Sytuacja na Morzu Bałtyckim jest kluczowa dla Polski i państw sojuszniczych. Zaangażowanie Federacji Rosyjskiej, a przy tym możliwe kolejne incydenty o charakterze terrorystycznym, zwłaszcza w pobliżu infrastruktury krytycznej, stanowią duże wyzwanie. Dlatego priorytetem musi być kontrola regionu, wzmacnianie własnej marynarki wojennej i współpraca z sojusznikami.

Jest kilka definicji regionu Morza Bałtyckiego, ale można wyróżnić trzy podstawowe, tj. wąską, rozszerzoną i szeroką, z których każda służy innemu celowi i charakteryzuje się rosnącą liczbą zależności. Według wąskiej definicji region obejmuje całe terytorium Szwecji, Danii, Finlandii, Litwy, Łotwy i Estonii oraz przybrzeżne części Rosji, Niemiec i Polski¹. Rozszerzona definicja dodaje pozostałą część Polski, większość regionów Rosji i Niemiec oraz Białoruś i Norwegię². Szeroka definicja regionu bałtyckiego obejmuje Islandię, niektóre terytoria Rosji, Niemcy, Czechy, Słowację i Ukrainę.

Region Morza Bałtyckiego ma zarówno nierozwiązane problemy, jak i potencjał rozwojowy. Dlatego na potrzeby różnych badań i analiz wymaga się określenia terytorium regionu Morza Bałtyckiego, które jest zdolne do efektywnego rozwoju wzajemnie korzystnych więzi międzyrządowych i międzynarodowych³.

Jeśli trzeba określać interesy państw to największe znaczenie ma dla Szwecji, Rosji, Polski, Finlandii oraz z uwagi na NS2 dla Niemiec. Co ciekawe, dla 4 pierwszych państw jest to tożsame z obszarem morza terytorialnego.

Prawdą jest, że granice regionu Morza Bałtyckiego mogą czasami zostać poszerzone, a czasem zawężone, w zależności od przedmiotu danego badania. Z jednej strony, dla Polski najważniejszym elementem rozgrywki jest Federacja Rosyjska. Z drugiej strony, tworzenie warunków, w których którykolwiek aktor dominuje nie jest dobre. Wówczas zatraca się spojrzenie na działania innych państw w regionie. Dlatego w opracowaniach, czy strategiach RP nie powinna dominować jedna marynarka, gospodarka, państwo czy organizacja, jako główne zagrożenie.

Priorytety we współpracy bałtyckiej

Na początku należy określić, do czego ma Polsce służyć Morze Bałtyckie. Żegluga, połączenia promowe, przemysł stoczniowy i rybołówstwo są ważne, ale ich zastąpienie połączeniami lądowymi jest możliwe. Są jednak projekty strategiczne, takie jak dostawy surowców z krajów Afryki, Bliskiego Wschodu czy obu Ameryk, gdzie transport lądowy nie jest możliwy⁴. Częścią tych projektów są dostawy LNG z USA czy budowa rurociągów z Norwegii. Dlatego obecnie priorytetem są surowce.

Współpraca międzynarodowa jest w agendzie krajów bałtyckich od dawna. Istnieje kilkadziesiąt struktur współpracy wielostronnej, takich jak: Rada Państw Morza Bałtyckiego, Wymiar Północny, czy Komisja Helsińska HELCOM. Gdy Polska przewodziła Radzie wyróżniano zrównoważony rozwój; kreatywność; bezpieczeństwo⁵.

Priorytety, które są ważne dla Polski, trzeba sklasyfikować następująco: gospodarka, bezpieczeństwo, zrównoważony rozwój. Sojusze, które utrzymuje się to współpraca z państwami Unii Europejskiej, NATO oraz związane umowami partnerskimi z tymi organizacjami. Podkreślić trzeba również ważną dla Polski współpracę z Litwą, Łotwą i Estonią⁶.

Kwestie bezpieczeństwa

Bałtyk to dla Polski główne pole gry, jeśli bierze się pod uwagę akweny. Raczej nie grozi Polsce podobna rywalizacja z Rosją, która ma miejsce na Morzu Czarnym, ale należy stale kontrolować i weryfikować zagrożenia. Poszczególne kraj bałtyckie inaczej postrzegają zagrożenie. Czym innym jest ono dla Norwegii, Estonii i Polski.

Innym, bardzo ważnym komponentem rosyjskiej strategii na Bałtyku jest tworzenie strefy antydostępowej (A2/AD – Anti Access/Area Denial). Trzeba wyróżnić rozmieszczenie rakietowych baterii nadbrzeżnych „Bał” i „Bastion”. systemy „Bał” i „Bastion”. Pociski systemu „Bał”, Ch-35, mają maksymalny zasięg 260 kilometrów, a Bastion, P-800, do 500 km. Takie systemy umożliwiają skuteczny atak i zatopienie statków nawet w Cieśninach Duńskich. Trzeba też wyróżnić jednostki obrony przeciwlotniczej, które mogą operować z wykorzystaniem systemów rakietowych S-400 oraz artyleryjsko-rakietowych zestawów Pancyr-S1. Znajdują się tam również Iskandery. W kwestii głównego zagrożenia dla Bałtyku na pierwszym miejscu stawia się Federację Rosyjską. Tutaj wyróżnia się także różnego rodzaju zagrożenia hybrydowe, np. dezinformację i ataki na infrastrukturę krytyczną⁷.

Jeśli chodzi o państwa skandynawskie, to przykładem udanej kooperacji Norwegii, Danii, Szwecji, Finlandii i Islandii jest Nordycka Współpraca Obronna NORDEFCO. Tutaj powinno się doszukiwać kwestii współpracy na rzecz bezpieczeństwa.

Współpraca regionalna i w ramach NATO wzajemnie się uzupełniają. Przypomnieć trzeba, że Norwegia nie jest członkiem Unii Europejskiej, Dania jest wyłączona z unijnej Wspólnej Polityki Bezpieczeństwa i Obrony, a Szwecja i Finlandia nie należą – jeszcze – do NATO. Nie przeszkadza to jednak współpracować⁸.

Jednocześnie Bałtyk stanowi północnowschodnią flankę NATO. Jego znaczenie pokazują coraz częstsza obecność sojuszniczych okrętów, w tym US Navy, oraz międzynarodowe ćwiczenia, np. takie jak „Baltops”. Obecność Polski w tym regionie to głównie katalizator obecności amerykańskiej. Można też wyróżnić ćwiczenia w ramach „Arctic Challenge”.

Różne spojrzenia, ale wspólne ćwiczenia

Każde z państw nadbałtyckich ma swoją specyfikę. Finowie i Estończycy zachowali armię poborową i nadal opierają doktrynę obronną na dużym potencjale mobilizacyjnym i obronie terytorialnej. Dla Norwegii – w kontekście działań w rejonie Arktyki i dalekiej północy – większe znaczenie ma marynarka wojenna. Szwecja dysponuje z kolei silnym przemysłem obronnym. Dania stawia na zabezpieczanie światowych szlaków żeglugi. Dla państw bałtyckich natomiast ważne są inwestycje w infrastrukturę wojskową, umożliwiającą przyjęcie sojuszniczego wsparcia. Różnice ekonomiczne i demograficzne przekładają się na różnice w potencjałach obronnych poszczególnych krajów, a także w modelach sił zbrojnych i priorytetach modernizacyjnych. W związku z tym, aby przeciwstawić się Rosji, rosnąca będzie rola wspólnych ćwiczeń.

Polska może starać się dążyć do wzmocnienia swojej geostrategicznej pozycji w oparciu o to, co przez stulecia uważano za jej przekleństwo – położenie na styku stref wpływów i interesów możnych, ekspansywnych sąsiadów, na kresach europejskiego teatru wymiany ekonomicznej i kształtowania się jednolitego wzorca kulturowego, społecznego i politycznego.

Bliskie partnerstwo i sytuacji Polski

Jeśli prowadzi się politykę stricte defensywną, to trzeba liczyć na partnerów. Jeśli Polska chce się rozwijać na rzecz bezpieczeństwa to należy zainwestować w marynarkę. Jeśli nie jest w stanie tego zrobić sama, to może starać się o wspólne projekty z Litwą, Łotwą, czy Estonią. Kwestia wspólnego przemysłu zbrojeniowego była niejednokrotnie analizowana. Obecnie takie plany w ramach UE upadły, ale jest to kwestia, którą należy rozważyć⁹.

Jednocześnie trzeba odpowiedzieć na pytanie, który sojusz nam co daje. Polska dostrzegając zalety Morza Bałtyckiego, jest także otwarta na współpracę gospodarczą, dlatego też była inicjatorem Trójmorza. Ta inicjatywa skupia 12 państw Unii Europejskiej położnych w obszarze mórz Bałtyckiego, Czarnego i Adriatyckiego.

Kwestie energetyczne, transport i ekologia

Polska ma już ważną współpracę z Norwegią i Danią w ramach Baltic Pipe. Innym ważnym elementem jest ukończenie gazociągu Polska – Litwa. Polskie zapotrzebowanie rośnie, a po rosyjskiej agresji na Ukrainę, należy dywersyfikować dostawy gazu. Tutaj kluczowe znaczenie ma terminal LNG w Świnoujściu.

Baltic Pipe będzie mógł zapewnić maksymalnie 33% zapotrzebowania dla Polski. Dlatego też morska energetyka wiatrowa to ogromna szansa polskiej gospodarki i polskich przedsiębiorców. Szacuje się, że ponad sto krajowych podmiotów z powodzeniem może zostać włączonych w procesy przygotowania, budowy i eksploatacji farm wiatrowych w polskiej części Morza Bałtyckiego. Szacowana łączna wartość inwestycji w morskie projekty wiatrowe to nawet 160 mld zł. Zapewnią zieloną energię kilku milionom gospodarstw domowych i pozwolą uniknąć emisji ponad 10 milionów ton CO2 rocznie. Elektrownie Wiatrowe Baltica – 1, 2 i 3. Jest to również kamień węgielny pod budowę nowego ośrodka przemysłowego dla morskiej energetyki wiatrowej w regionie Morza Bałtyckiego¹⁰.

Należy powiedzieć, że Morze Bałtyckie wraz z ulokowanymi tu portami i terminalami przeładunkowymi zostało wciągnięte w sieć globalnych łańcuchów dostaw, dzięki czemu geopolityczna ranga regionu znacznie wzrosła. Ale oprócz korzyści z międzynarodowego rynku dostaw należy pamiętać o bioróżnorodności Bałtyku oraz pojawiających się niebezpieczeństwach. W niektórych regionach zalega mazut (pochodna ropy) utworzyła się „strefa azoiczna” (strefa pozbawiona życia), która wraz z plamą poszerza swój zasięg degradując środowisko naturalne. Zatem mamy do czynienia z lokalną katastrofą ekologiczną. Ma to związek z zalegającymi na dnie Morza Bałtyckiego wraków okrętów wojennych. Największym zagrożeniem są wyciekające paliwo oraz spoczywająca na dnie amunicja i bojowe środki trujące. W 2021 roku pojawił się pomysł oczyszczenia dna Bałtyku z zalegającej broni chemicznej i konwencjonalnej. Jednak przez rok nie poczyniono żadnych kroków, które urzeczywistniłyby ten pomysł¹¹.

Podsumowując, kluczowe aspekty dla Polski to dostawy surowców, przy wykorzystaniu rurociągów i portów, rozwój marynarki wojennej oraz faktyczne zainteresowaniem zagrożeniami dla ekosystemu morskiego.

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Francja i Indie – kilkadziesiąt lat sojuszu

Stan na teraz

Szwecja i Finlandia będą dalej mocno inwestować w zbrojenia i w swoją marynarkę wojenną. Co ważne, oba kraje współpracują już na poziomie pogłębionej kooperacji wojskowej. A zatem stworzą swego rodzaju barierę pomiędzy nimi a Rosją.

Oczekiwane są również ruchy krajów bałtyckich, takich jak: Litwa, Łotwa i Estonia. O ile sytuacja na lądzie jest dla tych państw ważna, to kwestia wykorzystania akwenu jest w trochę zapomniana. Polska może wykorzystać tę pustkę na wschodzie i wejść np. współpracę z tymi aktorami, przyjmując rolę lidera. Teraz należy oczekiwać, aż Marynarka Wojenna RP otrzyma w ramach programu „Miecznik” jak najszybciej okręty ochrony wybrzeża.

Jeśli chodzi o dalszą politykę Polski to potencjał i wizje są jednocześnie wyzwaniami. Tutaj trzeba wyróżnić ostatnie projekty, czyli przekop Mierzei Wiślanej, budowa Baltic Pipe, rozbudowa infrastruktury nafto-portowej, budowa morskich farm wiatrowych, zwiększenie konkurencyjności polskich portów w międzynarodowej sieci logistycznej czy w końcu modernizacja Marynarki Wojennej RP.

Bardzo życzeniowym, acz możliwym jest, aby polskim rozwijanym sektorem były porty. Rola głównego hubu dla Europy nie jest raczej osiągalna, ale istnieje przestrzeń, aby wzmacniać obecną pozycję.

¹ E. Czermański, Charakterystyka gospodarcza regionu Morza Bałtyckiego, Uniwersytet Gdański 2012, s. 15

² Tamże s. 15-16.

³ Rozmowa ekspercka – Polska polityka zagraniczna w basenie Morza Bałtyckiego – priorytety i wyzwania, https://www.youtube.com/watch?v=CWjxJXXfwQo, dostęp: 08.11.2022.

