalskiego i odbudowy potęgi niemieckiej na arenie międzynarodowej, do czego potrzebna była siła militarna. Nie interesowały go społeczne koszty finansowania zbrojeń, ponieważ militaryzacja była podstawowym środkiem do osiągnięcia celów politycznych. Kiedy tylko pojawiał się dylemat „masło czy armaty”, przywódca nazistów wybierał armaty. W każdym razie przygotowania do wojny wiążą się z dużymi wydatkami finansowymi, zwłaszcza jeśli robi się to w szybkim tempie, jak w przypadku III Rzeszy, a to z kolei oddziałuje na politykę gospodarczą państwa, która jest funkcją poglądów, wizji i możliwości jej twórców, co również trzeba wziąć pod uwagę.

Hitler nie miał jasno sprecyzowanych poglądów ekonomicznych i dostosowywał je do konkretnej grupy odbiorców. Na zamkniętych spotkaniach z przedsiębiorcami mówił to, co chcieli oni w danym momencie od niego usłyszeć, natomiast na masowych wiecach potrafił mówić zupełnie coś innego. W przypadku poglądów na gospodarkę naziści nie stanowili monolitu, reprezentując stanowiska od skrajnie lewicowych (Gregor Strasser czy „wczesny” Joseph Geobbels) po stosunkowo liberalne (Hjalmar Schacht). Aczkolwiek jako grupa byli nacjonalistami ekonomicznymi i wrogami liberalizmu gospodarczego. Przywódcy nazistowscy opowiadali się za cłami ochronnymi, redukcją długu zagranicznego i substytucją importu, aby usunąć to, co uważali za wyniszczającą zależność od gospodarki światowej². Warto dodać, że dążenie do samowystarczalności oraz koncepcje zamkniętych bloków gospodarczych były popularne w Europie międzywojennej. Zdaniem polskiego germanofila Władysława Studnickiego, piszącego o wielkim kompleksie środkowoeuropejskim z wyjściem do Azji Mniejszej, tylko wielkie kompleksy gospodarcze, złożone z rynków uzupełniających się, mogą być samowystarczalne³. Wpisuje się to w koncepcję Mitteleuropy pod niemiecką hegemonią, którą naziści – oprócz znaczenia geopolitycznego – postrzegali jako środek do wyjścia z kryzysu gospodarczego z przełomu lat dwudziestych i trzydziestych XX wieku⁴.

Gospodarka niemiecka po wielkim kryzysie gospodarczym

Wzrost popularności nazistów i dojście Hitlera do władzy ściśle wiążą się ze światowym kryzysem gospodarczym, którego symbolem jest krach na giełdzie papierów wartościowych w Nowym Jorku w październiku 1929 roku. Co ciekawe, naziści początkowo nie zwrócili uwagi na szanse, jakie zrodziło dla nich załamanie na rynku akcji w Stanach Zjednoczonych, a ich organ prasowy, „Völkischer Beobachter”, nawet nie wspomniał o czarnym czwartku na Wall Street. Jednak zależność Republiki Weimarskiej od krótkoterminowych kredytów zaciągniętych w bankach amerykańskich sprawiła, że kryzys dotkliwie uderzył w gospodarkę niemiecką⁵. Produkcja przemysłowa w ciągu trzech lat zmniejszyła się o 40%, co było – obok Austrii i Polski – jednym z największych spadków w Europie⁶. W czasie kryzysu w Niemczech najbardziej na popularności zyskiwali komuniści i naziści, a główne partie polityczne, z socjaldemokratami na czele, nieudolnie naśladowały czerwoną i brunatną propagandę. NSDAP, która w 1928 roku miała poniżej 3% poparcia społecznego, w 1932 roku zbliżyła się do 40% i stała się największą partią w Reichstagu. Niemniej naziści zdobyli władzę prawdopodobnie w ostatnim możliwym momencie, czyli w czasie, gdy gospodarka niemiecka zaczęła się odbijać od dna, a oni sami osiągnęli już szczyt popularności i powoli tracili swoich wyborców. W styczniu 1933 roku, kiedy Hitler został kanclerzem, bezrobocie rejestrowane w Niemczech osiągnęło swój szczyt i zmniejszało się w kolejnych miesiącach. Innymi słowy, Hitler doszedł do władzy w idealnym momencie: gdy zaczęło się ożywienie gospodarcze⁷.

NSDAP, która była partią protestu, po przejęciu władzy zaktywizowała skostniałe i zhierarchizowane instytucje państwowe. Narodowy socjalizm wyzwolił ducha inicjatywy, a wszędzie tam, gdzie wcześniej wszystko regulowały przepisy, pojawiło się spontaniczne działanie, z czego rodziły się nowatorskie projekty⁸. Przy czym należy pamiętać, że Niemcy nazistowskie były, co do zasady, państwem opresyjnym gospodarczo. Niemniej selektywnie wspierały rozwój niektórych sektorów, czego przykładem jest branża motoryzacyjna, należąca do najpotężniejszych na świecie, nawet wiele dekad po upadku nazistów. W 1935 roku sektor motoryzacyjny stał się największym pracodawcą w przemyśle niemieckim, a trzy lata później największym eksporterem przemysłowym⁹. Branża motoryzacyjna pociągnęła za sobą rozwój paliw syntetycznych, silników (szczególnie diesla) oraz wielu innych produktów. Poprawiła się także organizacja pracy w fabrykach. Ogólnie w III Rzeszy nastąpiła ważna zmiana strukturalna, czyli odejście od tradycyjnego przemysłu ciężkiego z Zagłębia Ruhry w kierunku nowych sektorów: motoryzacyjnego, chemicznego czy lotniczego, ulokowanych zazwyczaj w innych regionach Niemiec. Pozwoliło to zmniejszyć zależność reżimu od starej elity przemysłowej¹⁰. Tradycyjny biznes, który nierzadko zakładał, że będzie sterował nazistami, wkrótce sam stał się obiektem sterowania przez polityków narodowosocjalistycznych.

Po dojściu do władzy naziści zdecydowanie przystąpili do realizacji programu remilitaryzacji, przy czym nie byli inicjatorami rozbudowy sił zbrojnych, ale raczej kontynuatorami działań podjętych wcześniej. Natomiast skala ich działania była nieporównywalnie większa niż w czasach Republiki Weimarskiej. Narodowi socjaliści przekierowali na użytek wojska w czasie pokoju więcej zasobów, niż zrobiono to w jakimkolwiek innym państwie kapitalistycznym w historii, a wysoki poziom mobilizacji potencjału wewnętrznego utrzymywali do końca wojny.

Wydatki zbrojeniowe mocno odbiły się na konsumpcji, w związku z czym zaczęły pojawiać się niedobory, a produkty takie jak mięso czy masło były w wielu niemieckich miastach skrycie racjonowane już od 1935 roku¹¹. Dysharmonia między zbrojeniami a wydatkami na konsumpcję doprowadziła do załamania gospodarczego w latach 1935–1936, ale nie do zmiany polityki prowadzonej przez nazistów. Ich odpowiedzią był plan czteroletni, przyznający pierwszeństwo remilitaryzacji¹². W październiku 1936 roku Hermann Göring wygłosił prowokacyjne przemówienie pod adresem zagranicy, w którym wezwał wszystkich Niemców do ograniczenia konsumpcji mięsa i masła, aby w ten sposób umożliwić zwiększenie produkcji armat¹³.

Plan czteroletni i przygotowania do wojny totalnej

Pod koniec sierpnia 1936 roku Hitler napisał obszerne, tajne memorandum dotyczące przyszłego ukierunkowania polityki gospodarczej, zakończone następującymi postulatami: armia niemiecka musi być za cztery lata gotowa do użycia; gospodarka niemiecka za cztery lata musi być gotowa do wojny¹⁴. We wrześniu 1936 roku, na zjeździe partyjnym w Norymberdze, Hitler ogłosił plan czteroletni, którego celem było osiągnięcie samowystarczalności surowcowej, a kierownictwo nad jego realizacją powierzył Göringowi. Chociaż plan był wyraźnie wojenny, naziści zaprzeczali temu i podczas zjazdu skupili się na atakowaniu bolszewizmu¹⁵. W dniu 18 października 1936 roku Hitler wydał dekret o wprowadzeniu planu czteroletniego¹⁶, którego podstawą było zwiększenie krajowej produkcji surowców niezbędnych do prowadzenia wojny: kauczuku syntetycznego, paliwa i rudy żelaza¹⁷. W opinii Göringa, od tego momentu „dyktatora ekonomicznego” III Rzeszy, plan czteroletni miał za zadanie przygotować gospodarkę niemiecką do wojny totalnej¹⁸. Niemniej w siłach zbrojnych wciąż istniał problem nieograniczonych potrzeb i ograniczonych zasobów. W związku z tym 5 listopada 1937 roku Hitler zwołał konferencję z udziałem przedstawicieli sił zbrojnych (marsz. Blomberga, gen. Fritscha, adm. Raedera, Göringa), ministra spraw zagranicznych Neuratha i swojego adiutanta Hossbacha, na której jednak zaczął mówić o problemie „przestrzeni życiowej” dla narodu niemieckiego i jego rozwiązaniu najpóźniej w latach 1943–1945. Führer zakładał, że Lebensraum należy realizować etapami: aneksja Austrii, napaść na Czechosłowację i dalej już nie określił miejsca owej przestrzeni¹⁹. W każdym razie liczył na neutralne stanowisko Polski w przypadku wybuchu konfliktu niemiecko-francuskiego²⁰. Notatka z przebiegu spotkania zyskała później nazwę „protokół Hossbacha”.