⁴ J. Bromowicz, M. Bukowski,  Polityka surowcowa Polski – rzecz o tym, czego nie ma, a jest bardzo potrzebne., Fundacja Gospodarki i Administracji Publicznej, Kraków 2015, s.15-21.

⁵ I. Śmigerska-Belczak, Współpraca międzynarodowa w regionie Morza Bałtyckiego i strategia Unii Europejskiej w tym zakresie, Gdańskie Studia Międzynarodowe, 15(1-2), 27–38.

⁶ A. Olech, Jak Bałtowie szykują się do wojny. Zakupy sprzętu to nie wszystko…, https://defence24.pl/geopolityka/jak-baltowie-szykuja-sie-do-wojny-zakupy-sprzet-to-nie-wszystko, dostęp: 28.11.2022.

⁷ E. Chimiczuk, Po co nam Morze Bałtyckie? Analiza kondycji Polskiej Marynarki Wojennej, Klub Jagielloński 2018, https://klubjagiellonski.pl/2018/08/02/po-co-nam-morze-baltyckie-analiza-kondycji-polskiej-marynarki-wojennej, dostęp: 26.11.2022.

⁸ M. Żyła, P. Krzykowski, J. Grabowski, Bezpieczeństwo Północno wschodniej flanki NATO, Akademia Sztuki Wojennej 2020.

⁹ E. Chimiczuk, Po co nam Morze Bałtyckie? Analiza kondycji Polskiej Marynarki Wojennej, Klub Jagielloński 2018, https://klubjagiellonski.pl/2018/08/02/po-co-nam-morze-baltyckie-analiza-kondycji-polskiej-marynarki-wojennej, dostęp: 26.11.2022.

¹⁰ M. Szulc, Współpraca subregionalna w regionie Morza Bałtyckiego na przykładzie Konferencji Współpracy Subregionalnej państw Morza Bałtyckiego, Czasopisma Uniwersytetu Gdańskiego 2015, s.4-9.

¹¹ M. Dura, Remontowa Shipbuilding proponuje sposób oczyszczenia dna Bałtyku, Defence24, https://defence24.pl/remontowa-shipbuilding-proponuje-sposob-oczyszczenia-dna-baltyku, dostęp: 24.11.2022.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 4(10)/2022.

Grafika: pixabay.com

Artykuł Bałtyk i Polska perspektywa pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Migracja w skali globalnej jest współcześnie jednym z największych wyzwań dla państw i organizacji międzynarodowych. Co więcej, jeśli przybywający są innego wyznania, a ich wartości społeczno-kulturowe różnią się całkowicie od tych respektowanych w kraju, to rośnie ryzyko nieporozumień i polaryzacji. Dlatego dużo chętniej Polacy akceptują migrantów z Ukrainy, niż np. z Afryki i Bliskiego Wschodu. Jest to z obawy przed zagrożeniami, także terrorystycznymi, oraz zupełnie odmiennym postrzeganiem praw i wartości. Jednakże, nie zawsze tak było. Wyznawcy islamu w Polsce mają swoje miejsce i bardzo dobrze zasymilowali się w kraju nad Wisłą. Udowodnili, że realnym jest, aby chrześcijanie i muzułmanie żyli razem oraz respektowali swoje obrzędy i zwyczaje.

Tematu islamu jest niezwykle trudny do analizy z uwagi na sytuację międzynarodową, a w tym zaangażowanie wyznawców tej religii w działania terrorystyczne w skali globalnej. Ponadto w Europie Środkowo-Wschodniej podkreśla się spójność chrześcijańskich wartości, a także monoreligijność, co pozwala uniknąć walk na tle wyznaniowym. W Polsce prawie nie ma muzułmanów, choć ta liczba stopniowo rośnie. Polska ma najmniejszą liczbę wyznawców islamu w regionie względem całej populacji; nawet mniej niż Węgry. Jednocześnie kwestia muzułmanów oraz tego, co to oznacza dla polskiego społeczeństwa i współpracy w Europie, coraz częściej pojawia się w krajowych debatach politycznych.

W kontekście sytuacji w Polsce trzeba rozróżnić, z jakim napływem muzułmanów mamy do czynienia. Można rozróżnić kilka typów osiedlania się, ale na potrzeby niniejszej analizy wskazuje się na dwa rodzaje. Pierwszym jest grupa Tatarów mieszkających na wschodzie Polski, która jest określana jako całkowicie zasymilowana. Drugim są przybywający wyznawcy islamu do Polski w ostatnich dwóch dekadach, w celach innych niż osiedlenie się wśród Tatarów lub nie mający związku z tą grupą; zazwyczaj są to migranci ekonomiczni. W Polsce praktycznie nie istnieje problem związany z pierwszą grupą, a wręcz dostrzega się pozytywny wymiar ich zamieszkiwania w kraju. Wyzwaniem jest natomiast współczesna migracja, która w połączeniu z ogromnym napływem ludności z Afryki i Bliskiego Wschodu, a także powtarzającymi się zamachami i brutalnymi protestami w krajach Europy Zachodniej, doprowadziły do niechęci, aby kolejne grupy muzułmanów przybywały do Polski. Oprócz tego, wybuch wojny w Ukrainie oraz sztucznie tworzona migracja na granicy z Białorusią (głównie osób z Afryki i Bliskiego Wschodu)¹ spowodowała, że rząd w Polsce przyjął ogromną ilość uchodźców z Ukrainy, co niejako spowodowało wypełnienie zobowiązań (nawet kilkukrotnie) o charakterze migracyjnym w ramach szerszej współpracy, choćby w Unii Europejskiej.

Zagrożenia terrorystyczne i islam

Zniekształcony po zamachach w Paryżu obraz muzułmanów sprawił, że stali się oni grupą, którą obwinia się za wszystkie ataki terrorystyczne. Mimo iż prawdziwa jest działalność m.in. Al‑Kaidy, która nawołuje do zabijania w imię proroka, to zdecydowana większość wyznawców Allaha nie identyfikuje się ze zbrodniczą działalnością dżihadystów. Tuż po zamachach w Paryżu wielu muzułmanów wyszło na ulicę z transparentami: „Je suis muslim, je suis Charlie Hebdo”². Wstydzą się oni za negatywną działalność innych wyznawców religii, tak jak chrześcijanie piętnują zamachy dokonywane na muzułmanach³. Należy oddzielić działalność terrorystyczną i jej skutki od potencjalnych i możliwych działań, które może podjąć cały ruch religijny. Błędnie postrzegane obawy przed atakami terrorystycznymi, którego sprawcami mieliby być muzułmanie, może doprowadzić do permanentnego stanu zagrożenia⁴ i paranoi. Nie można bowiem obwiniać olbrzymiej części populacji za działania środowisk skrajnych, które wykorzystują rosnącą polaryzację społeczeństw na tle kulturowym. Takie zachowanie może prowadzić do dyskryminacji, przypadków agresji na tle rasowym i ksenofobii.

Choć wciąż pojawiają się w Polsce przypadki ksenofobii i ubiór burki⁵ może szokować, to postępująca globalizacja sprawia, że np. hijab nie jest już czymś zaskakującym. To co jest wyzwaniem, to obawa przed zbyt dużym napływem wyznawców islamu, którzy nie będą chcieli się asymilować i zaczną tworzyć swoje społeczności, odcinając się do społeczeństwa w Polsce. To także swego rodzaju obawa przed innymi praktykami religijnymi i szeroko rozumianą ortodoksją muzułmańską, której najgorszy wymiar to zamach terrorystyczny.

Polacy udowodnili, że są gotowi pomagać osobom innych narodowość i wyznających inne religie, gdy wybuchła wojna. To polskie wsparcie okazało się kluczowe nie tylko w wymiarze humanitarnym⁶, ale także i militarnym⁷. Kwestią dominującą, na co zwracają uwagę polscy politycy, ma być bliskość kulturowa przybywających.

Sytuacja we Francji

Kierunek, jakim podąża Francja, można dostrzec w wynikach wyborów prezydenckich, które odbyły się w kwietniu 2022 roku. Prawicowa kandydatka Marine Le Pen niewiele traciła do urzędującego prezydenta Emmanuela Macrona⁸. Obaj kandydaci wielokrotnie wskazywali na problem islamizmu w kraju (ortodoksyjnego islamu i działań o charakterze terrorystycznym). Gdyby zwyciężyła Marine Le Pen, która miała bardzo stanowcze podejście do migrantów i rozwoju religii islamskiej w kraju, mogłoby dojść do kolejnych konfliktów na tle religijnym we Francji, a także i zamachów⁹.

Interesującą kwestią jest postrzeganie wśród Francuzów społeczności muzułmańskiej oraz Romów. Jeden na dwóch Francuzów uważa, że we Francji jest zbyt wielu Romów, a 41% sądzi, że tereny francuskie zamieszkuje zbyt wielu muzułmanów¹⁰. Powołując się na raport z 9 marca 2021 roku, który został przedstawiony przed Zgromadzeniem Narodowym, można stwierdzić, że odrzucenie populacji romskiej utrzymuje się, a akty rasizmu wobec Arabów i muzułmanów odnotowały największy wzrost w 2019 roku. 11 kwietnia 2021 r. na ścianach Muzułmańskiego Centrum Kultury Avicenna odkryto rasistowskie oraz islamofobiczne napisy, które ktoś namalował nocą. Wśród napisów pojawiły się hasła: „Mahomet prorok pedofil” czy też „Nie dla islamizacji”, które jasno wskazują wrogość wobec osób wyznających konkretną religię. W tej sprawie prokuratura wszczęła dochodzenie w celu ukarania winnych¹¹.

Ofiarami rasizmu są również funkcjonariusze mundurowi. Raport zwraca uwagę na znaczenie nowych form szerzenia nienawiści w sieciach społecznościowych. Zaakcentowano, że anonimowe wypowiedzi nawołujące do nienawiści, których nadawcą jest nieznany internauta ukryty za fałszywym kontem, stanowią zagrożenie dla osób, które pochodzą z innego kręgu kulturowego¹². Autorzy raportu sugerują, że powinno się: stale zwiększać świadomość Francuzów w sprawie czynów rasistowskich, zwiększyć zasoby policji zapewniającej bezpieczeństwo, doprecyzować przepisy dotyczące mowy nienawiści w sieci, rozszerzyć system rozpatrywania skarg w sprawach o podłożu rasistowskim.

Nastroje niechęci społeczeństwa są ściśle powiązane ze strachem o bezpieczeństwo. Wspomniane uprzedzenia prowadzą także do wrogości ludności marginalizowanej, która może zostać wykorzystana przez organizacje terrorystyczne. Zjawiska te są ze sobą skorelowane. Tym samym, kolejne działania o charakterze terrorystycznym popełniane przez wyznawców islamu we Francji prowadzą do niechęci wobec wyznawców tej religii. Co więcej, jeśli akty terrorystyczne popełniają migranci, to jeszcze bardziej pogarszają postrzeganie ich przez społeczeństwa na całym świecie. Powstaje zatem błędne koło, w którym zbrodnie popełniane przez niewielką liczbę muzułmanów prowadzą do postrzegania całej społeczności jako zagrożenie.

Z perspektywy europejskiej działania dżihadystyczne realizowane w Afryce i na Bliskim Wschodzie, a później w Europie, to największe zagrożenie. Ponadto repatriacja części osób z obozów w Syrii, a także niekontrolowany napływ migrantów (także niezidentyfikowanych i bez dokumentów) powoduje, ze rosną obawy względem wyznawców islamu, wśród których mogą znajdować się osoby zindoktrynowane¹³. Jest to naturalne poczucie i potrzeba bezpieczeństwa. Mniejszości etniczne i religijne, które nie będą edukowane i kontrolowane, mogą stanowić zagrożenie wewnętrzne¹⁴.

Muzułmanie w Polsce

Bardzo ważną kwestią jest to, że w Polsce żyje stosunkowo duża społeczność muzułmańska¹⁵. Co ważne, od początku XVI do lat osiemdziesiątych XX wieku polskimi muzułmanami byli niemal wyłącznie Tatarzy, a osadnictwo tatarskie na początku miało charakter wojskowy. Muzułmańscy osadnicy, tworząc oddzielne chorągwie, walczyli w wojsku polskim i litewskim, a później m.in. podczas powstania kościuszkowskiego¹⁶. Tatarzy uczestniczyli w walkach powstańczych w roku 1831, a także w powstaniu styczniowym 1863, a jedną z rzeczy, która motywowała ich do walki była obrona ojczyzny, którą była ziemia polska, a na niej mogiły przodków Tatarów. Na zawsze w pamięci zapisze się Pułk Jazdy Tatarskiej im. Pułkownika Mustafy Achmatowicza¹⁷. Po uzyskaniu przez Polskę niepodległości w granicach polskich zamieszkiwało około 5,5 tysiąca muzułmanów. Również i później, podczas II wojny światowej, walczyli na wielu frontach, także o wolną Polskę¹⁸.

Pod koniec XX wieku do Polski zaczęli przybywać wyznawcy islamu z całego świata, m.in. podejmując zatrudnienie, studiując na uczelniach wyższych lub szukając schronienia¹⁹. Obecnie w Polsce mieszka co najmniej 6500 muzułmanów²⁰, ale szacuje się, że może mieszkać nawet 25-30 tysięcy, wliczając w to kilkutysięczną polską mniejszość tatarską skupioną w większości w Muzułmańskim Związku Religijnym. Diaspora arabska oceniana jest na około 12-15 tysięcy osób. Kolejnych kilka tysięcy stanowią dawni migranci z Afganistanu i Iranu, migranci polityczni i ekonomiczni z Bałkanów, Turcji, Czeczenii i Ukrainy, migranci ekonomiczni z Pakistanu, niewielkie grupy z postsowieckich republik w Azji Środkowej²¹. Liczba osób pozostających na stałe w Polsce waha się od 10 do 20 tysięcy osób, głównie mieszkających na Podlasiu oraz w większych aglomeracjach.