Priorytety ustanowione w planie czteroletnim pokrywały się ze sporządzoną przez Naczelne Dowództwo Wehrmachtu (OKW) listą sektorów przemysłowych, dla których istniały plany mobilizacji, bądź były dopiero w przygotowaniu. W dniu 8 sierpnia 1939 roku swoje plany zakończyły sektory przemysłu ciężkiego stanowiące fundament gospodarki wojennej: żelazny i stalowy, chemiczny (częściowo) oraz branża olei mineralnych. Plany mobilizacyjne w przygotowaniu posiadały: górnictwo węglowe, producenci półproduktów z metalu i narzędzi maszynowych. Natomiast plany mobilizacyjne wciąż nie istniały dla przemysłu: lotniczego, elektrycznego, budowlanego, a także dla producentów pojazdów silnikowych, wyrobów optycznych, instrumentów precyzyjnych i finalnych wyrobów metalowych²¹. Termin ataku na Polskę został pierwotnie wyznaczony na 26 sierpnia 1939 roku, więc stan przygotowań niemieckich na 18 dni przed planowaną wojną nie był jeszcze imponujący i świadczy o tym, że miał to być jedynie konflikt lokalny, a nie światowy. W każdym razie nawet to stwarzało duże trudności dla gospodarki niemieckiej, ponieważ w dniu 27 sierpnia 1939 roku władze wprowadziły reglamentację towarów. Warto wymienić kilka przykładów: mięso – 700 gramów (tygodniowo); cukier – 280 gramów; marmolada – 110 gramów; kawa lub jej substytut – 0,8 funta; mydło – 125 gramów na cztery tygodnie²². Tego dnia Goebbels zapisał w swoim dzienniku: „Wprowadzono kartki na artykuły żywnościowe. Jeszcze nie na chleb i ziemniaki. […] 15 gramów roślin strączkowych na tydzień. To przecież jakiś dowcip”²³.

Kurs w kierunku wojny światowej

Droga do konfliktu światowego prowadziła przez politykę ekspansji terytorialnej Niemiec w Europie, podobnie jak było to na przeciwległym krańcu Eurazji w przypadku Japonii. Wchłanianie nowych terytoriów miało ważny aspekt gospodarczy, choć Hitler kwestie ekonomiczne traktował jako drugorzędne. Anschluss Austrii w marcu 1938 roku pozwolił Niemcom na przejęcie rezerw złota i walut obcych, zwiększenie podaży siły roboczej i podniesienie zapasów surowców strategicznych²⁴. Przyłączenie Kraju Sudetów do Rzeszy w październiku 1938 roku, które było konsekwencją układu monachijskiego, zapewniło Niemcom dostęp do ogromnych złóż surowców naturalnych. Natomiast kolejne zajęcie terytorium Czechosłowacji w marcu 1939 roku zapewniło armii niemieckiej spore ilości sprzętu wojskowego i dostęp do potężnej bazy produkcyjnej²⁵. Pozwoliło również na polepszenie sytuacji strategicznej w kontekście poszerzania „przestrzeni życiowej” na Wschodzie oraz otworzyło ważną bramę do gospodarczej penetracji obszaru naddunajskiego i bałkańskiego²⁶. W planach niemieckich istotną rolę odgrywała Rumunia, ze swoimi złożami ropy naftowej i uprawami zboża, o czym świadczy prośba Göringa po przyjęciu planu czteroletniego, z którą zwrócił się do Rosenberga: „Kończą nam się zapasy zboża, byłbym panu wdzięczny, gdyby załatwił nam pan coś z Rumunii. A wiem, że osobistymi znajomościami daje się często osiągnąć więcej niż drogą urzędową”²⁷.

Napaść na Polskę, przy wsparciu Związku Radzieckiego, stanowiła kolejny krok niemieckiej ekspansji terytorialnej i zabezpieczenie wschodniej flanki przed atakiem na kraje Europy Zachodniej. Tym razem Hitler przekroczył pewną granicę, ponieważ konflikt lokalny przerodził się w światowy, po tym jak 3 września 1939 roku Wielka Brytania i Francja wypowiedziały wojnę III Rzeszy. Niestety – z punktu widzenia Polski – sprawdziła się prorocza przepowiednia niemieckiego ministra finansów Schwerina von Krosigka z 1938 roku: „Zachodnie mocarstwa nie rzucą się na Wał Zachodni, ale pozwolą niemieckiej słabości gospodarczej wywierać swoje skutki, aż my, po początkowych sukcesach wojskowych, będziemy się stawać słabsi i słabsi, a w końcu stracimy swoją przewagę militarną z powodu dostaw uzbrojenia i samolotów ze Stanów Zjednoczonych”²⁸. Niemniej postawa Brytyjczyków i Francuzów spowodowała, że 4 września 1939 roku Hitler wydał dekret o gospodarce wojennej i zarządził mobilizację wszystkich zasobów. Od tego dnia sektor prywatny w Niemczech miał już niewiele do powiedzenia, a III Rzesza coraz bardziej przypominała Związek Radziecki, z którym niedawno podpisała pakt o nieagresji. Zamrożono ceny i płace, znacząco podniesiono podatki i zacieśniono kontrolę nad całą gospodarką. W kolejnych tygodniach zaostrzono reglamentację towarów, która tym razem objęła nawet chleb. Niemcy czekały na pomoc ze Związku Radzieckiego i aby uspokoić nastroje społeczne, że owa pomoc nadchodzi, wprowadzano do obiegu podstawowe produkty spożywcze wyprodukowane przez Czechów i Słowaków, ale z etykietą „Made in Russia”²⁹. Jednak mimo wielu problemów Niemcy były w stanie prowadzić wojnę przez prawie sześć lat, doprowadzając znaczną część Europy do ruiny.

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Demografia w cieniu rewolucji przemysłowej 

Podsumowanie i wnioski

We wrześniu 1939 roku Niemcy nie byli gotowi na konflikt światowy. Źle skalkulowali konsekwencje napaści na Polskę, za co częściową winę ponosi wywiad III Rzeszy i impulsywny charakter Adolfa Hitlera. Podobnie w lutym 2022 roku Rosjanie nie byli gotowi na wojnę i źle skalkulowali konsekwencje napaści na Ukrainę. Zarówno Hitler, jak i Putin prowadzili politykę faktów dokonanych, na co pozwalano im przez lata. Jednak istnieje zasadnicza różnica między wrześniem 1939 roku a lutym 2022 roku. W 1939 roku Polska była okrążona i osamotniona w walce z najeźdźcami z prawie wszystkich kierunków. Gdyby Francja i Wielka Brytania od razu uderzyły np. w Zagłębie Ruhry, które było zapleczem produkcyjnym na potrzeby Wehrmachtu, zapewne doszłoby do załamania niemieckiej gospodarki wojennej i być może wkrótce potem upadłby reżim hitlerowski. Teoretycznie Hitlera łatwiej było pokonać niż Putina, ale bierność sojuszników Polski spowodowała, że wojna przedłużyła się do 1945 roku. Obecnie Ukraina może liczyć na znacznie większą pomoc niż II Rzeczpospolita i ma tylko jednego przeciwnika, dlatego jest w stanie odpierać ataki znacznie dłużej. Pytanie, czy przepowiednia ministra Krosigka sprawdzi się również w odniesieniu do reżimu Putina? Oznaczałoby to jego nieuchronny upadek, ale także wieloletnią wojnę za wschodnią granicą Polski. Rozwiązanie tego problemu zależy wyłącznie od decyzji polityków zaangażowanych bezpośrednio i pośrednio w obecny konflikt.

_{Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1-2(7-8)/2022.}

_{Grafika:Wikimedia Commons}

_______________________________

Artykuł Mobilizacja gospodarki niemieckiej przed II wojną światową pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Samowystarczalność gospodarcza, czyli autarkia, to skrajny przypadek, w którym dane państwo jest w stanie funkcjonować bez handlu zagranicznego i zaspokajać wszelkie potrzeby we własnym zakresie. Jednakże trudno to osiągnąć na pożądanym poziomie bez odpowiednich zasobów ludzkich, technologicznych i naturalnych. Niemniej, w długim terminie, utrzymanie takiego poziomu może okazać się niemożliwe, ponieważ brak konkurencji międzynarodowej zazwyczaj osłabia dane państwo względem reszty świata. Przykładem jest Japonia z czasów polityki izolacjonizmu (sakoku), prowadzonej przez siogunów między XVII a XIX stuleciem. Efektem tej polityki, a przede wszystkim braku wymiany wiedzy i technologii, stało się zagrożenie ze strony rosnącego w siłę Zachodu. Japonia, aby zażegnać grożące niebezpieczeństwo i dołączyć do grona potęg gospodarczych musiała przejść głębokie reformy strukturalne, a przede wszystkim otworzyć się na świat.

Natomiast gospodarka otwarta, która ma ograniczone zasoby – jak w przypadku współczesnej Japonii i Korei Południowej – musi je zabezpieczyć dla prawidłowego funkcjonowania, co wiąże się z pojęciem bezpieczeństwa ekonomicznego. Obejmuje ono wiele wymiarów, wśród których warto wymienić: bezpieczeństwo żywnościowe, energetyczne czy technologiczne. Wszystkie wymienione wymiary bezpośrednio dotyczą krajów Azji Wschodniej i w związku z tym będą przedmiotem dalszej części artykułu. Aczkolwiek należy zwrócić uwagę, że bezpieczeństwo ekonomiczne często łączy się z analizą wskaźników samowystarczalności. Niski poziom samowystarczalności żywnościowej czy brak własnych surowców naturalnych może w skrajnych okolicznościach doprowadzić do katastrofy gospodarczej, a w konsekwencji nawet do upadku państwa. Warto przypomnieć, że japoński atak na Pearl Harbor w 1941 roku został poprzedzony amerykańsko-brytyjsko-holenderskim embargiem na dostawy ropy naftowej i rudy żelaza. W zasadzie rządy wschodnioazjatyckie balansują między pełną otwartością swoich gospodarek a zapewnieniem określonego poziomu samowystarczalności, co prowadzi do protekcjonizmu w niektórych obszarach handlu. Owo balansowanie zawiera się w działaniach państwa, które można nazwać polityką bezpieczeństwa ekonomicznego.

Bezpieczeństwo żywnościowe

Kraje Azji Wschodniej zaliczają się do największych na świecie importerów żywności. W pewnym sensie świat pomaga wyżywić Azję Wschodnią, natomiast w zamian otrzymuje samochody, obrabiarki, elektronikę oraz inne zaawansowane dobra inwestycyjne i konsumpcyjne. Wiąże się to z bezpieczeństwem żywnościowym, które występuje wówczas, gdy wszyscy ludzie na danym terytorium mają fizyczny i ekonomiczny dostęp do wystarczającej ilości oraz odpowiedniej jakości pożywienia, spełniającego wymogi dietetyczne, niezbędne do aktywnego i zdrowego stylu życia¹. Zarówno Japonia, jak i Korea Południowa spełniają powyższe warunki, o czym świadczy wysoka pozycja obu państw w globalnym rankingu bezpieczeństwa żywnościowego (Global Food Security Index – GFSI), publikowanym przez brytyjski The Economist. Wskaźnik GFSI składa się z 58 komponentów, podzielonych na cztery główne obszary: przystępność cenowa, dostępność fizyczna, jakość i bezpieczeństwo (zdrowotność), zasoby naturalne i odporność (m.in. na skutki zmian klimatu oraz klęsk żywiołowych). W 2021 roku najwyżej w rankingu znalazła się Irlandia, natomiast Japonia i Korea Południowa zajęły odpowiednio 8 i 32 miejsce. Dla porównania Polska znalazła się na 22 pozycji².

Niska pozycja Polski, która jest dużym eksporterem żywności, w stosunku do Japonii, będącej wielkim importerem towarów rolno-spożywczych, może zaskakiwać, ale wynika to głównie z pozycji gospodarczej i wyższej siły nabywczej Japończyków. Taki stan rzeczy jest możliwy w przypadku stabilnych warunków geopolitycznych i pogodowych. Natomiast duża zależność od importu żywności oraz potencjalnie negatywne oddziaływanie czynników zewnętrznych skłaniają do postawienia pytania: co stanie się z Japonią i Koreą Południową, jeśli zostaną odcięte od zagranicznych dostaw towarów?

W odpowiedzi na to pytanie, pomocny może okazać się wskaźnik samowystarczalności żywnościowej, liczony według dziennego spożycia kalorii na osobę, a także według wielkości i wartości produkcji. W Polsce ten wskaźnik jest mało znany, jednak w Azji Wschodniej, a zwłaszcza w Japonii, jego znaczenie jest dość duże w kontekście bezpieczeństwa ekonomicznego. Wskaźnik oblicza się w następujący sposób: [produkcja krajowa ÷ (produkcja krajowa + import – eksport ± zapasy)] × 100. Jego wartość dla Japonii i Korei Południowej w 2019 roku wyniosła odpowiednio 38³ i 45,8⁴. Oznacza, że na przeciętnym talerzu w obu krajach około 40% kalorii stanowiła produkcja krajowa, a reszta pochodziła z innych państw. Jeśli chodzi o paszę dla zwierząt to wskaźnik samowystarczalności w Japonii i Korei Południowej jest na jeszcze niższym poziomie.

Poziom samowystarczalności żywnościowej wywołuje niepokój w Tokio i Seulu, ale sytuacja jest monitorowana i ogólnie znajduje się pod kontrolą, ponieważ wiele również zależy od diety, którą częściowo można zmienić, zastępując importowane produkty lokalnymi substytutami. W tym celu oba państwa wspierają producentów rolnych poprzez bariery celne i subsydia. Ogólny poziom protekcjonizmu jest wyższy niż w Unii Europejskiej i Stanach Zjednoczonych. W latach 2018-2020 całkowite wsparcie dla sektora rolnego w Japonii wyniosło średnio 1% PKB (dla porównania w latach 1986-1988 było to 2,1% PKB)⁵, w Korei Południowej – 1,5% (7,6%)⁶, w UE – 0,6% (2,5%)⁷, w USA – 0,5% (1%)⁸. W ostatnich dekadach interwencjonizm w obszarze rolnictwa relatywnie zmniejszył się w wyżej wymienionych gospodarkach, ale wciąż odgrywa znaczącą rolę i posiada dodatkowo wymiar polityczny. Wyborcy z terenów wiejskich stanowią zwarty i zdyscyplinowany elektorat, który jednocześnie wpływa na bezpieczeństwo ekonomiczne kraju.

Bezpieczeństwo energetyczne

Sytuacja Japonii i Korei Południowej jest znacznie trudniejsza w odniesieniu do bezpieczeństwa energetycznego. Jego definicja, podobnie jak przypadku bezpieczeństwa żywnościowego, skupia się wokół dostępności fizycznej i ekonomicznej. Innymi słowy bezpieczeństwo energetyczne dotyczy stabilności dostaw nośników energii w potrzebnych ilościach oraz po przystępnych cenach⁹. Niestety oba kraje są niemalże całkowicie uzależnione od importu węglowodorów (ropy naftowej, gazu ziemnego i węgla)¹⁰. Warto także zwrócić uwagę na strukturę geograficzną importu, która świadczy o poziomie dywersyfikacji. Oba kraje mają najsłabiej zdywersyfikowane dostawy ropy naftowej, która pochodzi głównie z Bliskiego Wschodu. Japonia jest skrajnie uzależniona od importu ropy z Półwyspu Arabskiego, natomiast Korea Południowa wypada trochę lepiej, ponieważ sprowadza spore ilości tego surowca z Rosji i Stanów Zjednoczonych. W związku z tym w obu państwach ważną rolę odgrywają rezerwy strategiczne. O ile wszyscy członkowie Międzynarodowej Agencji Energetycznej są zobowiązani do utrzymywania rezerw ropy naftowej na poziomie importu netto wynoszącym co najmniej 90 dni, o tyle Japonia i Korea Południowa posiadały w sierpniu 2021 roku rezerwy pokrywające potrzeby importowe na 221 i 205 dni¹¹. Należy zauważyć, że ropa bliskowschodnia, aby dopłynąć na Daleki Wschód, musi pokonać dwa kluczowe „wąskie gardła” handlu światowego – cieśninę Ormuz i cieśninę Malakka. Niektóre statki płynące do Japonii celowo omijają Malakkę oraz Morze Południowochińskie i wybierają alternatywny szlak wiodący przez indonezyjskie cieśniny Lombok i Makasar, a następnie przez Morze Celebes. Po wyjściu na otwarty Pacyfik, tankowce kierują się w stronę Wysp Japońskich, jednak zwiększa to koszty transportu.

Częściowym rozwiązaniem powyższego problemu jest dywersyfikacja źródeł energii (atom, OZE), rozwijanie nowych technologii w transporcie (elektromobilność) oraz zwiększanie efektywności energetycznej. Japonia i Korea Południowa starają się działa na wielu polach, aby uniezależnić się od dostawców posiadających zbyt silną pozycję, jednak czasem pojawiają się niespodziewane przeszkody, jak awaria w elektrowni jądrowej Fukushima I. Katastrofa w Fukushimie spowodowała lukę w dostawach energii elektrycznej, którą Japończycy zamknęli poprzez import drogich w tamtym czasie paliw kopalnych, zwłaszcza dzięki dodatkowym zakupom gazu LNG, a także ropy naftowej i węgla.

Jednak pomimo wszelkich przeciwności, w obu państwach podchodzi się do energetyki w sposób holistyczny, a nie tylko przez pryzmat samych źródeł energii, ponieważ drugą stroną medalu jest możliwość zarabiania na eksporcie technologii jądrowych czy wodorowych. Obecnie w Azji Wschodniej trwa wyścig w sferze elektromobilności, która jest czymś więcej niż modą, gdyż stanowi element bezpieczeństwa energetycznego. Samochód elektryczny, jeśli będzie wystarczająco przystępny cenowo, pozwoli na lepszą dywersyfikację dostaw surowców energetycznych i uniezależnienie się od eksporterów ropy naftowej z Bliskiego Wschodu.

Bezpieczeństwo technologiczne

Japonia i Korea Południowa to dwie potęgi przemysłowe, które konkurują ze sobą o międzynarodowe rynki zbytu, co rodzi ryzyko wzajemnej konfrontacji, szczególnie gdy na rywalizację gospodarczą nałoży się polityka historyczna. W dniu 1 lipca 2019 roku, dzień po szczycie G20 w Osace, Japonia ogłosiła wprowadzenie ograniczeń w eksporcie do Korei Południowej trzech materiałów (fluorowanych poliimidów, fotorezystu i fluorowodoru) niezbędnych do produkcji m.in. półprzewodników oraz wyświetlaczy do smartfonów¹². W Seulu zostało to odczytane jako środek odwetowy przeciwko orzeczeniu ich sądu w sprawie koreańskich ofiar pracy przymusowej podczas II wojny światowej. Natomiast Japończycy oskarżyli Koreańczyków o odsprzedawanie towarów strategicznych, które mogą być wykorzystywane do produkcji broni w krajach trzecich. Bez względu na przyczyny sporu, Japonia wykorzystała swoją hegemonię w produkcji wybranych dóbr inwestycyjnych, która uwidoczniła się już podczas katastrofy tsunami w 2011 roku, kiedy to zostały zakłócone łańcuchy dostaw na towary wytwarzane przez firmy posiadające ponad 90% globalnego rynku¹³. Okazało się wówczas, że w świecie wysokich technologii trudno jest pominąć Japończyków, ponieważ selektywnie kontrolują komponenty o znaczeniu strategicznym dla danych sektorów gospodarki.

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Gospodarcza penetracja Międzymorza przez inwestorów z Azji Wschodniej 

Spór handlowy z 2019 roku spowodował, iż w mediach koreańskich na popularności zyskały hasła dotyczące samowystarczalności czy niezależności technologicznej. Zauważono słabości na kolejnych polach, np. w robotyce, która wydaje się być domeną Korei Południowej. Jednakże tutaj kluczowe komponenty są również kontrolowane przez zagranicznych producentów, głównie przez przedsiębiorstwa japońskie i niemieckie. Linie produkcyjne w firmach koreańskich są często wyposażane przez dostawców z Japonii i Niemiec. W drugiej połowie 2019 roku kwestia bezpieczeństwa technologicznego stała się wiodącym motywem programów biznesowych w południowokoreańskiej Arirang TV. W sprawę zaangażowało się szerokie grono interesariuszy (przedsiębiorcy, naukowcy, politycy i urzędnicy). Pojawiło się zagadnienie luki technologicznej, czyli jak dogonić lidera w danej dziedzinie, przy jednoczesnym utrzymaniu dystansu nad tymi, którzy znajdują się z tyłu. Rejon Pacyfiku jest obecnie miejscem zaciętej rywalizacji Chin, Japonii, Korei Południowej i Stanów Zjednoczonych. Przypomina to trochę Europę z poprzednich stuleci, która nadal jest wysoko, ale traci swoją pozycję. Dwie dekady temu w rankingu złożoności gospodarczej, prowadzonym przez Observatory of Economic Complexity (OEC), w pierwszej 10-tce była Japonia, Stany Zjednoczone i 8 państw europejskich. Obecnie są już 4 gospodarki azjatyckie, zyskujące swój status kosztem Europy¹⁴.