Tatarzy z Bohonik i Kruszynian, a szerzej z Podlasia, przeszli długi proces asymilacji, zachowując pewne cechy kultury swych przodków i przyswajając wiele elementów miejscowej kultury. Wyznają oni islam, acz w zmienionej formie. Zmieniło się funkcjonowanie społeczności, np. nieprzestrzeganie pięciokrotnej modlitwy w ciągu dnia (salat), lecz przekładanie jej na jeden dzień, kiedy odmawiana jest łącznie za cały tydzień. Pielgrzymka do Mekki (hadżdż) jest uwarunkowana względami finansowymi i zdrowotnymi. Pozostałe filary wiary są przeważnie przestrzegane. Podkreślane jest rygorystyczne wypełnianie postu w miesiącu ramadan. Oprócz tego tatarskie meczety w Bohonikach i Kruszynianach nie mają minaretów, skąd muezin nawoływałby wiernych na modlitwę; architektonicznie przypominają raczej wiejskie drewniane kościółki, co jest kolejnym wyrazem asymilacji. Tatarzy mimo przywiązania do swojej historii przyznają, że są Polakami i zarówno kultura arabska, jak i polska jest im bliska. Należy wskazać, że stopień ich asymilacji jest całkowity. Tatarzy, prawosławni i katolicy zapraszają się nawzajem na święta religijne, a w przypadku rodzin mieszanych wyznaniowo obchodzą często wspólnie święta obu religii. Jednocześnie stanowczo odcinają się oni od Państwa Islamskiego i działań terrorystycznych podejmowanych przez tę organizację, wskazując, że nie są to prawdziwi wyznawcy islamu, a terroryści²².

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Zagrożenie terrorystyczne i hybrydowe w procesie definiowania

Liga Muzułmańska w Rzeczypospolitej Polskiej potępiła zamachy terrorystyczne, do których dochodziło w Europie Zachodniej. Organizacja wydała również specjalne oświadczenie, odwołując się do wartości islamu. Można w nim wyczytać, iż jest ona przeciwna tak nikczemnym działaniom wyznawców islamu, ponieważ są one przeciwne temu, co jest napisane w Koranie. Według przedstawiciela Ligi Muzułmańskiej w Polsce takie działania uderzają nie tylko w obywateli Europy, ale są również ciężarem dla funkcjonowania całej społeczności muzułmańskiej. W zamachach giną także wyznawcy Allaha, co wyraźnie pokazuje, że celem jest konkretne państwo na Starym Kontynencie, a nie chrześcijanie²³.

Islamska przyszłość

Należy się przygotować na to, że będzie postępować migracja wyznawców islamu do Polski w nadchodzących latach. Jest to efekt otwartych granic w UE, współpracy polsko-arabskiej (np. z państwami z Półwyspu Arabskiego; zarówno w sektorze prywatnym, jak i publicznym), programów stypendialnych, rozwijającego się rynku pracy, a także w wyniku rosnącej populacji muzułmanów zamieszkujących Polskę.

Ze względu na różnice religijne oraz kwestię, jak będą postrzegani wyznawcy islamu w Polsce, trzeba brać pod uwagę, że mogą pojawiać się kolejne wyzwania w procesie adaptacji osób przybywających. Jest to szczególnie istotne w kwestii tego, jak przedstawiciele ruchów skrajnie prawicowych będą reagować na możliwe kolejne kryzysy migracyjne oraz rosnącą liczbę muzułmanów²⁴. Nie będzie przekłamaniem stwierdzenie, że są duże obawy wśród Polaków o to, jak mogą zachowywać się wyznawcy islamu i czy ich wartości nie będą negatywnie oddziaływać na polską kulturę i tradycje. Niemniej, Tatarzy pokazali, jak można wspólnie żyć i budować pozytywny obraz relacji chrześcijańsko-muzułmańskiej oparty na przywiązaniu do tego samego kraju. Zatem realny jest scenariusz, w którym postępująca globalizacja i mieszanie się religii nie spowoduje napięć i niechęci. Ten unikalny przykład muzułmanów na wschodzie Polski niech będzie dobrym znakiem dla kolejnych pokoleń.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 4(10)/2022.

Grafika: Kamil Gopaniuk/Creative Commons Attribution 2.0

¹ Z. Śliwa, A. Olech, Migracje i kryzys na granicy polsko-białoruskiej, https://ine.org.pl/migracje-i-kryzys-na-granicy-polsko-bialoruskiej, dostęp: 30.11.2022.

² Jestem muzułmaninem, jestem Charlie Hebdo (w nawiązaniu do nazwy zaatakowanej siedziby dziennika).

³ T. Acres, New Zealand mosque attack videos are still being hosted on Facebook, Sky News, 24.09.2019, https://news.sky.com/story/new-zealand-mosque-attack-videos-are-still-being-hosted-on-facebook-11817602 , dostęp: 2.04.2022.

⁴ N. Orrenius, Strzały w Kopenhadze, tłum. K. Tubylewicz, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2018, s. 20–25.

⁵ A. Olech, J. Różańska, Migranci w Europie, a zakaz noszenia burek, hijabów i niqabów na przykładzie Republiki Francuskiej, https://ine.org.pl/migranci-w-europie-a-zakaz-noszenia-burek-hijabow-i-niqabow-na-przykladzie-republiki-francuskiej, dostęp: 25.11.2022.

⁶ PIE, Polacy mogli wydać nawet 10 mld PLN na pomoc udzielaną uchodźcom z Ukrainy w pierwszych miesiącach wojny, https://pie.net.pl/polacy-mogli-wydac-nawet-10-mld-pln-na-pomoc-udzielana-uchodzcom-z-ukrainy-w-pierwszych-miesiacach-wojny/, dostęp: 20.11.2022.

⁷ Oryx, A European Powerhouse: Polish Military Aid To Ukraine, https://www.oryxspioenkop.com/2022/08/a-european-powerhouse-polish-military.html, dostęp: 21.11.2022.

⁸ K. Kita, Macron czuje oddech Marine Le Pen. Pałac Elizejski w jej zasięgu, Podróż bez paszportu, 1.01.2021, https://www.youtube.com/watch?v=5_7Yd8a16sk&ab_channel=Podr%C3%B3%C5%BCbezPaszportu&fbclid=IwAR0iT6DTmyWOTxLH2SdGzWHu5KwKEJzc2jc3if1RZo2RBPQbXWvKYfLuqdI , 2.04.2022.

⁹ A. Olech, Wybory prezydenckie w Republice Francuskiej z perspektywy bezpieczeństwa, https://ine.org.pl/wp-content/uploads/2022/04/Wybory-prezydenckie-w-Republice-Francuskiej-z-perspektywy-bezpieczen%CC%81stwa-1.pdf, dostęp: 28.11.2022.

¹⁰ Racisme, antisémitisme, xénophobie, quel est le poids des préjugés au sein de la société française ?, Institut D’études Opinion et Marketing en France et à l’international, 19.03.2021, https://www.ifop.com/publication/racisme-antisemitisme-xenophobie-quel-est-le-poids-des-prejuges-au-sein-de-la-societe-francaise/?fbclid=IwAR0ELbTbL7lz93Vxcvw5Qs4bw1BBYuGeYH_iD36J8tiHTPaisaIff1VcGks , dostęp: 2.04.2022.

¹¹ P. Y. Bouchez, Un centre musulman à Rennes cible de tags racistes, „Le Monde”, 12.04.2021, https://www.lemonde.fr/societe/article/2021/04/12/un-centre-musulman-a-rennes-cible-de-tags-racistes_6076418_3224.html?utm_term=Autofeed&utm_medium=Social&utm_source=Facebook&fbclid=IwAR2Eb1Yl1zPXz1ja5HxjoebwX154oPMLmgcMrn22JWXDt9x7CsIWAsUyktc#Echobox=1618203425 , dostęp: 2.04.2022.

¹² Racisme, antisémitisme, xénophobie, quel est le poids des préjugés au sein de la société française ?, Institut D’études Opinion et Marketing en France et à l’international, 19.03.2021, https://www.ifop.com/publication/racisme-antisemitisme-xenophobie-quel-est-le-poids-des-prejuges-au-sein-de-la-societe-francaise/?fbclid=IwAR0ELbTbL7lz93Vxcvw5Qs4bw1BBYuGeYH_iD36J8tiHTPaisaIff1VcGks , dostęp: 2.04.2022.

¹³ H. Sallon, With new mass repatriation of women and children from Syria, France breaks from 'case-by-case’ approach, https://www.lemonde.fr/en/international/article/2022/10/20/with-new-mass-repatriation-of-women-and-children-from-syria-france-breaks-away-from-case-by-case-approach_6001172_4.html, dostęp: 30.11.2022.

¹⁴ Politico, Rioting in Brussels after Belgium loses World Cup match to Morocco, https://www.politico.eu/article/rioting-in-brussels-after-belgium-loses-world-cup-football-match-to-morocco, dostęp: 30.11.2022.

¹⁵ E. Górska, Europejska Islamofobia a muzułmanie w Polsce, „Poliarchia” 2013, nr 1, s. 187–191.

¹⁶ A. Kołodziejczyk, Tatarskie Pułki Straży Przedniej Wielkiego Księstwa Litewskiego w Powstaniu Kościuszkowskim, Niepodległość i Pamięć 16/1 (29), 2009, s. 5-18.

¹⁷ Więcej: J. Jakubowicz, Tatarski szwadron 13 Pułku Ułanów Wileńskich – zapomniana karta kampanii wrześniowej, HistMag, 19.01.2014.

¹⁸ U. Wróblewska, Patriotyzm Tatarów polskich na przestrzeni dziejów, UWB, s. 258, 262.

¹⁹ Muzułmański Związek Religijny w RP, Historia islamu w Polsce, https://mzr.pl/historia-islamu-w-polsce, dostęp: 29.11.2022.

²⁰ Demagog, Ilu jest muzułmanów w Polsce?, https://demagog.org.pl/wypowiedzi/ilu-jest-muzulmanow-w-polsce, dostęp: 29.11.2022.

²¹ Onet, Jaka jest mniejszość muzułmańska w Polsce? Nie ma radykałów, zagrożenie terroryzmem jest bardzo małe, https://wiadomosci.onet.pl/kraj/jaka-jest-mniejszosc-muzulmanska-w-polsce-nie-ma-radykalow-zagrozenie-terroryzmem/nlvwx85, dostęp: 30.11.2022.

²² Zob. S. Cebula, Tatarzy z Bohonik i Kruszynian. Tożsamość, asymilacja, współczesne wyzwania, „Orientalia Christiana Cracoviensia” 2016, nr 8, s. 115–126.

²³ T. Michalczak, Zamachy terrorystyczne w Europie – jak skutecznie prowadzić działania antyterrorystyczne w Polsce, [w:] W. Zubrzycki, K. Jałoszyński, A. Babiński, Polska ustawa antyterrorystyczna – odpowiedź na zagrożenia współczesnym terroryzmem. Szczytno 2016, s. 76.

²⁴ A. Dudzińska, M. Kotnarowski, Imaginary Muslims: How the Polish right frames Islam, https://www.brookings.edu/research/imaginary-muslims-how-polands-populists-frame-islam, dostęp: 30.11.2022.

Artykuł Polscy muzułmanie – unikalny proces asymilacji pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Współcześnie można uznać Indie za najlepszego i najsilniejszego sojusznika Francji na Indo-Pacyfiku. Lata współpracy i analogiczna polityka międzynarodowa doprowadziła do zacieśnienia więzi w kluczowym momencie. Rywalizacja amerykańsko-chińska i sprawa Tajwanu w tle sprawiają, że głos Indii i Francji może być decydujący. Jest to rodzaj sojuszu, który ma podstawy nie tylko militarne, ale też gospodarcze i polityczne. Jawi się on jako ten, który może zaburzyć lub doprowadzić do utrzymania równowagi w regionie. Nie należy podważać potencjału obu państw, gdyż mają one bardzo silną pozycję na arenie międzynarodowej. W duecie ich zdolności się dublują¹.

Należałby rozpocząć od tego, że Francja i Indie są bliskimi partnerami od wielu, wielu lat. Choć na agendzie międzynarodowej rzadko dostrzega się ten sojusz, to jest on kluczowy nie tylko dla obu państw, ale sytuacji bezpieczeństwa w wymiarze globalnym. Rozwijająca się bilateralna współpraca ma swoje korzenie w czasach zimnej wojny. W pierwszych dziesięcioleciach, po odzyskaniu przez Indie niepodległości, Francja okazała się ważnym partnerem w dziedzinie zaawansowanych technologii, m.in. wnosząc istotny wkład w indyjski program rozwoju energii nuklearnej, czy program rakietowy, a później w dziedzinie obronności². Co ważne, pomimo tego, że to ZSRR był głównym partnerem Indii w kwestiach bezpieczeństwa i dyplomacji, Francja zmieniła tę dynamikę, dążąc do zrównoważenia nadmiernej zależności Indii od ZSRR.