Podsumowanie i wnioski

Pandemia koronawirusa, która wpłynęła na międzynarodowe łańcuchy dostaw, uświadomiła całemu światu znaczenie bezpieczeństwa ekonomicznego. W krótkim czasie na popularności zyskał kolejny jego wymiar – bezpieczeństwo medyczne. Rządy wielu państw włączyły się w bezpośrednią rywalizację o respiratory, maseczki, testy i szczepionki. Przewagę zyskiwał ten, kto miał produkcję u siebie, ponieważ za sprawą zakorkowanych portów morskich i rosnących kosztów frachtu wzrosło ryzyko w obszarze handlu zagranicznego. W czasie pandemii wystąpił również znaczący niedobór półprzewodników, a tym samym w centrum uwagi znalazła się kwestia bezpieczeństwa technologicznego. W zasadzie przełom drugiej i trzeciej dekady XXI wieku to czas zawirowań w gospodarce światowej, które sprzyjają dyskusjom o samowystarczalności i bezpieczeństwie ekonomicznym. Należy mieć na uwadze, że powyższe pojęcia nie są tożsame, ale w pewnym zakresie zachodzą na siebie. Tworzenie autarkii zazwyczaj nie prowadzi do wyższego poziomu dobrobytu, jednak mądra polityka bezpieczeństwa ekonomicznego pozwala na utrzymanie odpowiednio wysokiej stopy życia, czego przykładem są Japonia i Korea Południowa. Kraje Azji Wschodniej stanowią doskonałą bazę wiedzy na temat polityki gospodarczej, dlatego warto ją zgłębiać, przy uwzględnieniu okoliczności i uwarunkowań kulturowych.

_{Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 4(6)/2021.}

_{Grafika:pixabay.com}

_______________________________

Artykuł Samowystarczalność a bezpieczeństwo ekonomiczne: Japonia i Korea Południowa pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

W drugiej dekadzie XXI wieku, po kryzysie finansowym z lat 2007-2009, powstało kilka głośnych koncepcji dotyczących rozwoju gospodarczego. W 2011 roku Niemcy wymyślili Przemysł 4.0, czyli koncepcję czwartej rewolucji przemysłowej, spopularyzowaną przez Klausa Schwaba, twórcę Światowego Forum Ekonomicznego, który obecnie promuje hasło „wielkiego resetu”. Siłą napędową obecnej rewolucji jest internet, natomiast trzy poprzednie – począwszy od XVIII wieku – można podzielić na epokę pary, elektryczności i komputerów. W 2016 roku Japończycy, przyglądając się Niemcom i Przemysłowi 4.0, postanowili stworzyć oraz spopularyzować własną wielką koncepcję Społeczeństwa 5.0. Z pomysłem wyszła Japońska Federacja Biznesu „Keidanren”, a w jego promocję zaangażował się rząd japoński.

Według pomysłodawców Japonia ma być pionierem wejścia w kolejną wielką epokę rozwoju społeczno-gospodarczego. Wcześniejsze etapy rozwoju to: epoka łowiecko-zbieracka, epoka agrarna, epoka industrialna i epoka informacyjna, w której żyjemy. Kraj Wschodzącego Słońca jako pierwszy ma osiągnąć poziom zaawansowanej konwergencji między cyberprzestrzenią i przestrzenią fizyczną. Będzie to system, w którym sztuczna inteligencja wykorzystująca big data oraz roboty uwolnią ludzi od codziennych udręk związanych z uciążliwą pracą. System zostanie tak zoptymalizowany aby dostarczać ludziom tylko te towary i usługi, które rzeczywiście są im potrzebne w danym momencie. Dzięki temu zostanie wyeliminowane marnotrawstwo, a także zaczną zanikać różnice rozwojowe między regionami i zamieszkującymi je społecznościami.

W cieniu powyższych koncepcji znajduje się demografia, ponieważ wielkie przełomy technologiczne oddziałują na rozwój populacji, co historycznie widoczne jest zwłaszcza w krajach wyspiarskich, takich jak Japonia, gdzie naturalne granice wyznacza ocean. W latach dwudziestych XVIII wieku, Kraj Wschodzącego Słońca wyczerpał potencjał wzrostu areału gruntów nadających się do nawadniania i od tego momentu zaczął zmagać się ze skutkami ograniczeń środowiska naturalnego¹. W latach 1721 i 1725 siogunat Tokugawa przeprowadził szczegółowy spis ludności, który wykazał, że w Japonii żyło wówczas 31,3 mln mieszkańców. Natomiast w 1871 roku liczba ludności wyniosła 34,8 mln, zatem w przeciągu 150 lat wzrosła zaledwie o 11,2%. W drugim największym mieście kraju, Osace, nastąpił nawet spadek liczby mieszkańców o jedną trzecią². W zawiązku z tym warto ujednolicić dane demograficzne i porównać wzrost liczby ludności, między 1700 a 1850 rokiem, w różnych częściach świata: Japonia – 16,4%, Chiny – 198,6%, Europa Zachodnia – 101,9%. Daje to następującą średnią roczną stopę wzrostu: Japonia – 0,1%, Chiny – 0,73%, Europa Zachodnia – 0,47%³.

Pułapka maltuzjańska

Po 1720 roku Japonia była krajem przeludnionym, w którym występowały niedobory żywności i opału, a do przezwyciężenia impasu potrzebny był przełom technologiczny. W japońskiej kulturze elitarnej coraz większym uznaniem cieszył się ascetyzm i minimalizm, dzięki czemu lepiej chroniono istniejące zasoby⁴. Kraj Wschodzącego Słońca zmagał się z masowymi klęskami głodu, takimi jak wielki głód ery Kyōhō (1732-1733), wielki głód ery Tenmei (1782-1787) czy wielki głód ery Tenpō (1833-1837). Wielkość populacji regulowano poprzez celowe ograniczanie potomstwa, włączając w to akty dzieciobójstwa⁵ oraz poprzez samobójstwa starszych ludzi⁶. Żyjący na drugim krańcu Eurazji, Adam Smith pisał wówczas, że najskuteczniejszym środkiem zapobiegawczym przeciw klęskom głodu jest wolny handel⁷ ale państwo japońskie prowadziło politykę izolacjonizmu (sakoku). W XVIII wieku Japonia wpadła w pułapkę maltuzjańską i walczyła o przetrwanie, co nie było czymś wyjątkowym w epoce agrarnej.

Problem tzw. pułapki maltuzjańskiej został dostrzeżony niezależnie na obu krańcach Eurazji w ostatniej dekadzie XVIII wieku: w 1793 roku w Chinach i w 1798 roku w Wielkiej Brytanii. W związku z tym można przyjąć, że był to ważny problem ówczesnego świata, choć na horyzoncie – przynajmniej w Europie – kryło się jego rozwiązanie za sprawą raczkującej rewolucji przemysłowej. Pięć lat przed Thomasem Malthusem, filozof chiński Hong Liangji zwrócił uwagę, że dzięki wymianie kolumbijskiej między Ameryką a Eurazją doszło do bezprecedensowego zwiększenia produkcji rolnej w Chinach, co w konsekwencji przełożyło się na dynamiczny wzrost populacji. Hong pisał o jednym z regionów Państwa Środka, w którym liczba ludności wzrosła dziesięcio– albo nawet dwudziestokrotnie, podczas gdy areał gruntów rolnych zaledwie się podwoił, a w najlepszym razie wzrósł pięciokrotnie. Uczony chiński dopatrywał się rozwiązania tego problemu w katastrofach naturalnych⁸.

Na zachodnim krańcu Eurazji Malthus stwierdził, że siła wzrostu ludności jest znacznie większa niż zdolność ziemi do produkowania żywności. Według jego obserwacji, jeśli nie ma większych przeszkód, ludność wzrasta w postępie geometrycznym, natomiast środki utrzymania wzrastają w postępie arytmetycznym⁹. Taka zależność nieuchronnie musi prowadzić do przeludnienia i klęsk głodu. Aczkolwiek Malthus zdawał sobie sprawę, iż istnieje pewien mechanizm samokontroli powodujący, że ludność przestaje wzrastać, gdy nie posiada odpowiednich środków utrzymania¹⁰. Zdaniem Anglika jednostki, których dochód ledwie wystarcza aby móc obracać się w odpowiednich sferach, będą miały opór przed zakładaniem rodziny, ponieważ może to grozić obniżeniem ich pozycji społecznej¹¹. Co ciekawe, ostatnia obserwacja dotyczy budowania i utrzymania statusu społecznego jednostki. Akcent został tu położony na wymiar finansowy ale jeśli przyjmie się założenie, że czas to pieniądz, wówczas czynnik czasu nabiera podobnego znaczenia co wysokość dochodów. Niemniej według Malthusa ludność zawsze wzrasta, jeżeli wzrasta poziom środków utrzymania¹². Czy jednak to samo również dzieje się w przypadku odpowiedniej ilości czasu do dyspozycji?