Francja od zawsze popierała niezależną pozycję Indii w regionie. Ponadto Paryż i Nowe Delhi chciały rozwinąć wspólny handel, co dla obu stanowiło otwarcie się na nowe, bogate rynki. Jednocześnie ważnym elementem pozostawała współpraca nad technologią jądrową, rozwojem zdolności kosmicznych i obronnością. Nie bez znaczenia było udzielone wsparcie dla Indii w kontekście konfliktu z Pakistanem, czy też podpisanie umowy o partnerstwie strategicznym w 1998 r., które położyło podwaliny pod stosunki indyjsko-francuskie i dało podstawy do rozwoju na nowych płaszczyznach³. Obecnie, te relacja będzie się tylko zacieśniać. Oprócz powyższych, Indie i Francja podpisały 10 marca 2018 roku umowę „o zapewnieniu wzajemnego wsparcia logistycznego między ich siłami zbrojnymi”, aby rozszerzyć wsparcie logistyczne na rzecz obustronnego dostępu do wybranych obiektów dla sił zbrojnych⁴.

Jak wskazywał E. Macron: należy budować francuską niezależność, również w oparciu o sojusze; także ten z Indiami. Francja utrzymuje dobre relacje z Indiami od dziesięcioleci, wynika to m.in. z potrzeby umacniania swej obecności w regionie Indo-Pacyfiku i mieści się w ramach wizji współuczestnictwa i kreowania porządku międzynarodowego ramię w ramię z jeszcze większymi graczami, np. Stanami Zjednoczonymi i Rosją, zarysowanej we francuskiej strategii indopacyficznej. Co więcej, o znaczeniu kooperacji francusko-indyjskiej dobrze świadczy fakt, że Paryż nazywany jest jednym z najsilniejszych i najważniejszych partnerów Nowego Delhi. We współczesnym ujęciu opiera się ją na trzech filarach: współpracy obronnej, współpracy kosmicznej i współpracy w zakresie cywilnego wykorzystania energii nuklearnej⁵. Dla Francji Indie to również partner, który wspiera w regionie oraz chętnie kupuje uzbrojenie.

Fundamentalną kwestią w proces zacieśnienia relacji są wspólne ćwiczenia wojskowe. Jedne z najważniejszych to ćwiczenia noszące nazwę Varuna i odbywające się bardzo regularnie – od 20 lat. Podczas ostatnich manewrów osiem okrętów pod banderą Francji i Indii zademonstrowało wysoki stopień interoperacyjności we wszystkich aspektach wojny morskiej, tj. działaniach wymierzonych przeciwko okrętom pływającym na powierzchni, pod wodą, a także w zakresie obrony przeciwlotniczej⁶. Wojskowi przedstawiciele obu marynarek stwierdzili, że interoperacyjność Francji i Indii jest na najwyższym poziomie. Inne, równie ważne ćwiczenia, to wykorzystanie sił powietrznych, ostatnio w ramach misji Pegase⁷. Kolejne ćwiczenia lotnicze francusko-indyjskie to Garuda, odbywające się nieregularnie, naprzemiennie na terytorium Francji lub Indii. Są organizowane w celu zwiększenia współpracy sił powietrznych obu krajów zarówno w wymiarze obrony lotniczej, jak i ataków lądowych⁸. Oprócz tego, Francja przeprowadziła wspólnie z Indiami szóstą edycję ćwiczeń wojskowych obu armii lądowych pod nazwą Ex-Shakti. Celem przedsięwzięcia było wzmocnienie zdolności obronnych obu państw oraz przeprowadzenie operacji antyterrorystycznych⁹.

Inny rodzaj francusko-indyjskiej kooperacji wielokrotnie łączy się z lobbowaniem pozycji Indii – przy wydatnym wsparciu Paryża – na arenie międzynarodowej. To Francja była zwolennikiem przystąpienia Indii do Reżimu Kontroli Technologii Rakietowych (ang. Missile Technology Control Regime), Porozumienia Wassenaar (ang. The Wassenaar Arrangement on Export Controls for Conventional Arms and Dual-Use Goods and Technologies), Grupy Australijskiej (ang. Australia Group) oraz organizacji funkcjonującej pod nazwą Grupy Dostawców Sprzętu Jądrowego (ang. Nuclear Suppliers Group).

Oprócz powyższych trzeba wskazać, że oba kraje podjęły decyzję o współpracy w zakresie zabezpieczenia przestrzeni kosmicznej przed szeregiem rosnących wyzwań związanych z bezpieczeństwem kosmicznym, w tym wyzwań związanych z wojnami w przestrzeni kosmicznej oraz rosnącym zanieczyszczeniom. Głównym celem Francji i Indii jest utrzymanie bezpiecznego dostępu do przestrzeni kosmicznej dla wszystkich, ale w nieszkodliwy sposób, dążąc do globalnego zarządzania przestrzenią kosmiczną. Z uwagi na zaangażowanie USA, Chin i Rosji, jest to swego rodzaju dołączenie obu państw do wyścigu w kosmosie, ale jako sojusznicy.

W 2016 r. Indie kupiły od Francji 36 samolotów Rafale dla swoich sił powietrznych za kwotę 7,8 mld euro na podstawie zawartego we wrześniu międzyrządowego porozumienia. Był to największy francusko-indyjski kontrakt tego typu, a także największa umowa zagraniczna obejmująca akwizycję tych samolotów. Myśliwce produkowane przez francuskiego giganta Dessault Aviation były sukcesywnie dostarczane do Indii w kolejnych latach, a ostatni samolot dotarł w marcu 2022 r¹⁰.

Niedawno jeszcze informowano, że Indie są zainteresowane kupieniem samolotów Mirage od Tajwanu¹¹. Pomimo, że maszyny są mocno wyeksploatowane, byłby to kolejny krok na drodze nie tylko zacieśniania dwustronnej relacji, ale także podtrzymania dostaw francuskiego uzbrojenia. Z drugiej strony, pojawia się okazja do zakupu Rafale. Decyzja ma zostać podjęta w nadchodzących miesiącach, ale prawdopodobnie Indie wybiorą nowszy sprzęt. Warto wskazać, że import uzbrojenia do Indii z Francji wzrósł w ciągu ostatnich 5 lat ponad dziesięciokrotnie, czyniąc Francję drugim co do wielkości dostawcą broni w latach 2017-21. W XXI wieku 7% francuskiego eksportu zbrojeniowego jest kierowane do Indii¹². Weryfikując tylko 2020 rok, to Francja była największym dostawcą broni do Indii, eksportując sprzęt wojskowy o wartości ponad 1 miliarda dolarów, w porównaniu z 970 milionami dolarów broni z Rosji¹³.

Warto nadmienić, że wszelkie napięcia na granicy lądowej Indii z Chinami pozostają ważną sprawą dla Francji. Chiny od lat budują porty, połączenia drogowe i kolejowe oraz inną infrastrukturę na Sri Lance i w Birmie, zbliżając się aż nadto do indyjskiego wybrzeża. Choć wiele z nich to projekty cywilne, zwraca się uwagę, że kraje-odbiorcy coraz bardziej popadają w chiński dług i wpływy. Pekin zwiększył również swoje zaangażowanie na Malediwach, Seszelach, Mauritiusie i Bangladeszu. Uzasadnione obawy Indii o stale rosnące wpływy Chin w regionie podziela również Pałac Elizejski. Wówczas minister spraw zagranicznych Jean-Yves Le Drian podkreślał hegemoniczne cele Chin i rosnącą agresywność wskazując, iż Paryż chce współpracować ze wszystkimi aktorami i krajami Indo-Pacyfiku nad budową alternatywnego modelu względem Pekinu, szanując suwerenność swoich partnerów. Indie mają niewiele opcji, jak tylko porzucić tradycyjną ostrożność w kontaktach z Zachodem i przyspieszyć swoje zaangażowanie w relacje z innymi krajami, a zwłaszcza z Francją.

Zarówno Indie, jak i Francja, mówią podobnym językiem w tzw. strategicznej autonomii. Istnieje zbieżność w wielu kwestiach na poziomie globalnym, a żadne z państw nie chce być postrzegane jako operujące pod presją, zwłaszcza ze strony USA¹⁴. Wyzwania na Oceanie Indyjskim są tak ogromne, że dla Indii nie jest możliwym, aby samemu przeciwstawić się chińskim wpływom gospodarczym, politycznym i dyplomatycznym, a przez to europejscy partnerzy mogą być przydatni. Francja ma zdolności polityczne, ekonomiczne, wojskowe i technologiczne, by wspierać Indie.

Niedawno, bo w maju 2022 roku doszło do spotkania premiera Narendry Modiego z prezydentem Emmanuelem Macronem. Po spotkaniu podkreślono, że wieloletnia współpraca zbrojeniowa obu krajów świadczy wyraźnie o wzajemnym zaufaniu i dalszych projektach w przyszłości¹⁵.

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Pozycja Republiki Francuskiej na Indo-Pacyfiku

W Republice Francuskiej żywo dyskutowana jest obecnie nowa strategia dla Indo-Pacyfiku. Choć poprzednią przyjęto ledwie 4 lata wcześniej – była pierwszym takim dokumentem opublikowanym przez kraj członkowski Unii Europejskiej – to obecna sytuacja wymaga jak najszybszego działania. Francuzi chcą być gotowi na możliwe zmiany zachodzące w regionie. Pod szczególną uwagę bierze się aktywność Chin. Dotyczy ona nie tylko kwestii militarnych i ekonomicznych, ale też budowania strefy wpływów we francuskich terytoriach zamorskich. Ponadto to Indie oczekują zarówno od Francji, jak i USA, że będą na bieżąco weryfikować aktywność Chin¹⁶. Tym samym nowy dokument strategiczny jest kluczowy dla Francuzów, zwłaszcza biorąc pod uwagę ich duże zaangażowanie w Afryce i na wschodniej flance NATO. Niezmiennie jednak, Indie pozostają najważniejszym partnerem w regionie.

Sojusz Paryża z Dehli jest unikalny. Oba państwa ufają sobie w kwestii współpracy militarnej i otwierają swój rynek. Ponadto mają podobne postrzeganie ofensywnych działań, czy to Amerykanów, czy Chińczyków. Stąd też żadna ze stron nie ma oporów przed podejmowaniem wielokierunkowej współpracy, czyli np. silnie współpracować z Rosją w kwestii zakupu i sprzedaży uzbrojenia. Podobna wizja środowiska geopolitycznego jest fundamentem w procesie dalszego zacieśniania więzi. Do sprawnej polityki zagranicznej niezbędny jest wielopoziomowy charakter interesów, gdzie przenikają się one z wizjami partnerów z całego świata. W tym konkretnym ujęciu Francja odnalazła kluczowego sojusznika w Azji Południowej, a Indie w Europie Zachodniej. Należy uważnie obserwować, gdyż ta więź będzie z każdym rokiem silniejsza¹⁷.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 3(9)/2022.

Grafika: pixabay.com

¹ A. Olech, K. Opara, Francusko-indyjskie stosunki wojskowe: wzmacnianie partnerstwa i obustronne korzyści, [w:] Zagraniczna aktywność militarna Republiki Francuskiej, Poznań 2022, s. 77-87.

² C. Mohan, D. Baruah, Deepening the India-France Maritime Partnership, https://carnegieindia.org/2018/02/23/deepening-india-france-maritime-partnership-pub-75630, dostęp: 24.07.2022.

³ M. Barma, S. Sinha, France and India: New shift in an old relationship, https://www.sundayguardianlive.com/news/france-india-new-shift-old-relationship, dostęp: 04.07.2022.

⁴ Décret n° 2019-266 du 2 avril 2019 portant publication de l’accord entre le Gouvernement de la République française et le Gouvernement de la République de l’Inde relatif à la fourniture de soutien logistique réciproque entre leurs forces armées (ensemble deux annexes), signé à New Delhi le 10 mars 2018.

⁵ Embassy of India, Paris, India-France Bilateral Relations, http://mea.gov.in/Portal/ForeignRelation/Bilateral_Brief_Paris_Apr_2018.pdf, dostęp: 25.07.2022.

⁶ R.P. Rajagopalan, India-France Naval Exercise: Growing Strategic Synergy, https://thediplomat.com/2021/05/india-france-naval-exercise-growing-strategic-synergy/, dostęp: 29.07.2022.

⁷ R. Sengupta, Rafale jets land in India as part of mission 'Pegase’ amid procurement controversy, https://www.newindianexpress.com/nation/2018/sep/03/rafale-jets-land-in-india-as-part-of-mission-pegase-amid-procurement-controversy-1867002.html, dostęp: 29.07.2022.

⁸ Ex-Desert Knight 21: India-France Military exercise, https://www.gktoday.in/topic/ex-desert-knight-21-india-france-military-exercise/, dostęp: 29.07.2022.

⁹ Indian and French troops begin sixth edition of EX SHAKTI 2021 exercise, https://www.army-technology.com/news/india-france-begin-shakti-2021-exercise/, dostęp: 29.07.2022.

¹⁰ A. Dangwal, With Mission Rafale Accomplished, France Now Eyes Bigger Deal For Dassault Fighters For Indian Air Force & Navy, https://eurasiantimes.com/france-now-eyes-dassault-fighters-for-indian-air-force-navy/, dostęp: 11.08.2022.

¹¹ S. Chaudhary, Why India Could Buy French-Origin, Second-Hand Dassault Fighter Jets From Taiwan?, https://eurasiantimes.com/why-india-could-buy-french-origin-second-hand-dassault-fighter-jets-from-taiwan/, dostęp: 11.08.2022.

¹² A. Olech, Francuski sprzęt wykorzystywany w trakcie inwazji na Ukrainie https://defence24.pl/geopolityka/francuskie-uzbrojenie-wykorzystywane-w-trakcie-inwazji-na-ukrainie, dostęp: 12.08.2022.