Wyjście z pułapki maltuzjańskiej

Malthus pominął w swojej teorii czynnik postępu technologicznego, nieustanne odkrywanie nowych zasobów ziemi, rolę cen w określaniu tempa w jakim są one zużywane oraz ogólnie nie docenił ludzkiej pomysłowości¹³. Ekonomista angielski nie przewidział skutków rewolucji przemysłowej, która już odbywała się w jego otoczeniu, ale rewolucji przemysłowej nie zauważyli także inni znani ekonomiści, co może świadczyć o tym, iż była to w zasadzie ewolucja a nie rewolucja. Przynajmniej tak to wyglądało z ich perspektywy, a przynajmniej z perspektywy ówczesnego pokolenia. Nie opisał jej Adam Smith w swoim słynnym „Bogactwie narodów”, natomiast Jean Baptiste Say jeszcze w 1828 roku pisał, że żadna maszyna nigdy nie zastąpi nawet najlichszych koni do rozwożenia ludzi i towarów w warunkach miejskich¹⁴. Niemniej w długiej perspektywie czasu, zwłaszcza w perspektywie kilku pokoleń, rzeczywiście była to rewolucja, a sam termin „rewolucja przemysłowa” został spopularyzowany dopiero w latach osiemdziesiątych XIX wieku¹⁵, czyli całe stulecie po tym, jak wszystkie istotne wskaźniki statystyczne na Wyspach Brytyjskich ruszyły nagle bardzo dynamicznie, niemal pionowo w górę¹⁶.

⇒ CZYTAJ RÓWNIEŻ: Dąbrowski: Gospodarcza penetracja Międzymorza przez inwestorów z Azji Wschodniej ⇐

W XIX wieku Wielka Brytania była najpotężniejszym państwem świata ale w drugiej połowie stulecia, na przeciwległym krańcu Eurazji, rodziła się kolejna potęga wyspiarska – Japonia, która za sprawą zachodniej industrializacji wyszła ze stanu ciągłego zagrożenia, wynikającego z ograniczeń środowiska naturalnego. Japończykom udało się podnieść produktywność w rolnictwie i poszerzyć rynki zbytu, dzięki czemu wzrosła możliwość importu zasobów potrzebnych do przetrwania populacji. Spowodowało to przełamanie stagnacji demograficznej i liczba ludności znowu zaczęła szybko rosnąć. Skutki industrializacji w Kraju Wschodzącego Słońca były powszechnie odczuwalne dopiero w latach dziewięćdziesiątych XIX wieku, ale Japonia, pomimo różnych zakłóceń, utrzymywała wysoką dynamikę do lat dziewięćdziesiątych XX wieku. Wówczas rozpoczęły się problemy gospodarcze i demograficzne, które stanowią obecnie największe wyzwanie dla państwa japońskiego. Wydaje się, że do wyjścia z impasu potrzeby jest następny przełom technologiczny lub organizacyjny, ale czy pomoże w tym np. koncepcja Społeczeństwa 5.0?

Mądrość kolejnego etapu rozwoju

Przejście od epoki agrarnej do epoki industrialnej odbywało się w zupełnie innych warunkach niż ma to miejsce w przypadku budowania systemu integrującego przestrzeń fizyczną z cyberprzestrzenią. Wówczas wystarczały niewielkie nakłady aby siłę roboczą przekwalifikować z rolników na robotników, zwłaszcza że pierwsze fabryki były dość prymitywne. Mogły w nich pracować nawet małe dzieci, co dzisiaj wywołuje niesmak ale wtedy stanowiły one wsparcie dla rodziny. Inwestycja w liczne potomstwo miała sens ekonomiczny ale wraz z rozwojem technologii zaczęło się to zmieniać, ponieważ kształcenie stawało się coraz bardziej uciążliwe, zarówno w wymiarze finansowym, jak i czasowym. Dzieci przestały generować dochody gospodarstw domowych i zaczęły je intensywniej konsumować. Równolegle nastąpił postęp w medycynie, poprawie uległy warunki higieniczne, pojawiły się skuteczniejsze środki antykoncepcyjne i wszystkie te elementy razem wpłynęły na współczynnik dzietności, który w wielu państwach wysokorozwiniętych spadł nawet poniżej poziomu zapewniającego prostą zastępowalność pokoleń. Literatura i sztuka zaczęły obfitować w wizje świata zdominowanego przez inteligentne maszyny. Ale czy taka alternatywa jest realna?

W latach 50. XX wieku amerykański teoretyk zarządzania Peter Drucker zauważył, że fałszywe jest przekonanie, iż automatyzacja i robotyzacja zastąpią zasoby ludzkie. Jego zdaniem nowe technologie, choć powodują przemieszczenia siły roboczej, przyczyniają się do zwiększenia zatrudnienia, jednak dotyczy to głównie pracowników o wysokich kwalifikacjach i dobrze wyszkolonych¹⁷. Innymi słowy każda rewolucja przemysłowa zwiększa możliwości zatrudnienia ale powoduje niedobór ludzi dostatecznie wykształconych, co wiąże się z odpowiednią organizacją oraz finansowaniem systemu edukacji i kształcenia zawodowego. Niestety historia pokazuje, że systemy edukacji nie nadążają za postępem technologicznym i zmianami społeczno-gospodarczymi. Dzisiaj to jedno z najsłabszych ogniw współczesnego świata, które również wymaga rewolucji.

Podsumowanie i wnioski

Od początków pierwszej do ogłoszenia czwartej rewolucji przemysłowej minęło ponad dwieście lat. Pierwszej rewolucji nikt nie planował i nie ogłaszał, dokonała się spontanicznie dzięki pomysłowości wynalazców i przedsiębiorców, należących do prowincjonalnych towarzystw, takich jak Lunar Society w Birmingham. Dokonali oni jednej z największych transformacji w dziejach ludzkości, rozwiązując przy okazji problem pułapki maltuzjańskiej, z którą przez półtora wieku zmagała się Japonia. Obecnie świat znowu wpadł w pułapkę ale zupełnie innego rodzaju, ponieważ wraz ze wzrostem dobrobytu liczba ludności wcale nie rośnie czy raczej w tym przypadku – współczynniki dzietności pozostają stosunkowo niskie. Społeczeństwa wysoko rozwinięte starzeją się, a niedobory siły roboczej uzupełniają imigracją z krajów biedniejszych, jednak nie prowadzi to do rozwiązania istoty problemu. W związku z tym warto zastanowić się nad kilkoma zagadnieniami poruszonymi w niniejszym artykule.

⇒ CZYTAJ RÓWNIEŻ: Dąbrowski: Wolny handel między Unią Europejską a krajami Dalekiego Wschodu ⇐

Według Malthusa, który nie docenił wpływu przemian technologicznych na demografię, przeszkodą w zakładaniu rodziny, a w konsekwencji do posiadania i wychowywania dzieci, może być obawa przed pogorszeniem się sytuacji finansowej, niezbędnej do utrzymania odpowiedniej pozycji społecznej. Współcześnie dotyczy to przede wszystkim ograniczenia rozwoju osobistego, który wiąże się nie tylko z czynnikiem dochodowym ale również z ilością dostępnego czasu. Rozwiązaniem tego będzie prawdopodobnie zupełnie inna, bardziej prorodzinna ścieżka kariery, o ile jest to możliwe w obecnym systemie. Kolejną kwestią jest edukacja, która nie może istnieć w oderwaniu od postępu technologicznego. Sytuacja związana z pandemią koronawirusa pokazała jakie możliwości daje internet i jak niedopasowane jest nauczanie do wyzwań kolejnej rewolucji przemysłowej. Zbyt wiele czasu traci się na wkuwanie czegoś co łatwo można sprawdzić w sieci, a zbyt mało poświęca na badanie zależności i procesy myślowe, które mogą prowadzić do nowych rozwiązań. Od tego zależy innowacyjność i w konsekwencji konkurencyjność międzynarodowa gospodarki. Każda rewolucja społeczno-gospodarcza wymaga szerszego spojrzenia aby w jej cieniu dostrzec również demografię. Jednak same obserwacje to zbyt mało, liczy się także odpowiednie przywództwo.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 2(4)/2021.

[Grafika: domena publiczna]

_______________________________

Artykuł Demografia w cieniu rewolucji przemysłowej pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Międzymorze, które obejmuje obszar położony między trzema morzami – Adriatyckim, Bałtyckim i Czarnym, tradycyjnie nie cieszyło się specjalnym zainteresowaniem biznesu wschodnioazjatyckiego, ale zaczęło się to zmieniać na początku XXI wieku, zwłaszcza po rozszerzeniu Unii Europejskiej w 2004 roku. Do Wspólnoty przystąpiło wówczas osiem państw z regionu Międzymorza, dzięki czemu zyskały one dostęp do dużego rynku zbytu i jednocześnie znalazły się na celowniku inwestorów dalekowschodnich. Kolejne ważne wydarzenie miało miejsce w 2012 roku, kiedy to Chiny zainicjowały format 16+1 (obecnie: 17+1), a w roku kolejnym ogłosiły Inicjatywę Pasa i Szlaku, znaną bardziej jako Nowy Jedwabny Szlak (NJSz). Format 16+1 wywołał zaniepokojenie w Europie Zachodniej, zwłaszcza w Niemczech, natomiast oba wymienione przedsięwzięcia pobudziły do działania Stany Zjednoczone, które zaangażowały się w Inicjatywę Trójmorza. Chińska obecność w regionie Międzymorza wpłynęła również na aktywność Japończyków i Koreańczyków.

Japończycy i Koreańczycy w Międzymorzu

Japonia, jako pierwsze państwo spoza cywilizacji zachodniej, stała się wielką potęgą przemysłową i przez cały XX wiek dominowała gospodarczo w Azji Wschodniej. Za nią podążyła Korea Południowa i Tajwan, a następnie kontynentalne Chiny. Kolejność ma tutaj znaczenie, ponieważ Japończycy – najwcześniej spośród narodów azjatyckich – zyskali know-how i kapitał, niezbędne do lokowania inwestycji na innych kontynentach. Na początku lat 90. XX wieku, po upadku Związku Radzieckiego, w Europie pojawiła się nowa przestrzeń do zagospodarowania, która w większości składa się z krajów Międzymorza. Zbiegło się to w czasie z procesem odprzemysłowienia i przenoszenia produkcji przez korporacje japońskie do innych regionów świata, dzięki czemu kapitał z Kraju Wschodzącego Słońca zaczął również napływać do obszaru Intermarium.