¹³ Nikkei Asia, France and India partner on weapons tech in blow to Russia, https://asia.nikkei.com/Politics/International-relations/France-and-India-partner-on-weapons-tech-in-blow-to-Russia, dostęp: 12.08.2022.

¹⁴ DW, France banks on India as key Indo-Pacific partner, https://www.dw.com/en/france-banks-on-india-as-key-indo-pacific-partner/a-60854716, dostęp: 12.08.2022.

¹⁵ India, France agree on deeper French involvement in 'Atmanirbhar Bharat’ efforts in defence sector, https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/india-france-agree-on-deeper-french-involvement-in-atmanirbhar-bharat-efforts-in-defence-sector/articleshow/91340727.cms, dostęp: 17.07.2022.

¹⁶ A. Olech, Nowa francuska strategia dla Indo-Pacyfiku, https://defence24.pl/geopolityka/nowa-francuska-strategia-dla-indo-pacyfiku-analiza, dostęp: 12.08.2022.

¹⁷ A. Olech, K. Opara, Francusko-indyjskie stosunki wojskowe: wzmacnianie partnerstwa i obustronne korzyści, [w:] Zagraniczna aktywność militarna Republiki Francuskiej, Poznań 2022, s. 77-87.

Artykuł Francja i Indie – kilkadziesiąt lat sojuszu pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Pozycja mocarstwa jest determinowana jego obecnością i demonstracją siły w kilku regionach jednocześnie. Francja – która w myśl słów Emmanuela Macrona – dalej ma rozwijać ideę Wielkiej Republiki, kieruje obecnie duży ciężar swoich polityczno-militarnych interesów pomiędzy Chiny a Australię. Mimo ogromnego zagrożenia dla francuskich wojsk w Sahelu oraz wyzwań i zobowiązań na flance wschodniej NATO, Paryż jest świadom, że musi dołączyć do teatru działań, gdzie aktywnie działają już inni quasi­-sojusznicy, w tym m.in. Amerykanie, Brytyjczycy, Japończycy i Koreańczycy. Francja posiada swoje departamenty zamorskie rozrzucone po całym świecie, również w pobliżu Oceanu Indyjskiego i zachodnio-środkowej części Pacyfiku.

Zainteresowanie Indo-Pacyfikiem i Azją nie jest współcześnie tak duże jak np. wojną na Ukrainie. Niemniej, gdy spotykają się interesy mocarstw, a marynarki wojenne są postawione w stan najwyższej gotowości, to należy wziąć pod uwagę zmianę dyskursu zainteresowań. Francja, która jest militarnie obecna na całym globie, jest również skoncentrowana na Indo-Pacyfiku. Region ten pozostaje kluczowy, zarówno dla USA, jak i Chin, a zatem warto określić rolę kolejnego z aktorów geopolitycznych w tej rywalizacji, czyli Francji¹.

Pod rządami prezydenta Emmanuela Macrona nastąpił wyraźny wzrost intensywności ukierunkowania na Indo-Pacyfik, z wyraźnym naciskiem na interesy francuskie². Już w 2018 r. opublikowano strategię bezpieczeństwa Francji w regionie Indo-Pacyfiku, co było sygnałem o zwiększonym zainteresowaniu Paryża tym obszarem³. Obecnie należy się spodziewać tylko rosnącej pozycji Francji, która posiada narzędzia do przyjęcia roli europejskiego lidera i głównego partnera dla państw w tym regionie.

Francja jest obecna na Indo-Pacyfiku głównie za sprawą swoich terytoriów zamorskich. Co ważne, aż 93% jej wyłącznej strefy ekonomicznej znajduje się na Oceanie Indyjskim i Pacyfiku. W tym regionie mieszka ponad 1,6 miliona Francuzów, a także stacjonuje łącznie 8000 żołnierzy. Obecnie to właśnie terytorium, gdzie spotykają się interesy Australii, Chin, Indii, Indonezji, Japonii, Korei Południowej, Tajwanu oraz USA, stało się niezwykle ważne dla Paryża. Wynika to przede wszystkim z morskich szlaków handlowych łączących Europę i Zatokę Perską z Oceanem Spokojnym, przez Ocean Indyjski i Azję Południowo-Wschodnią, które – odpowiednio wykorzystywane – pozwalają na aktywny udział w światowym handlu i inwestycjach (wymiana z regionem Indo-Pacyfiku stanowi ponad jedną trzecią francuskiego handlu towarami poza UE i wzrosła o 49% w ciągu ostatnich 10 lat). Dla Francji to nie tylko okazja do ekonomicznego rozwoju w skali globalnej, ale także do połączenia z dążeniami do hegemonii i rywalizacji militarnej.

Stworzenie silnej marynarki wojennej, zwiększenie operacyjności wojsk rozmieszczonych w regionie, a także aktywny udział w procesie zachodzących zmian, w tym rosnącej rywalizacji Chiny – USA, były dla Francji fundamentalne w kontekście strategii w regionie Indo-Pacyfiku. Obecnie opiera się ona na utrzymaniu niezależnej pozycji, w której możliwa jest współpraca gospodarcza z Chinami, ale jednocześnie wprowadza wspólne ćwiczenia wojskowe z USA, Indiami i Japonią. Paryżowi najbardziej zależy na równowadze sił, utrzymaniu bezpieczeństwa swoich szlaków handlowych oraz inwestycji, a także przyjęciu roli mediatora – obserwatora zmieniającej się sytuacji w regionie, który zwracałby uwagę na zbyt dużą projekcję sił jednego z graczy, ochronę klimatu, praw człowieka i ryzyko ekspansji międzynarodowych grup przestępczych⁴.

Spośród wszystkich państw Unii Europejskiej Francja ma największe możliwości działań i interesy na obszarze Indo-Pacyfiku, co wynika z licznych terytoriów, które kontroluje – wyspy takie jak Majotta i Reunion na Oceanie Indyjskim czy m.in. Nowa Kaledonia i Polinezja Francuska na Oceanie Spokojnym. Do tego dochodzą aspekty historyczne. Państwa takie jak Wietnam, Laos i Kambodża przez długi czas pozostawały pod kontrolą Paryża, co skutkowało też francuskim zaangażowaniem w wojnę na Półwyspie Indochińskim w latach 1946-1954. Francja po dziś dzień utrzymuje z nimi ważne związki nie tylko polityczne, ale także językowe i kulturowe.

Ekspansyjne działania Chin w Azji Południowo-Wschodniej są uznawane przez Francję za duże wyzwanie. Paryż postrzega Chiny jako swojego handlowego partnera, choć jednocześnie widzi związane z tym państwem zagrożenia dla bezpieczeństwa w regionie. Dotyczą one w głównej mierze zwiększającej się militarnej obecności Chin na Morzu Południowochińskim oraz zaangażowaniem na południowym Pacyfiku. Nie jest tajemnicą, że Chiny próbują podporządkowywać sobie mikropaństwa położone na Oceanie Indyjskim. Od wielu lat prowadzą inwestycje i udzielają pomocy państwom takim jak Fidżi, Kiribati, czy Wyspy Salomona. Nie robią tego bezinteresownie. W zamian za pomoc oczekują od tych państw popierania stanowisk Chin na forum Organizacji Narodów Zjednoczonych i jej wyspecjalizowanych agend.

Choć współcześnie Francja nie jest postrzegana jako rywal Chin, to znajduje się w opozycji do nich i ich działań. W sporze pomiędzy Stanami Zjednoczonymi a Chinami nie stoi po żadnej ze stron i deklaruje neutralność, a swoją obecność w regionie uzasadnia chęcią ochrony interesów. Niemniej, widząc chińskie zaangażowanie w Afryce (które ma charakter antyfrancuski), Paryż oddala się od kooperacji z Pekinem, zbliżając do Waszyngtonu.

Francja od kilku lat wzmacnia i intensyfikuje strategiczną obecność wojskową na Indo-Pacyfiku. Francja była pierwszym państwem Unii Europejskiej, które przyjęło strategię dotyczącą regionu Indo-Pacyfiku. Stało się to w 2018 r. Następnie przekonała Niemcy i całą wspólnotę do pójścia w jej ślady, wobec czego UE również przyjęła podobną strategię. Oprócz tego, Francja jest już gotowa na przyjęcie kolejnego dokumentu strategicznego dotyczącego regionu. Już trwają dyskusje nad wdrożeniem nowego podejścia, które ma być odpowiedzią na rosnące napięcia w regionie⁵.

Trwające dyskusje, co do stworzenia nowej strategii Francji dotyczącej Indo-Pacyfiku, mocno wspiera Minister Sił Zbrojnych Republiki Francuskiej Sébastien Lecornu (był wcześniej ministrem ds. terytoriów zamorskich), wzywając do ponownego omówienia polityki względem Indo-Pacyfiku. Podkreśla strategiczne znaczenie regionu, wnosi o jego ujęcie w programowaniu wojskowym oraz proponuje omówienie funkcjonowania terytoriów zamorskich względem sytuacji bezpieczeństwa. Minister zaznaczył, że Francja będzie nadal prowadzić szkolenia i operacje partnerskie. Wyróżnił, że regularnie będą rozmieszczane dodatkowe samoloty myśliwskie Rafale, m.in. na Polinezji, a siły zbrojne będą w stałej gotowości nie tylko w Polinezji i Nowej Kaledonii, ale także w Reunionie i Majotcie. Odniósł się on także do konkretnych państw, sygnalizując, że Francja to sojusznik Korei Południowej i Japonii oraz ważny partner dla jakich państw jak Indie, Indonezja i Malezja.

Obecnie do głównych założeń francuskiej polityki na Indo-Pacyfiku należą: bezpieczeństwo szlaków żeglugowych, walka z przestępczością i terroryzmem, rozwiązywanie kryzysów regionalnych. Stąd też Francja prowadzi regularnie patrole, które operują na Oceanie Indyjskim czy Morzu Południowochińskim. Co roku odbywają się także misje szkoleniowe Jeanne d’Arc. Kolejne istotne punkty to: dialog polityczny z Chinami, także za pośrednictwem Unii Europejskiej, oraz pogłębianie stosunków gospodarczych, handlowych i międzyludzkich z Australią, Indiami, Indonezją, Japonią, Singapurem i Koreą Południową. We francuskiej strategii wobec Indo-Pacyfiku poświęcono również miejsce zagadnieniom takim jak ochrona klimatu i promocja zrównoważonego rozwoju oraz multilateralizm.

W kwestii współpracy na Indo-Pacyfiku Francja szczególną rolę przypisuje trzem państwom, za każdym razem podkreślając rolę partnerstwa w bilateralnych relacjach. Z Indiami zależy jej na kooperacji na rzecz bezpieczeństwa na wodach w pobliżu granic morza terytorialnego, koncentracji na energii odnawialnej oraz walce z zanieczyszczeniem oceanów. Australia miała być głównym partnerem o charakterze militarnym, ale po trójstronnym porozumieniu: AUKUS i rezygnacji z zakupu łodzi podwodnych od Francji teraz oba kraje koncentrują się na walce z nielegalnymi połowami w regionie, reagowaniem na klęski żywiołowe i ochronie środowiska. Co ważne, Francja nawiązała również dialog trójstronny z Indiami i Australią, który obejmuje trzy priorytetowe obszary wspólnych działań: bezpieczeństwo morskie, zarządzanie zasobami morskimi oraz pogłębianie współpracy na forach wielostronnych. Współpracę z Japonią, trzecim partnerem, Francja chce oprzeć na 4 filarach: bezpieczeństwo morskie, klimat, rozbudowa infrastruktury i zdrowie. Wspólne działania to nie tylko ćwiczenia wojskowe, ale także projekty ministerstw i agencji ds. rozwoju obu państw. W takim ujęciu wysokorozwinięta technologicznie Francja będzie mogła wykorzystać okazję do dalszych inwestycji w regionie. Oprócz tego, będzie mogła zostać głównym przedstawicielem w budowaniu dialogu i zaangażowania pomiędzy Indo-Pacyfikiem a Unią Europejską.

Nie można się obecnie dziwić, że Francuzi podkreślają, że to głównie z ich inicjatywy będzie realizowana europejska strategia na rzecz ww. regionu. Jednocześnie wydaje się, że podobnie jak w rywalizacji o wpływy w Europie (E. Macron nie był nigdy zwolennikiem znacznego angażowania się USA w sprawy Starego Kontynentu) Paryż akceptuje sposobność kooperacji z Waszyngtonem, ale nie stawia jej na pierwszym planie. Póki co jest ona utrzymywana przede wszystkim w ramach QUAD i choć francuska wizja Indo-Pacyfiku opiera się na partnerstwach ze wszystkimi członkami Quadrilateral Security Dialogue, to jednak troska o zachowanie autonomii w zaostrzającej się rywalizacji USA–Chiny oraz duże zainteresowanie kooperacją z europejskimi partnerami w regionie Indo-Pacyfiku wyjaśniają, dlaczego Paryż stara się nie angażować w tę bilateralną rywalizację. Co więcej, w ujęciu strategicznym Francja może być wiarygodną alternatywą dla wielu krajów Azji Południowo-Wschodniej⁶.