Aktywność inwestycyjną Japończyków w Europie można zmierzyć liczbą oddziałów firm produkcyjnych z tego kraju. W 1990 roku było ich 884, z czego tylko 4 (0,5%) zostały ulokowane w regionie Międzymorza. Na koniec XX stulecia, w 2000 roku, liczba oddziałów japońskich firm produkcyjnych w Europie wzrosła do 1209, z czego w interesującym nas rejonie było ich 104 (8,6%). W roku 2010, czyli sześć lat po rozszerzeniu Unii Europejskiej o kraje Intermarium, powyższe zestawienie wygląda następująco: Europa – 1091, Międzymorze – 257 (23,6%)¹. Nie ma ciągłości danych o kolejną dekadę, ale z obserwacji autora wynika, że nastąpił wzrost znaczenia obszaru między trzema morzami, ale nie był on już tak dynamiczny jak w pierwszym dziesięcioleciu XXI wieku. Ponadto warto zwrócić uwagę, iż w tym konkretnym przypadku sercem inwestycji przemysłowych jest Grupa Wyszehradzka (V4) – Polska, Czechy, Słowacja i Węgry – na którą przypada zdecydowana większość fabryk japońskich w regionie Międzymorza: 100% w 1990 roku, 94,2% (2000), 89,1% (2010)².

O znaczeniu gospodarczym Grupy Wyszehradzkiej może świadczyć fakt, że od 2013 roku organizowane są spotkania na szczycie w formacie V4+Japonia. Aczkolwiek należy dodać, iż na działania Japończyków pewien wpływ wywiera również Pekin, który w 2012 roku zainicjował format 16+1 w regionie Międzymorza. Niemniej państwa V4 są najatrakcyjniejszą częścią Intermarium, zwłaszcza dla przedsiębiorstw japońskich i południowokoreańskich, których liczbę na tym obszarze można oszacować na ponad 1000, przy czym proporcje są następujące: około 60% firm pochodzi z Japonii, a 40% w Korei Południowej. Aktywność Koreańczyków w Międzymorzu widoczna jest głównie za sprawą czeboli, takich jak Hyundai, LG i Samsung. Posiadają one mocno rozbudowane łańcuchy dostaw, które przechodzą przez punkty graniczne Unii Europejskiej zlokalizowane w Intermarium. Na przykład produkty Samsunga docierają do UE między innymi przez kolejowe przejście graniczne Brześć-Terespol oraz port morski w słoweńskim mieście Koper.

Chińczycy w Międzymorzu

W czasach zimnej wojny Chiny i Międzymorze łączyła ideologia komunistyczna. Choć w Pekinie nadal rządzi Komunistyczna Partia Chin, to obecnie już nie ideologia łączy oba obszary geograficzne, lecz geoekonomia. W pierwszej dekadzie XX wieku korporacje transnarodowe zaczęły wykorzystywać kolej do przewozu wysoko przetworzonych towarów z Chin do Europy. Stanowiło to alternatywę dla transportu morskiego ale nie była to zupełna nowość, ponieważ początki kolejowego handlu transkontynentalnego na trasie Azja Wschodnia-Europa Zachodnia sięgają czasów zimnowojennych. Przełom nastąpił w 2013 roku, kiedy Pekin ogłosił inicjatywę Nowego Jedwabnego Szlaku, czyli projekt powiązań gospodarczych w Eurazji, z głównym akcentem na połączenia lądowe i morskie. Zanim do tego doszło, władze chińskie zwiększyły swoją obecność w regonie Międzymorza, który jest kluczowy dla rozwoju kolejowego jedwabnego szlaku.

W kwietniu 2012 roku w Warszawie doszło do pierwszego, zainicjowanego przez Pekin, szczytu w ramach formatu 16+1 (Chiny plus szesnaście państw tworzących obszar przylegający do mórz Adriatyckiego, Bałtyckiego i Czarnego). Do współpracy zaproszono 11 państw członkowskich Unii Europejskiej (Bułgaria, Chorwacja, Czechy, Estonia, Litwa, Łotwa, Polska, Rumunia, Słowacja, Słowenia, Węgry) i 5 państw spoza UE (Albania, Bośnia i Hercegowina, Czarnogóra, Macedonia, Serbia). W 2019 roku dokonano pierwszego rozszerzenia formatu 16+1, zapraszając do współpracy Grecję, występującą wcześniej w roli obserwatora, w związku z czym do obiegu weszła nowa nazwa 17+1. Format wywołał duże zainteresowanie, a w zasadzie zaniepokojenie, w głównych stolicach Europy Zachodniej, ponieważ szefowie rządów z kilkunastu państw Międzymorza zyskali nagle możliwość regularnych spotkań z premierem Chińskiej Republiki Ludowej (ChRL). Niemieckie think tanki zaczęły finansować spotkania poświęcone tej inicjatywie, na których podkreślano zagrożenie dla jedności UE i łamanie praw człowieka w Państwie Środka.

Podczas warszawskiego szczytu w 2012 roku, Pekin złożył swoim partnerom ofertę złożoną z 12 punktów, które można streścić następująco:

– utworzenie biura w chińskim MSZ dedykowanego współpracy z państwami Europy Środkowej i Wschodniej;

– ustanowienie linii kredytowej (10 mld USD) w celu wspierania projektów infrastrukturalnych, technologicznych i ekologicznych;

– utworzenie funduszu współpracy z krajami Europy Środkowej i Wschodniej;

– promocja handlu i inwestycji oraz wspieranie inwestycji chińskich w regionie;

– współpraca finansowa w obszarze bankowości i wymiany walutowej;

– utworzenie ciała doradczego w sprawie budowy sieci transportowych między Chinami a krajami Europy Środkowej i Wschodniej;

– rozwój turystyki oraz współpracy kulturalnej i naukowej;

– spotkania młodych liderów politycznych z Chin oraz Europy Środkowej i Wschodniej, w celu lepszego wzajemnego zrozumienia i przyjaźni³.

Za głośnymi inicjatywami chińskimi nie poszły jednak znaczące inwestycje, które w ostatnich latach koncentrowały się przede wszystkim wokół infrastruktury w krajach Europy Wschodniej i Południowej oraz przejmowaniu spółek wysokich technologii w Europie Zachodniej. Chińczycy wciąż inwestują mniej w regionie Międzymorza niż Japończycy i Koreańczycy, którzy oprócz kapitału dysponują lepszym know-how, co jest niezwykle istotne przy najbardziej pożądanych inwestycjach typu greenfield. Jeśli spojrzymy na wartość skumulowanych inwestycji chińskich w Unii Europejskiej w latach 2000-2019, to udział przypadający na państwa członkowskie należące jednocześnie do formatu 16+1 wynosi zaledwie 4,6%. Brexit poprawia statystyki, ponieważ udział państw z wyżej wymienionego formatu wzrasta wówczas do 6,6%⁴. Jednakże wciąż jest to stosunkowo niewiele, gdyż na same Niemcy przypada trzykrotnie więcej chińskich inwestycji bezpośrednich.

Pisząc o Międzymorzu, nie można pominąć wschodnich sąsiadów Polski, zwłaszcza Białorusi – zajmującej strategiczne miejsce na Nowym Jedwabnym Szlaku – przez którą przechodzi ponad 80% ładunków przewożonych koleją z Chin do Unii Europejskiej. Sztandarowym projektem jest tam, położony pod Mińskiem, Chińsko-Białoruski Park Przemysłowy „Wielki Kamień”. Kompleks o powierzchni 11 250 hektarów stanowi ważne centrum biznesowe dla inwestorów z Państwa Środka, w którym obecne są czołowe chińskie korporacje Huawei i ZTE, ale jego potencjał wydaje się wciąż zbyt słabo wykorzystany. Wokół „Wielkiego Kamienia” urosło wiele mitów dotyczących gigantycznych inwestycji chińskich, jednak pod względem zainwestowanego kapitału przegrywa on np. z Wolną Strefą Ekonomiczną „Grodnoinvest” w obwodzie grodzieńskim, gdzie dominują projekty europejskie, w tym polskie⁵. Białorusini starają się równoważyć wpływy gospodarcze Zachodu i Dalekiego Wschodu, wykorzystując położenie na styku Unii Europejskiej i Eurazjatyckiej Unii Gospodarczej. Co ciekawe, granica polsko-białoruska jest jedyną granicą celną między Atlantykiem a Pacyfikiem na szerokości geograficznej, na której położone są oba państwa.

Międzynarodowe przepływy kapitału

W przypadku inwestycji wschodnioazjatyckich, ale dotyczy to również inwestycji amerykańskich, warto dokładnie przeanalizować pochodzenie kapitału, bo ogólnodostępne statystki mogą nie oddawać pełnego obrazu. Istnieją dwie metody pozwalające zmierzyć wysokość zaangażowania kapitału zagranicznego w danym regionie świata, które w praktyce sprowadzają się do prostego podziału: „kapitał nie ma narodowości” i „kapitał ma narodowość”. Pierwsza metoda jest popularniejsza i jednocześnie prostsza, ponieważ rejestruje kapitał napływający z kraju siedziby inwestora bezpośredniego. Oznacza to, że jeśli korporacja koreańska zainwestuje w Polsce poprzez swoją spółkę założoną w Luksemburgu, to w statystykach pojawi się Luksemburg. W drugim przypadku rejestruje się kapitał według kraju siedziby podmiotu dominującego w grupie kapitałowej, do której należy inwestor bezpośredni, co oznacza, iż w statystykach z powyższego przykładu pojawi się nie Luksemburg, ale Korea Południowa. Specyfika inwestycji wschodnioazjatyckich powoduje, że wybór pierwszej metody zaniża ich wartość w regionie Międzymorza, bo przedsiębiorstwa z Dalekiego Wschodu zazwyczaj są już wcześniej obecne w Europie Zachodniej i stamtąd transferują swój kapitał w kierunku Intermarium.

Skalę rozbieżności można zobrazować na przykładzie trzech krajów: Polski, Czech i Węgier, gdzie inwestorzy wschodnioazjatyccy zainwestowali łącznie 13,2 mld USD – licząc według kraju siedziby inwestora (tabela 1). Natomiast w przypadku drugiego podejścia, czyli przyjmując kraj siedziby podmiotu dominującego, poziom inwestycji wzrasta dwukrotnie do 26,1 mld USD (tabela 2). O ile w pierwszym przypadku występują spore rozbieżności między krajami przyjmującymi inwestycje: Polska (2,8 mld USD), Czechy (6,4 mld USD), Węgry (4 mld USD), o tyle w drugim przypadku różnice zmniejszają się: Polska (8,7 mld USD), Czechy (8,2 mld USD), Węgry (9,3 mld USD). W związku z tym, analizując napływ bezpośrednich inwestycji zagranicznych z Dalekiego Wschodu, lepiej przyjąć założenie, że „kapitał ma narodowość”.

Tabela 1. Stan zobowiązań z tytułu bezpośrednich inwestycji zagranicznych w Europie Środkowej na koniec 2018 roku według kraju siedziby inwestora (w mln USD)

*Węgry – dane za 2017 rok.

Źródło: opracowanie własne na podstawie Inward FDI by immediate and by ultimate investing country, OECD, https://stats.oecd.org/Index.aspx?QueryId=64223 (data dostępu: 28.11.2020).

Tabela 2. Stan zobowiązań z tytułu bezpośrednich inwestycji zagranicznych w Europie Środkowej na koniec 2018 roku według kraju siedziby podmiotu dominującego (w mln USD)

*Węgry – dane za 2017 rok.

Źródło: opracowanie własne na podstawie Inward FDI by immediate and by ultimate investing country, OECD, https://stats.oecd.org/Index.aspx?QueryId=64223 (data dostępu: 28.11.2020).

Podsumowanie

Z perspektywy przełomu drugiej i trzeciej dekady XXI wieku można przyjąć założenie, że czym dalej od upadku żelaznej kurtyny, tym Europa staje się bardziej jednolita w oczach Azjatów. Niemniej region Międzymorza wciąż ma zdecydowanie mniejsze znaczenie dla inwestorów z Azji Wschodniej niż obszar Europy Zachodniej, ale jego rola wzrosła po rozszerzeniu Unii Europejskiej w 2004 roku, a następnie po ogłoszeniu chińskich inicjatyw: 16+1 w 2012 roku i Nowego Jedwabnego Szlaku w 2013 roku. Przewaga Europy Zachodniej wynika z wielkości lokalnych rynków zbytu, które stanowią najważniejszy czynnik przy podejmowaniu decyzji inwestycyjnych, ponieważ zazwyczaj trudniej jest coś sprzedać niż wyprodukować. Jednakże inwestycje infrastrukturalne, dobrej jakości zasoby ludzkie i wzrost siły nabywczej ludności powodują, że Międzymorze zyskuje na znaczeniu. Na tle regionu wyróżniają się kraje Grupy Wyszehradzkiej, posiadające rozwinięty przemysł, na co zwracają uwagę przybysze ze wschodnioazjatyckiej fabryki świata. Intermarium postrzegają bardziej w kategoriach ekonomicznych niż politycznych. Wielka polityka rozgrywa się dla nich przede wszystkim na Pacyfiku, a nie między Adriatykiem, Bałtykiem i Morzem Czarnym.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 2(2)/2020.

[Grafika: View of Shinjuku skyscrapers and Mount Fuji as seen from the Bunkyo Civic Center in Tokyo, autor: Morio]

_______________________________

Artykuł Gospodarcza penetracja Międzymorza przez inwestorów z Azji Wschodniej pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

W drugiej połowie XVIII wieku Adam Smith pisał, że „gdyby wszystkie narody przyjęły liberalny system wolnego wywozu i wolnego przywozu, to różne państwa wchodzące w skład wielkiego kontynentu przypominałyby do pewnego stopnia prowincje wielkiego imperium”¹. Eurazja, jako całość, odbiega od powyższego opisu, ale poszczególne jej części dość dobrze pasują do słów Smitha, przede wszystkim za sprawą regionalnych bloków handlowych, do których można zaliczyć Unię Europejską czy Stowarzyszenie Narodów Azji Południowo-wschodniej. Niemniej, dzięki umowom o wolnym handlu, zachodni i wschodni kraniec Eurazji coraz bardziej integruje się gospodarczo, choć zakres tej integracji trudno porównać do wizji szkockiego ekonomisty. W tym układzie rola Polski musi być rozpatrywana przez pryzmat członkostwa w Unii Europejskiej, ponieważ polityka handlowa należy do kompetencji Brukseli.

Obecnie Unia Europejska ma podpisane cztery umowy o wolnym handlu z krajami położonymi na wschodnim krańcu Eurazji: Koreą Południową, Japonią, Singapurem i Wietnamem. Należy zwrócić uwagę, że współczesne tego typu umowy, zwane umowami nowej generacji, obejmują swym zakresem nie tylko handel towarami, ale również handel usługami, zakładanie przedsiębiorstw, przepływy kapitału, bezpośrednie inwestycje zagraniczne, zamówienia publiczne oraz ochronę praw własności intelektualnej. Pierwszym państwem, z którym Unia Europejska zawarła kompleksową umowę nowej generacji była Korea Południowa w 2010 roku (umowa formalnie weszła w życie w 2015 roku, aczkolwiek proces zmniejszania i znoszenia ceł rozpoczął się w 2011 roku, kiedy to zredukowano znaczną część barier celnych). Kolejnymi państwami azjatyckimi były Japonia i Singapur, z którymi Bruksela podpisała umowy w 2018 roku, a zaczęły one obowiązywać w 2019 roku. Ostatnio do grona partnerów europejskich dołączył Wietnam, z którym umowa została zawarta w 2019 roku i weszła w życie w 2020 roku.

Umowy o wolnym handlu, nawet jeśli kompleksowo obejmują wiele obszarów gospodarki, to najczęściej w pierwszej kolejności zwracają uwagę na wysokość taryf celnych. Rola ceł dotyczy przede wszystkim wpływów budżetowych lub ochrony rynku przed nadmiernym przywozem konkurencyjnych towarów. Niemniej rola instrumentów taryfowych we współczesnym świecie zmniejszyła się za sprawą bardziej efektywnych danin publicznych oraz ochronnych instrumentów pozataryfowych, takich jak ograniczenia ilościowe (kontyngent, embargo) czy przepisy administracyjne (certyfikaty, świadectwa zdrowotności, normy techniczne, reguły pochodzenia). Bariery pozataryfowe stanowią zazwyczaj większy problem dla podmiotów zajmujących się handlem zagranicznym niż wysokość stawek celnych, które przedstawia tabela 1. Przed rozpoczęciem negocjacji z Japonią menagerowie europejskich przedsiębiorstw eksportujących do tego kraju wskazali, w skali od 1 (minimum) do 5 (maksimum), że cła to utrudnienie na poziomie 1,3, natomiast środkom pozataryfowym przypisali średnią wartość 2,8, czyli ponad dwukrotnie wyższą².

Tabela 1. Średnie stawki celne według klauzuli najwyższego uprzywilejowania
na wybranych obszarach celnych (%)

Źródło: opracowanie własne na podstawie World Tariff Profiles 2020, World Trade Organization, Geneva, 2020.

Powyższa tabela wskazuje na zróżnicowany poziom protekcjonizmu celnego w różnych częściach świata, zwłaszcza na Dalekim Wschodzie. Z jednej strony mamy terytoria, na których cła praktycznie nie występują – Singapur, a z drugiej strony stawki celne są dość wysokie – Korea Południowa. W obu przypadkach nie widać jednak barier pozataryfowych, stanowiących zazwyczaj przedmiot kilkuletnich negocjacji przed podpisaniem umowy o wolnym handlu. Warto zauważyć, że na szybkim znoszeniu barier zależy przede wszystkim stronie posiadającej przewagi konkurencyjne w danym obszarze, które umożliwiają skuteczną penetrację rynku strony słabszej. Wskazuje na to logika, ale również historia, czego przykładem jest doktryna wolności mórz Hugona Grocjusza w XVII-wiecznej Holandii, będącej wówczas hegemonem handlu światowego. Do najtrudniejszych obszarów negocjacji zalicza się rolnictwo, ponieważ łączy ono kwestie bezpieczeństwa ekonomicznego kraju i silnego lobbingu ze strony dobrze zorganizowanej części elektoratu, stanowiącej bazę wyborczą dla dużych ugrupowań politycznych, zwłaszcza o charakterze konserwatywnym.

Stosunki handlowe Unii Europejskiej z Koreą Południową i Japonią

Korea Południowa jest pierwszym państwem dalekowschodnim, które podpisało umowę o wolnym handlu z Unią Europejską, dzięki czemu ma najdłuższą historię funkcjonowania tego typu aktu, który można oceniać już perspektywy niemal całej dekady. W przypadku Japonii jest to trudniejsze, ponieważ umowa weszła w życie dopiero w 2019 roku. W każdym razie warto zwrócić uwagę na pewne podobieństwa obu państw wschodnioazjatyckich, będących potęgami przemysłowymi, a jednocześnie zmagającymi się z problemami bezpieczeństwa energetycznego i żywnościowego. Owa zbieżność powoduje, że przedsiębiorcy z państw członkowskich Unii Europejskiej mogą poszukiwać pewnych analogii między Koreą Południową i Japonią, zwłaszcza, iż oba kraje są zbliżone kulturowo, przy czym Korea jest bardziej kolektywistyczna, a Japonia w większym stopniu indywidualistyczna. Ponadto korporacje koreańskie i japońskie dość mocno zaznaczyły swą obecność w Polsce, którą postrzegają jako kraj stabilny politycznie i gospodarczo.

Analiza wymiany handlowej między Unią Europejską a Koreą Południową wskazuje, że dzięki wspomnianej umowie wzrosło znaczenie handlu wewnątrz-gałęziowego, czego przykładem jest jednoczesna wyższa sprzedaż samochodów europejskich w Korei Południowej oraz aut koreańskich w Unii Europejskiej. Pierwsze pięć lat funkcjonowania strefy wolnego handlu miało wpływ na dodatkowy wzrost PKB, zarówno w Unii Europejskiej (0,03%), jak i w Korei Południowej (0,31%). W drugim przypadku był to wzrost relatywnie wyższy, ale ma to związek z wielkością obu rynków. Na tym tle warto porównać kraje Grupy Wyszehradzkiej: Polska – 0,03%, Czechy – 0,06%, Słowacja – 0,14%, Węgry – 0,05%³. Spośród państw V4 relatywnie najwięcej skorzystała Słowacja, natomiast Polska znalazła się na poziomie średnim dla całej Unii. W ujęciu sektorowym, na podstawie analizy wartości dodanej, można stwierdzić, że największym beneficjentem umowy o wolnym handlu okazał się koreański sektor motoryzacyjny, który zyskał aż 4,13%⁴.