Dla Francji multilateralizm jest sposobem na złagodzenie rosnącej polaryzacji w regionie i zmniejszenie asymetrii władzy między dużymi i małymi mocarstwami, co jednocześnie pozwala tym drugim na odzyskanie autonomii w podejmowaniu decyzji. Stąd też Paryż podejmuje różne dwu-, trzy- lub wielostronne inicjatywy w regionie Indo-Pacyfiku. Wraz z Indiami i Australią Francja chciała utworzyć oś Paryż – Delhi – Canberra, której celem jest współpraca w zakresie bezpieczeństwa morskiego. Z oboma państwami Francja ma również podpisane umowy o strategicznym partnerstwie. Współpraca z Japonią w zakresie bezpieczeństwa jest stale rozszerzana. Od 2014 co roku oba państwa prowadzą konsultacje 2+2 (ministrowie spraw zagranicznych i obrony obu państw). W maju 2021 r. Francja po raz pierwszy uczestniczyła w japońsko-amerykańskich ćwiczeniach wojskowych. Z państwami Stowarzyszenia Narodów Azji Południowo-Wschodniej Paryż współpracuje w formule ADMM+ (ASEAN Defence Ministers Meeting + ministrowie obrony innych państw). Francja zwiększyła także aktywność i zaangażowanie w organizacjach takich jak: IORA, Forum Wysp Pacyfiku, Komisja Oceanu Indyjskiego, Wspólnota Pacyfiku.

Dzięki rozległej obecności terytorialnej, połączonej z możliwościami projekcji sił na morzu i aktywnością dyplomatyczną, Francja stara się być bardziej zaangażowanym podmiotem na Indo-Pacyfiku i służyć jako pomost między Europą a tym ważnym regionem. Objawia się to w staraniach o utrzymanie równowagi wojskowej (obecność wojsk, ale nie ich ofensywne wykorzystanie), promowaniu multilateralizmu jako filaru stabilności oraz wspieraniu zaangażowania innych państw UE w regionie⁷.

Mimo, że po ogłoszeniu AUKUS i nagłej rezygnacji z zakupu sprzętów wojskowych z Francji świat obiegł sygnał, że Paryż w oczach państw regionalnych nie jest na tyle ważnym graczem, na ile stara się być, okazało się to być nieprawdą. Co więcej, pomimo że porozumienie zaszkodziło jego ambicjom w regionie Indo-Pacyfiku, podważając także międzynarodowe znaczenie państwa, to Paryż dostosowuje swoje działania do nowej rzeczywistości.

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Siły Zbrojne Republiki Francuskiej

Francja, jako jedyne państwo Unii Europejskiej, posiada terytoria zamorskie na Indo-Pacyfiku, zajmując pierwsze miejsce w rankingach wielkości wyłącznej strefy ekonomicznej⁸, wobec czego utrzymuje stałą obecność wojskową celem zapewnienia bezpieczeństwa na tych terenach, w tym bezpieczeństwa szlaków morskich łączących Europę i Azję Wschodnią. Tworzenie nowej strategii dla regionu, a także permanentna obecność wojskowa to wyraźne sygnały, że Paryż będzie aktywnie brał udział w walce o dominację na Indo-Pacyfiku. Ponadto Francja jest bardzo dobrym partnerem – w ujęciu gospodarczym i politycznym – dla państw Azji⁹. Należy się zatem spodziewać, że w ciągu najbliższych miesięcy Francja będzie mocno operować w regionie wzmacniając swoją pozycję, a także służąc częściowo wsparciem dla formatu QUAD, co pozwoli jej na wyczucie stanowiska Pekinu względem Paryża.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 3(9)/2022.

Grafika: Wikimedia Commons

¹ A. Olech, N. Matiaszczyk, Zaangażowanie Francji w regionie Indo-Pacyfiku, [w:] A. Olech, Zagraniczna aktywność militarna Republiki Francuskiej, Poznań 2022, s. 73-76.

² C. Paskal, Indo-Pacific strategies, perceptions and partnerships, Research Paper March 2021, Chatham House, ss. 20-25.

³ Ministère des Armées, France’s Defence Strategy in the Indo-Pacific, Paris 2018.

⁴ Ministère de l’Europe et des Affaires étrangères, La stratégie de la France dans l’Indopacifique, Paris 2021.

⁵ A. Olech, Nowa francuska strategia dla Indo-Pacyfiku, https://defence24.pl/geopolityka/nowa-francuska-strategia-dla-indo-pacyfiku-analiza, dostęp: 10.08.2022.

⁶ A. Rej, French Joint Commander for Asia-Pacific Outlines Paris’ Indo-Pacific Defense Plans, The Diplomat, 13.04.2021, https://thediplomat.com/2021/04/french-joint-commander-for-asia-pacific-outlines-paris-indo-pacific-defense-plans, dostęp: 19.06.2022.

⁷ P. Morcos, France: A Bridge between Europe and the Indo-Pacific?, Center for Strategic and International Studies, 01.11.2021.

⁸ G. Migiro, Countries With The Largest Exclusive Economic Zones, World Atlas, 29.06.2018, https://www.worldatlas.com/articles/countries-with-the-largest-exclusive-economic-zones.html, dostęp: 19.07.2022.

⁹ A. Olech, N. Matiaszczyk, Zaangażowanie Francji w regionie Indo-Pacyfiku, [w:] A. Olech, Zagraniczna aktywność militarna Republiki Francuskiej, Poznań 2022, s. 73-76.

Artykuł Pozycja Republiki Francuskiej na Indo-Pacyfiku pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Wyróżnia się cztery rodzaje francuskich sił zbrojnych: Siły Lądowe (fr. l’Armée de terre), Marynarkę Wojenną (fr. la Marine nationale), Siły Powietrzne i Kosmiczne (fr. l’Armée de l’air et de l’espace) oraz Żandarmerię Narodową¹ (fr. la Gendarmerie nationale). Obecnie w armii służy blisko 271 000 osób, w tym około 61 000 cywilów. Rezerwiści stanowią 64 000 osób (włącznie z zasobami Żandarmerii). Trwają przygotowania do oficjalnego utworzenia piątego rodzaju sił zbrojnych, którym będą wojska w cyberprzestrzeni.

Schemat dowodzenia w Siłach Zbrojnych Republiki Francuskiej

Źródło: opracowanie własne

Ponadto do łańcucha wsparcia militarnego zaliczają się także służby pomocnicze i instytucje powiązane², w tym m.in.³:

• połączone centrum pojęć, doktryn i eksperymentów (fr. centre interarmées de concepts, de doctrines et d’expérimentations, cicde),
• połączone centrum działań na rzecz środowiska (fr. centre interarmées des actions sur l’environnement, ciae),
• narodowe centrum sportów obronnych (fr. le centre national des sports de la défense, cnsd),
• dyrekcja wojskowego szkolnictwa wyższego (fr. la direction de l’enseignement militairesupérieur),
• połączone siły i sztab szkoleniowy (fr. l’état-major interarmées de force et d’entraînement),
• połączony instytut geograficzny (fr. l’établissement géographique interarmées),
• inspektorat sił zbrojnych (fr. l’inspection des armées),
• połączona służba ds. amunicji (fr. le service interarmées des munitions),
• dyrekcja wywiadu i bezpieczeństwa sił zbrojnych (fr. la Direction du renseignement et de la sécurité de la défense, DRSD),
• dyrekcja wywiadu wojskowego (fr. la direction du renseignement militaire, drm),
• dowództwo programów wspólnych i cyberbezpieczeństwa (fr. le commandement des programmes interarmées et de cybersécurité),
• centrum analiz w walce i informatyce obronnej (fr. le centre d’analyse en lutte informatique défensive),
• połączone siły wsparcia meteorologiczno-oceanograficznego (fr. le centre interarmées de soutien météo-océanographique des forces),
• centrum wsparcia operacyjnego i transportu (fr. le centre du soutien des opérations et des acheminements),
• służba testów lotniczych i obronnych (fr. le service des essais et expérimentations aéronautiques de la défense)⁴.

Sztabowi Sił Zbrojnych (fr. État-major des armées, EMA) przewodzi szef Sztabu Generalnego (fr. Chef d’État-Major des armées, CEMA), który kieruje wszystkimi operacjami wojskowymi pod zwierzchnictwem Prezydenta Republiki Francuskiej i nadzorem Ministerstwa Sił Zbrojnych (fr. Ministère des Armées). Szef Sztabu, który jest najwyższy rangą w siłach zbrojnych kraju, nadzoruje⁵:

• dowódców czterech rodzajów armii: lądowej, marynarki, powietrzno-kosmicznej oraz Żandarmerii,
• dowódców sił francuskich za granicą oraz ich sztaby,
• dowódców w operacjach prowadzonych poza granicami kraju,
• dowódców w strefach określanych jako obronne i bezpieczeństwa.

Szczególną rolę pełni zastępca szefa sztabu ds. operacji (fr. le sous-chef état-major, SCEM), który odpowiada za nadzór strategiczny, planowanie oraz przeprowadzanie operacji, które powierzono CEMA w ramach utrzymywanego Centrum Planowania i Prowadzenia Operacji (fr. centre de planification et de conduite des opérations, CPCO). Głównym doradcą szefa Sztabu Sił Zbrojnych jest szef Sztabu Armii Lądowej (fr. le chef d’état-major de l’Armée de terre, CEMAT), który odpowiada za zapewnienie gotowości operacyjnej armii (m.in. organizacja i planowanie stacjonowania jednostek w kraju oraz za granicą, organizacja rekrutacji i szkoleń personelu wojskowego). Głównym zastępcą CEMA jest generał dywizji Sił Zbrojnych (fr. Le major général des armées, MGA)⁶.

Misja Sił Zbrojnych Republiki Francuskiej w wymiarze polityki obronnej i bezpieczeństwa narodowego opiera się na pięciu filarach:

1. wiedza i przewidywanie w celu strategicznego wykorzystania sił zbrojnych;
2. odstraszanie nuklearne, którego celem jest ochrona Francji przed obcymi wpływami na jej interesy;
3. ochrona, której celem jest zagwarantowanie integralności terytorium i zapewnienie obywatelom skutecznej obrony przed wszystkimi zagrożeniami, które mogą wpływać na stabilność państwa, a także wzmocnienie bezpieczeństwa państwa.
4. interwencja poza granicami państwa w celu: zapewnienia ochrony obywatelom francuskim za granicą, obrony strategicznych interesów Francji i jej sojuszników oraz wypełnienia zobowiązań międzynarodowych;
5. prewencja, która obejmuje opracowanie standardów krajowych i międzynarodowych, a także walkę z zagrożeniami dla pokoju.

Podczas gdy wszystkie te strategiczne funkcje mają charakter międzyresortowy, siły zbrojne pełnią większość funkcji odstraszania nuklearnego, ochrony i interwencji zewnętrznej⁷.

W 2021 r. wojsko Republiki Francuskiej zostało uznane za szóstą siłę militarną na świecie⁸. Jednocześnie jest to obecnie najsilniejsza i największa armia w Unii Europejskiej. Francuskie wojsko jest jednym z najszybciej rozwijających się w Europie i może pochwalić się pełnym zakresem zdolności, które umożliwiają angażowanie się w wiele operacji militarnych, zarówno w konwencjonalną wojnę o wysokiej intensywności, jak i w konflikt hybrydowy. Francja mogłaby zastąpić amerykańskie wysiłki wojenne w Europie Wschodniej teraz lub w ciągu najbliższych dziesięciu lat. Dzięki utrzymywaniu zdolności do reagowania, prowadzeniu szkoleń, a także realizacji ambitnych celów modernizacyjnych dotyczących armii jest to kluczowy partner dla sojuszników w NATO. Francuskie atuty to siły lądowe, artyleria oraz wojska specjalne. Francuzi operują praktycznie w każdych warunkach i współpracują z wieloma partnerami na świecie, co pozwala im na strategiczną elastyczność⁹.

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Zagrożenie terrorystyczne i hybrydowe w procesie definiowania 

Bardzo ważne w rozwoju armii jest znaczne zwiększenie finansowania. Budżet na wojsko został podniesiony o 25% i przekroczy 40 mld euro w 2022 r. i 50 mld euro w 2025 r., wobec 30 mld euro w latach 2007–2015. Ponadto podczas realizacji programu wojskowego odniesiono się do wzmocnienia priorytetów, w tym nadania wywiadowi większej swobody, a także poprawy zdolności defensywnych i ofensywnych w cyberprzestrzeni. Kluczowe było jednak wskazanie na poprawę przygotowania operacyjnego armii, aby była gotowa do walki z różnymi zagrożeniami, także tymi o wysokiej intensywności¹⁰.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1-2(7-8)/2022.

Grafika: Wikimedia Commons

1 Żandarmeria Narodowa jest wyodrębnionym ciałem policyjnym, a niektóre jej wyspecjalizowane jednostki realizują działania dla francuskich sił zbrojnych. Mimo że współpracuje z Policją Narodową, to zachowuje status wojskowy. Więcej: A. Olech, Walka z terroryzmem. Polskie rozwiązania a francuskie doświadczenia, Warszawa 2021.

2 Code de la défense, Les services de soutien, Organismes Interarmees.

3 Organismes interarmées, https://lannuaire.service-public.fr/gouvernement/service-national_1257820, dostęp: 20 X 2021 r.

4 Arrêté du 25 février 2015 relatif aux organismes militaires à vocation opérationnelle rattachés au ministre de la défense, au chef d’état-major des armées et aux chefs d’état-major d’armée, NOR : DEFD1501464A JORF n°0049 du 27 février 2015.

5 Arrêté du 27 décembre 2019 portant organisation de l’état-major des armées, NOR : ARMD1937727A JORF n°0303 du 31 décembre 2019.

6 Ministère des Armées, État-major des armées, https://www.defense.gouv.fr/ema/qui-sommes-nous/organisation-de-l-ema/organisation/organisation, dostęp: 14 XI 2021 r.

7 Livre blanc Défense et Sécurité Nationale 2013 – Chapitre 6 : La mise en œuvre de la stratégie, p. 69–86. Revue stratégique de défense et de sécurité 2017, s. 71–77.

8 RANKED: The world’s 20 strongest militaries, Business Insider, https://www.businessinsider.in/defense/ranked-the-worlds-20-strongest-militaries/slidelist/51930339.cms, dostęp: 15 XI 2021 r.

9 S. Pezard, M. Shurkin, D. Ochmanek, A Strong Ally Stretched Thin. An Overview of France’s Defense Capabilities from a Burdensharing Perspective, 2021.

10 A. Olech, Aktualizacja programu wojskowego w Republice Francuskiej, https://www.ecpp.org.pl/aktualizacja-programu-wojskowego-w-republice-francuskiej, dostęp: 15 XI 2021 r.

Artykuł Siły Zbrojne Republiki Francuskiej pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

W prowadzonych badaniach niezwykle ważne jest określenie, dlaczego są tworzone systemy, zabezpieczenia i osłony. Wynika to z pojawiających się niebezpieczeństw, które negatywnie wpływają na sytuację w kraju. Zagrożenie jest zjawiskiem, które determinuje występowanie lęku, obawy i zaniepokojenia. Prowadzi do zaburzenia wartości i zachwiania równowagi poprzez utratę poczucia bezpieczeństwa. Destabilizuje jednostki, grupy, państwa oraz organizacje międzynarodowe, powodując odczuwanie strachu o swój byt¹.

„Zagrożenie to w istocie to stan, który odnosi się do sfery świadomości konkretnego podmiotu (elementu lub systemu). Podmiotem może być osoba, grupa społeczna lub całe społeczeństwo. W związku z tym zagrożenie jest często definiowane w odniesieniu do aspektu społecznego – jako określony stan psychiki lub świadomości, kształtujący się lub ukształtowany na podstawie postrzegania zjawisk otoczenia, które dla podmiotu są negatywne, niekorzystne, niebezpieczne itp. Tak ujmowane zagrożenie mieści się w sferze świadomości i ma charakter subiektywny, albowiem najistotniejsze są tu oceny formułowane przez konkretny podmiot, a leżą one u podstaw przedsięwzięć podejmowanych w celu podniesienia stopnia jego bezpieczeństwa. Z drugiej strony zagrożenie jest zjawiskiem wywołującym stan niepewności i obaw. Tak więc zagrożeniem może być sytuacja, w której narażone jest bezpieczeństwo osobowe, żywotny interes, podstawowe wartości lub postępowanie części uczestników życia społecznego. Zagrożenia mogą mieć także charakter ciągły, jak np. zjawiska przyrodnicze lub elementy programu pewnej grupy społecznej przekazywanego z pokolenia na pokolenie. W takiej sytuacji społeczeństwo często akceptuje zagrożenia jako zjawiska niepożądane, ale realnie istniejące, niemożliwe do wyeliminowania. Zagrożenie jako zjawisko można – w zależności od jego charakteru – mniej lub bardziej precyzyjnie opisać, używając zasadniczo takich parametrów, jak czas, przestrzeń czy skala oddziaływania, a więc poziom szkód (zniszczeń). W skali międzynarodowej stan zagrożenia może odnosić się np. do utraty suwerenności kraju. Natomiast w odniesieniu do określonego państwa (systemu) może powodować ryzyko utraty życia obywateli, destabilizację rozwoju politycznego czy gospodarczego, zaburzenia procesu zmian demokratycznych, utrudnienie bądź utratę warunków do swobodnego bytu, rozwoju itp. Zagrożenia mogą powstawać w dziedzinach: politycznej (np. izolacja polityczna, szantaż polityczny), społecznej (np. ograniczenie lub zerwanie współpracy kulturalnej, naukowo-technicznej, turystycznej), gospodarczej (np. ograniczenie lub zerwanie wymiany handlowej, pomocy finansowej lub jednocześnie w kilku dziedzinach – w dowolnej konfiguracji)”².

Zagrożenie jest to zapowiedź drastycznego i stosunkowo krótkiego obniżenia jakości życia mieszkańców państwa lub znacznego zmniejszenia zakresu działań politycznych rządu lub prywatnych podmiotów pozarządowych (osób, grup, korporacji) w państwie. Zagrożenie oznacza także wyraźne oznajmienie o możliwości wyrządzenia komuś krzywdy, sygnał nadchodzących kłopotów lub niebezpieczeństw³. Zagrożenie to opis tego, co może się stać, jeśli sprawca niebezpieczeństwa dotrze do celu. Termin ten wyraża obawy lub ryzyko samo w sobie.

Zagrożenie terrorystyczne jest to możliwe, prawdopodobne i realne działanie osób lub grup terrorystycznych na określonym terytorium. Ze względu na swoją charakterystykę jest to nagły i niespodziewany atak, którego celem są obiekty lub ludzie (bez podziału na cywilów i wojskowych). Zagrożenie jest determinowane faktem, że terroryści mimo tego, że mają sprecyzowany cel lub odbiorcę, mogą dokonać ataku w przestrzeni publicznej, krzywdząc osoby, które pierwotnie nie były ich celem. Przykładem jest atak terrorystycznych przy Stade de France, kiedy terrorysta próbował wejść na stadion. Nie udało mu się to, więc zdetonował bombę przed wejściem na obiekt.

Zagrożenia terrorystyczne wpisują się w definicję zagrożeń hybrydowych, które pierwotnie dotyczyły tylko zagrożeń militarnych. To zjawisko charakteryzuje wykorzystanie przez przeciwnika niestandardowych metod działania lub dokonanie przełomu technologicznego, który rewolucjonizuje dotychczasowe możliwości bojowe⁴. Zagrożenia hybrydowe wiążą się często z pojęciem wojny hybrydowej rozumianej jako współistnienie klasycznych oraz nowych sposobów prowadzenia działań wojennych⁵. Oznacza to m.in. zastosowanie metod wpływających na społeczeństwa, takich jak wojna informacyjna, działania w cyberprzestrzeni, a także terrorystyczne⁶.

Charakterystyczne elementy działalności hybrydowej prowadzonej przez organizacje terrorystyczne to⁷:

• taktyka mieszana – rozumiana jako łączenie konwencjonalnych zdolności wojskowych z taktyką partyzancką małych jednostek, które wykorzystują mobilne systemy walki na odległość;

• ruchome struktury – czyli tworzenie zarówno skupionych, jak i rozproszonych oddziałów terrorystów (żołnierzy), co zapewnia stałą realizację działań;

• terroryzm – który wykorzystywany jest do rozprzestrzeniania nienawiści i wzbudzania strachu. Celem terrorystów jest wpływ na osoby, które sprzeciwiają się ich ideologiom;

• nieprzestrzeganie prawa międzynarodowego – co oznacza, że zagrożenia hybrydowe nie są objęte przepisami prawa międzynarodowego, co stanowi ograniczenie, które można wykorzystać;

• wojna informacyjna – czyli wykorzystywanie globalnego dostępu do informacji oraz narzędzi umożliwiających udostępnianie treści dżihadystycznych, a także w celu gromadzenia funduszy, rekrutacji i szkolenia;

• przestępczość zorganizowana – rozumiana jako wykorzystywanie elementów przestępczości (m.in. handel bronią, narkotykami, porwania) w celu pozyskiwania funduszy do walki i rozwijania organizacji terrorystycznej.

Metody hybrydowe można również dostrzec w możliwościach organizacyjnych grup terrorystycznych. Dzięki innowacyjnej strategii i metodom współcześni ekstremiści nie są uzależnieni od wsparcia państwa⁸.

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Architektura bezpieczeństwa antyterrorystycznego Polski i Litwy 

Należy wziąć pod uwagę, że organizacja Państwo Islamskie jest również postrzegana jako „aktor hybrydowy”, który jest w stanie sukcesywnie realizować swoje operacje chociażby poprzez znaczną ekspansję terytorialną w Syrii i Iraku⁹. Ponadto aktywna obecność PI w mediach społecznościowych w celach propagandowych również stanowi ważny element działalności hybrydowej¹⁰.

_{Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 3(5)/2021.}

_{Grafika:pixabay.com}

_______________________________

Artykuł Zagrożenie terrorystyczne i hybrydowe w procesie definiowania pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Wstęp

Polska i Litwa są położone w regionie, gdzie nasilają się zagrożenia o charakterze terrorystycznym (w tym nacjonalistycznym, separatystycznym, ultraprawicowym i lewicowym). Wynika to z uwarunkowań wewnętrznych, gdzie dochodzi do napięć pomiędzy wyznawcami różnych ideologii i religii (chrześcijaństwo – islam, nacjonalizm – paneuropeizm, tradycyjny model – LGBT, mniejszości etniczne – ultraprawica, etc.). Oprócz tego, duże znaczenie ma łatwość przemieszczania się wewnątrz Strefy Schengen, a także niekontrolowana migracja z Bałkanów, Ukrainy i Federacji Rosyjskiej. W związku z tym powinno się ponownie poddać analizie zdolności oraz potencjał Polski i Litwy do reagowania na potencjalne zjawiska o charakterze terrorystycznym. Nawet jeśli obecnie zagrożenie jest oceniane jako niskie, warto stale poprawiać i dopasowywać posiadane modele działalności antyterrorystycznej w dwóch perspektywach – w Unii Europejskiej oraz w Europie Wschodniej.

Na Litwie definicja terroryzmu została częściowo określona w kodeksie karnym Republiki Litewskiej¹. Mimo obszernego opisu definicji terroryzmu, zgodnej z prawem międzynarodowym, przyjęto, iż definiowany jest akt terroru a nie terroryzm. W związku z tym do działalności terrorystycznej dochodzi gdy: osoba w celach terrorystycznych wytwarza, nabywa, przechowuje, transportuje, przekazuje lub w inny sposób dysponuje bronią palną, amunicją, materiałami wybuchowymi, nuklearnymi lub radioaktywnymi². Ponadto kodeks karny wskazuje inne przestępstwa terrorystyczne, takie jak: podżeganie do popełnienia przestępstwa terrorystycznego, rekrutacja do organizacji terrorystycznej, grożenie popełnieniem przestępstwa terrorystycznego, finansowanie i wspieranie działalności terrorystycznej, szkolenia terrorystyczne i zdobywanie wiedzy w celach przeprowadzania ataków terrorystycznych oraz podróże w celu odbycia szkoleń terrorystycznych³.

W Polsce w art. 115 § 20 kodeksu karnego zdefiniowano czym jest przestępstwo o charakterze terrorystycznym⁴, określając, iż jest to czyn zabroniony (w tym także groźba popełnienia takiego czynu), zagrożony karą pozbawienia wolności, której górna granica wynosi co najmniej 5 lat, popełniony z zamiarem⁵:

1. poważnego zastraszenia wielu osób,

2. zmuszenia organu władzy publicznej Rzeczypospolitej Polskiej lub innego państwa albo organu organizacji międzynarodowej do podjęcia lub zaniechania określonych czynności,

3. wywołania poważnych zakłóceń w ustroju lub gospodarce Rzeczypospolitej Polskiej, innego państwa lub organizacji międzynarodowej.

System antyterrorystyczny w Rzeczypospolitej Polskiej

System antyterrorystyczny w Polsce był kształtowany od lat, a jego szczególny rozwój można dostrzec po atakach na świecie przeprowadzonych na początku XXI wieku oraz występujących w kraju zagrożeniach o charakterze terrorystycznym⁶. System antyterrorystyczny jest określany jako zbiorowość służb i instytucji powołanych do rozpoznawania zagrożeń, przeciwdziałania im oraz ich zwalczania. Każdy z podmiotów ma odpowiednie uprawnienia i kompetencje, jest wyposażony w środki umożliwiające realizację ustawowych zadań, jest też połączony z innymi służbami zintegrowanym systemem łączności i wymiany informacji, a także wraz z nimi realizuje działania bezpośrednie pod tym samym dowództwem. W związku z tym system antyterrorystyczny w Polsce opiera się na obowiązującym ustawodawstwie, instytucjach państwowych zwalczających terroryzm oraz na społeczeństwie, które powinno być świadome zagrożeń terrorystycznych i aktywnie uczestniczyć w minimalizowaniu występowania niebezpieczeństw o takim charakterze⁷.

W polskim systemie antyterrorystycznym wyróżnia się trzy poziomy:

• strategiczny – w ramach którego Prezes Rady Ministrów i Rada Ministrów podejmują kluczowe działania o charakterze systemowym w zakresie ochrony antyterrorystycznej kraju.

• operacyjny – w ramach którego Centrum Antyterrorystyczne Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Rządowe Centrum Bezpieczeństwa (RCB) koordynują wymianę informacji między poszczególnymi służbami i instytucjami.

• taktyczny – wykonywany przez poszczególne służby, organy i instytucje, w których zakresie pozostaje antyterrorystyczne zabezpieczenie kraju.

System antyterrorystyczny w Polsce opiera się na kilku innych podsystemach bezpieczeństwa wewnętrznego państwa. W zależności od charakteru podejmowanych działań na poszczególnych etapach mogą być prowadzone różne czynności. Całość tych aktywności może być uzupełniana szczególnymi rozwiązaniami przygotowanymi jedynie na wypadek zagrożeń terrorystycznych, a wyrażonymi głównie w ustawie o działaniach antyterrorystycznych. Pokazuje to wyraźnie, że działania nie są kategorią mogącą funkcjonować w oderwaniu od innych obszarów bezpieczeństwa w całym państwie. Skutki zamachów terrorystycznych są bowiem wieloobszarowe i wymagają podejmowania działań na wielu płaszczyznach aktywności państwa⁸.