W lutym 2019 roku weszła w życie umowa o partnerstwie gospodarczym między Unią Europejską a Japonią, która swoim zasięgiem obejmuje około 30% światowego PKB i 40% globalnego handlu. Dzięki tej umowie łączne oszczędności na cłach przedsiębiorstw europejskich eksportujących do Kraju Wschodzącego Słońca wyniosą nawet miliard euro rocznie. Prognozuje się, że w 2035 roku dzięki redukcji taryf celnych i barier pozataryfowych, Unia Europejska dodatkowo zyska na partnerstwie gospodarczym 33,9 mld euro (0,14% PKB), natomiast korzyści Japonii wyniosą 29,1 mld euro (0,61% PKB). Z kolei wzrost eksportu wyniesie odpowiednio 13,2% (UE) i 23,5% (Japonia)⁵. W punktu widzenia Polski ważny wydaje się japoński rynek rolno-spożywczy, który jest jednym z największych na świecie, a po znaczącej redukcji barier handlowych stanie się bardziej dostępny dla europejskich eksporterów, przy czym warto podkreślić, że większość barier zniesiono już w momencie wejścia umowy w życie.

Umowa o partnerstwie gospodarczym reguluje nie tylko handel towarami czy usługami, ale również rynek zamówień publicznych. Japonia podpisując umowę zgodziła się szerszy dostęp do krajowego rynku sprzętu kolejowego i infrastruktury kolejowej, a także do przetargów dotyczących dystrybucji energii elektrycznej, szpitali i instytucji akademickich. Ponadto częściowo otwarty został rynek zamówień publicznych na poziomie samorządowym. Japończycy wytypowali 48 miast liczących średnio około 300 tys. mieszkańców i skupiających łącznie 15% populacji kraju, w których przedsiębiorstwa europejskie mogą ubiegać się o zlecenia. Zapewniono również łatwiejszy dostęp do informacji o przetargach publicznych oraz ustanowiono nowe standardy w zakresie procedur odwoławczych. Niemniej wydaje się mało prawdopodobne, żeby znacząca liczba podmiotów gospodarczych z państw członkowskich UE, w tym z Polski, zaistniała na tym rynku. Raczej będą to przypadki incydentalne, ale ważne, że dzięki partnerstwu gospodarczemu istnieją nowe możliwości, które wcześniej były mocno ograniczone.

Stosunki handlowe Unii Europejskiej z krajami ASEAN

Spośród dziesięciu państw członkowskich stowarzyszenia ASEAN tylko dwa mają obowiązującą umowę o wolnym handlu z Unią Europejską: Singapur i Wietnam. Trwają negocjacje z Indonezją i Filipinami, natomiast zawieszono rozmowy z Malezją i Tajlandią. Z kolei Mjanma prowadzi negocjacje w sprawie umowy o ochronie inwestycji. Warto dodać, że ASEAN to jeden z najbardziej dynamicznych regionów świata, do którego coraz częściej relokowane są inwestycje z Chin. Europa ma długą historię relacji handlowych z Azją Południowo-wschodnią, datujących się od czasów wielkich odkryć geograficznych, kiedy to mieszkańcy państw atlantyckich poszukiwali dostawców przypraw korzennych. Swoje kolonie posiadali tam Portugalczycy, Hiszpanie, Holendrzy, Brytyjczycy i Francuzi. W wielu miejscach wciąż widoczne są wpływy europejskie, zwłaszcza w Singapurze, który został założony przez Brytyjczyków, choć dominującą grupą etniczną są tam obecnie Chińczycy.

Singapur jako pierwszy kraj Azji Południowo-wschodniej podpisał w 2018 roku umowę o wolnym handlu z Unią Europejską, a rok później weszła ona w życie. Według wskaźnika mierzącego poziom wolności gospodarczej, publikowanego corocznie przez Heritage Foundation, Singapur jest najbardziej liberalną gospodarką na świecie i liderem w kategoriach: prawo własności, skuteczność wymiaru sprawiedliwości oraz rynek pracy. Natomiast w przypadku otwartości rynku na handel zagraniczny wyprzeda go jedynie Hongkong, a państwa członkowskie Unii Europejskiej zajmują wspólnie 16 miejsce⁶. Singapur, którego populacja wynosi niespełna 6 mln mieszkańców, traktowany jest często jako centrum obsługi działalności w regionie Azji i Pacyfiku, o czym świadczy liczba ponad 10 tys. przedsiębiorstw unijnych posiadających tam swoje biura. Ponadto około 50 tys. podmiotów z UE zajmuje się eksportem do tego niewielkiego kraju. Umowa o wolnym handlu umożliwi im łatwiejszy dostęp do rynku, głównie za sprawą zniesienia barier pozataryfowych, które dotyczą m. in. ważnego dla Polski sektora rolno-spożywczego.

W sierpniu 2020 roku weszła w życie umowa o wolnym handlu między Unią Europejską a Wietnamem. Od pierwszego dnia jej obowiązywania 65% unijnego eksportu do Wietnamu odbywa się bezcłowo, a pozostałe cła – z pewnymi wyjątkami – będą redukowane stopniowo przez okres najbliższych 10 lat. Dla przykładu cła na produkty mleczne zostaną zniesione w ciągu 5 lat, na mrożoną wieprzowinę w ciągu 7 lat, a na drób będą likwidowane przez maksymalny okres 10 lat. Z drugiej strony Unia Europejska zniosła już cła na 71% wartości importu i docelowo w ciągu 7 lat zlikwiduje bariery celne dla 99% obrotów handlowych z azjatyckim partnerem⁷. W kontekście Wietnamu warto zwrócić uwagę na stosunkowo dużą i dobrze zorganizowaną diasporę wietnamską mieszkającą w Polsce, która może pełnić rolę pośrednika handlowego. W zasadzie już taką rolę pełniła przed zawarciem układu.

Miejsce Polski w handlu z krajami Dalekiego Wschodu

Od podpisania pierwszej kompleksowej umowy o wolnym handlu między Unią Europejską a państwem z Dalekiego Wschodu minęła już dekada. Kolejne umowy są negocjowane, więc obszar wolnego handlu, którego częścią jest Polska, będzie się poszerzał. W związku z tym warto wyciągnąć wnioski z dotychczasowych układów i przygotować się na następne. Łączny udział analizowanych państw azjatyckich w polskim eksporcie towarów w 2019 roku wynosił niespełna 0,8%, w tym: Japonia – 0,28%, Korea Południowa – 0,26%, Wietnam – 0,13%, Singapur – 0,11%⁸. Biorąc pod uwagę wyłącznie handel pozaunijny wybrane rynki stanowią 3,9% polskiego eksportu, w tym: Japonia – 1,4%, Korea Południowa – 1,3%, Wietnam – 0,64%, Singapur – 0,55%. Unia Europejska wypada lepiej na tle Polski, ponieważ jej eksport do czterech państw azjatyckich wynosi 8%, w tym: Japonia – 3,4%, Korea Południowa – 2,3%, Singapur – 1,7%, Wietnam – 0,58%⁹. Polska ma deficyt w handlu towarami ze wszystkimi wyżej wymienionymi państwami, a jego skala zależy od tego, czy w przypadku importu uwzględni kraj pochodzenia czy też kraj wysyłki. W pierwszym przypadku dysproporcje są znacznie większe.

W ocenie handlu towarami należy mieć na uwadze, że Polska stanowi dla Japonii i Korei Południowej ważną bazę produkcyjną, więc część importu z tych krajów przetwarzana jest w dość licznych fabrykach należących do korporacji japońskich i koreańskich. Następnie towary z tych fabryk sprzedawane są na wspólnym rynku unijnym, czyli Polska stanowi w tym przypadku platformę eksportową dla wielkich przedsiębiorstw, co utrudnia analizę statystyk handlowych. Niemniej, o ile salda w handlu towarami z krajami Dalekiego Wschodu są ujemne, to lepiej przedstawia się sytuacja w handlu usługami, w którym pozycja Polski jest coraz silniejsza. W 2019 roku Polska dostarczyła światu usługi o wartości 72 mld USD, natomiast import usług wyniósł 44 mld USD¹⁰. W przypadku czterech państw azjatyckich, według danych z 2018 rok, w dwóch przypadkach została osiągnięta nadwyżka (Korea Południowa i Singapur), natomiast w dwóch pozostałych odnotowano deficyt (Japonia, Wietnam). Jednakże w handlu usługami z Japonią deficyt sukcesywnie zmniejsza się z roku na rok, więc być może w tym przypadku Polska również będzie generować nadwyżki.

Umowy o wolnym handlu dają polskim przedsiębiorcom coraz większe możliwości, ale wciąż zbyt słabo obecni są na rynkach pozaeuropejskich. Wynika to z dużej mierze z doświadczeń historycznych, kiedy kraje Europy Zachodniej podbijały świat i tworzyły kolonie, Polska przez ponad stulecie musiała walczyć o niepodległość. Poza tym część krajów europejskich ma bogate doświadczenia związane z handlem dalekosiężnym, czego przykładem jest Holandia, która od XVII wieku wciąż jest jedną z największych potęg handlowych, zarówno w handlu towarami, jaki i w dostarczaniu usług. Polska nadrabia straty, przesuwając się do przodu w rankingach wymiany handlowej, ale inne państwa nie stoją w miejscu. Kraje Dalekiego Wschodu stanowią atrakcyjny kierunek, ponieważ gospodarcze centrum świata przeniosło się znad Atlantyku nad Pacyfik i kogo tam zabraknie, ten najprawdopodobniej będzie tracił swoją międzynarodową pozycję.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1(1)/2020.

[Grafika: Impressive evening skyline in Shanghai, autor: Adi Constantin]

_______________________________

Artykuł Wolny handel między Unią Europejską a krajami Dalekiego Wschodu pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.