Wyróżnia się następujące etapy prewencji podejmowane w ramach działań antyterrorystycznych. W pierwszej fazie wyodrębnia się prewencję pierwotną (proaktywną) charakteryzującą się analizowaniem i prognozowaniem zagrożeń w celu identyfikacji występujących czynników ryzyka, a także na rzecz przeciwdziałania niebezpieczeństwu, zanim ono wystąpi. Kolejnym etapem jest prewencja wtórna (paraaktywna), która charakteryzuje się powstrzymywaniem rozrostu zagrożenia, po tym jak wystąpią jego pierwsze przejawy. Jest ona kierowana przeciwko osobom, które podejmują działania o charakterze terrorystycznym. Ostatnim z etapów jest prewencja mająca na celu niwelowanie skutków zagrożeń już występujących oraz przeciwdziałania ich nawrotom (postaktywna). Zaliczają się do tego również czynności prawo-karne oraz inne czynności resocjalizacyjne i kontrolne wobec sprawców – terrorystów⁹.

W takiej perspektywie działania antyterrorystyczne będą się wiązać z podjęciem wszelkich aktywności na rzecz udaremnienia ataków terrorystycznych już na etapie prawdopodobieństwa ich wystąpienia, w fazie planowania, w trakcie działań profilaktycznych ale również i edukacyjno–uświadamiających¹⁰. Kluczową rolę w realizacji tych działań pełnią policja oraz służby specjalne, które będą współtworzyć uzupełniający się system informacyjno–reagujący w celu uzyskiwania informacji oraz prowadząc działania zabezpieczające. Wspierać je będą jako uzupełnienie wielopłaszczyznowych działań antyterrorystycznych: Straż Graniczna, straż marszałkowska, Służba Ochrony Państwa, Państwowa Straż Pożarna, Krajowa Administracja Skarbowa, Żandarmeria Wojskowa oraz Rządowe Centrum Bezpieczeństwa.

Terroryzm w strategicznych dokumentach Litwy

W przypadku Litwy, w niniejszym opracowaniu wzięto pod uwagę dwa dokumenty szeroko związane z bezpieczeństwem narodowym kraju, niemniej jednak oba poruszają kwestię zagrożenia terroryzmem. Pierwszym dokumentem, który zostanie poddany analizie, jest Narodowa Ocena Ryzyka 2021, a drugim – Strategia Bezpieczeństwa Narodowego, przyjęta w 2017 roku.

Narodowa Ocena Ryzyka jest dokumentem aktualizowanym co roku i zawiera analizę głównych zagrożeń dla bezpieczeństwa Litwy, które uporządkowane są w kilka kategorii, np. bezpieczeństwo militarne, bezpieczeństwo informacyjne czy bezpieczeństwo gospodarcze i energetyczne. Jej autorami są Departament Bezpieczeństwa Państwowego Republiki Litewskiej oraz Służba Wywiadu Obronnego i Bezpieczeństwa przy Ministerstwie Obrony Narodowej.

Autorzy Oceny uznali, że „terroryzm pozostaje poważnym zagrożeniem w Europie”¹¹, dlatego też jest on analizowany w osobnym rozdziale wraz z niektórymi kwestiami związanymi z bezpieczeństwem globalnym, które mogą wpływać na poziom zagrożenia terrorystycznego. Terroryzm i zagrożenie z nim związane oceniane jest przez pryzmat zarówno terroryzmu prawicowego, jak i religijnego (islamskiego).

Dokument szczegółowo odnosi się do konkretnego przypadku jednego z obywateli Litwy, który został uznany za członka międzynarodowej grupy akceleracjonistycznej „Feuerkrieg Division” (akceleracjonizm jest jedną z najbardziej radykalnych ideologii skrajnej prawicy). Zwolennicy akceleracjonizmu są wysoko wykwalifikowani w zakresie nowoczesnej komunikacji, co z kolei pozwala im „wykorzystywać narzędzia internetowe do rozpowszechniania propagandy, radykalizacji innych, dzielenia się wiedzą na temat produkcji broni palnej lub improwizowanych urządzeń wybuchowych (IED)”¹², co podkreśla przesłanie z początku dokumentu, że „Internet staje się głównym narzędziem indoktrynacji i koordynacji prawicowych ekstremistów, również na Litwie”¹³. W Ocenie stwierdza się, że na Litwie zidentyfikowano kolejne osoby związane ze skrajnie prawicowym ekstremizmem, które prawdopodobnie będą próbowały dołączyć do międzynarodowych grup osób o podobnych poglądach.

Za główne zagrożenie terroryzmem o podłożu religijnym w dokumencie uznano ISIS i Al-Kaidę (AQ) i stwierdzono, że obie te organizacje nadal stanowią poważne zagrożenie dla Europy, pomimo strat terytorialnych (ISIS) i niezdolności do przeprowadzenia ataku terrorystycznego na Starym Kontynencie w ciągu ostatnich kilku lat (AQ), wskazując na niebezpieczny trend rosnącej liczby ataków przeprowadzanych przez osoby zainspirowane (tzw. samotne wilki) przez jedną z wyżej wymienionych organizacji.

Obecna pandemia COVID-19 jest również wymieniana w kontekście terroryzmu, zarówno w pozytywnym, jak i negatywnym znaczeniu. W pierwszym przypadku pandemia ograniczyła masowe zgromadzenia (przez co terroryści mają mniej okazji do przeprowadzania ataków na skupiska ludzi), a także zmusiła państwa do wprowadzenia restrykcji w podróżach międzynarodowych, ograniczając możliwość powrotu do krajów europejskich bojowników walczących dla ISIS w Syrii i Iraku. Z drugiej jednak strony, dokument przekonuje, że pandemia pozwoliła organizacjom terrorystycznym wykorzystać ją do celów propagandowych i szerzenia paniki w społeczeństwach. Co ciekawe, wspomina się o możliwości „wykorzystania koronawirusa do bioterroryzmu”¹⁴ poprzez próbę zarażenia jak największej liczby osób.

W dokumencie wymieniono również kilka kwestii stanowiących zagrożenie dla bezpieczeństwa międzynarodowego, które równocześnie mają wpływ na zagrożenie terroryzmem. Ocena przywołuje wycofanie wojsk amerykańskich z Afganistanu i dążenia talibów do przejęcia w nim władzy (dodatkowo wspominając o pogarszającej się sytuacji bezpieczeństwa w tym kraju, ze względu na spowodowany przez nich wzrost przemocy), a także niestabilną sytuację w Sahelu, jak również wpływ Iranu na Irak i jego działania w tym kraju, które „komplikują wysiłki społeczności międzynarodowej na rzecz skutecznej walki z ISIL, a tym samym stwarzają terrorystom bardziej sprzyjające warunki do działania”¹⁵. W Ocenie uznano również, że konflikty na Bliskim Wschodzie i w Afryce Północnej mogą, w przypadku nasilenia, zwiększyć przepływ nielegalnych migrantów do Europy.

Jeśli chodzi o Strategię Bezpieczeństwa Narodowego, to w najbliższej przyszłości zostanie ona poddana rewizji¹⁶. Prawdą jest, że jej obecna wersja – i można przewidywać, że nie zmieni się to w wersji zrewidowanej – za główne zagrożenie dla bezpieczeństwa Litwy uznaje „agresywne działania Federacji Rosyjskiej naruszające architekturę bezpieczeństwa opartą na uniwersalnych regułach i zasadach prawa międzynarodowego oraz pokojowego współistnienia”¹⁷. Wśród przykładów dokument wymienia aneksję Krymu, czy też nagromadzenie nowoczesnego sprzętu wojskowego i przeprowadzenie ćwiczeń w pobliżu granic Litwy. Niemniej jednak autorzy dokumentu dostrzegli zagrożenia, niebezpieczeństwa i ryzyko innych rodzajów, na przykład zagrożenia informacyjne (propaganda i dezinformacja mająca na celu sianie nieufności i niezadowolenia, podżeganie do nienawiści i podważanie członkostwa Litwy w NATO), rozwój elektrowni atomowych w pobliżu granic Litwy (w odniesieniu do Białorusi i Rosji władze litewskie są zdania, że przy budowie zaniedbano procedury bezpieczeństwa co naraża na niebezpieczeństwo obywateli Litwy), a także zagrożenia mieszczące się we wspólnej kategorii terroryzmu, ekstremizmu i radykalizacji.

Ponadto w Strategii uznano, że rozwój terroryzmu lub niekontrolowane migracje (które same również mogą zwiększyć ryzyko terroryzmu) mogą być również spowodowane zagrożeniami mającymi swoje źródło w południowym sąsiedztwie Europy (czy to w postaci niestabilnych państw, czy też „próżni bezpieczeństwa” w ich obrębie, co może z kolei prowadzić do wzrostu ekstremizmu religijnego). Do zestawu przedsięwzięć, poprzez które władze Litwy chcą budować bezpieczeństwo antyterrorystyczne kraju, należy m. in. wzmocnienie prewencji i zwiększenie kontroli zorganizowanych grup przestępczych mających powiązania z organizacjami terrorystycznymi, a także usprawnienie procesu wymiany informacji pomiędzy instytucjami zajmującymi się terroryzmem.

Zakończenie

Architektura bezpieczeństwa antyterrorystycznego stanowi kluczowy element w procesie opracowywania struktur bezpieczeństwa. Artykuł ten miał na celu zwięzłe omówienie polskiego podejścia antyterrorystycznego oraz zasygnalizowanie tego jak terroryzm jest postrzegany w strategicznych dokumentach Litwy. Ponadto jego celem było poruszenie tematu związanego z zagrożeniem terrorystycznym w Polsce i w jednym z krajów bałtyckich, gdyż opracowań naukowych czy analiz obejmujących tę problematykę jest bardzo mało.

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Antyterroryzm w Estonii i na Łotwie 

Terroryzm zagraża światowemu porządkowi od dziesięcioleci a przez wzgląd na jego różne formy i odmiany, a także ciągłe udoskonalanie przez organizacje terrorystyczne stosowanych metod i strategii, jest zagrożeniem, które niezwykle ciężko zwalczyć. W związku z tym proces udoskonalania krajowych rozwiązań antyterrorystycznych jest tak naprawdę nieskończony.

Jako że terroryzm ma charakter transgraniczny, konieczna do jego skutecznego zwalczania jest silna współpraca międzynarodowa pomiędzy państwami, a zwłaszcza ich instytucjami/agencjami, w których kompetencjach znajduje się przeciwdziałanie oraz niwelowanie skutków. Dlatego też sąsiedzka współpraca Polski i Litwy ma ogromne znaczenie dla bezpieczeństwa na wschodnich granicach UE i NATO.

_{Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 3(5)/2021.}

_{Grafika:pixabay.com}

_______________________________

Artykuł Architektura bezpieczeństwa antyterrorystycznego Polski i Litwy pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Wstęp

Zagrożenia terrorystyczne są postrzegane jako poważne niebezpieczeństwo dla globalnego porządku. Szkodliwy charakter działań ekstremistów, nawet jeśli miałby być eksponowany w formie pojedynczego ataku, może całkowicie zakłócić normalne funkcjonowanie społeczeństw, państw i organizacji międzynarodowych¹. Destrukcyjne skutki ataków terrorystycznych wpływają na gospodarcze, polityczne, społeczne, kulturowe i religijne uwarunkowania zaatakowanego państwa oraz naruszają jego potencjał bezpieczeństwa narodowego. Dlatego niespodziewany atak terrorystyczny stawia pod znakiem zapytania skuteczność systemów antyterrorystycznych, na które składają się różne istotne wysiłki, metody i narzędzia². Wszystkie środki stosowane na poziomie krajowym, wspierane przez elementy składające się na współpracę międzynarodową, mające na celu zwalczanie wewnętrznego i zewnętrznego charakteru terroryzmu wymagają ciągłego doskonalenia.

Przepisy antyterrorystyczne wdrażane w Estonii i na Łotwie są spójne z podejściem Unii Europejskiej, jak również z rozwiązaniami narodowymi stosowanymi przez inne państwa członkowskie UE. Unia Europejska wypracowała kluczowe rozwiązania legislacyjne, z których najważniejszym jest „Decyzja ramowa w sprawie zwalczania terroryzmu”³ przyjęta w 2002 r. i zawierająca wspólną dla całej Europy definicję przestępstw terrorystycznych. Kolejnym istotnym elementem, o którym należy tu wspomnieć, jest strategia antyterrorystyczna wdrożona w 2005 roku, tuż po zamachach terrorystycznych w Madrycie i Londynie, która została następnie zaktualizowana w 2014 roku⁴. Państwa brane pod uwagę w niniejszym artykule – Estonia i Łotwa – stosują podobną strategię antyterrorystyczną do tej przyjętej przez inne państwa członkowskie UE, w tym Francję⁵, Belgię⁶, Austrię⁷, Danię⁸ i Hiszpanię⁹, w której skupiają się na kryminalizacji terroryzmu, wzmacnianiu współpracy międzynarodowej w zakresie legislacji¹⁰ oraz praktykowaniu środków stricte antyterrorystycznych¹¹.

Autorzy opracowania skupiają się na zdefiniowaniu zjawiska terroryzmu w rozumieniu obu rozpatrywanych państw oraz zobrazowaniu podejścia antyterrorystycznego na Łotwie i w Estonii. Metodologia badań oparta została na analizie tematycznej, syntezie i badaniach porównawczych. Na początku autorzy wyjaśniają, jak terroryzm jest definiowany przez każde z tych państw, a następnie proponują dwie perspektywy ilustrujące podejścia antyterrorystyczne przyjęte w tych krajach: szerzej przyglądają się systemowi antyterrorystycznemu w Estonii, a także oceniają, co poszczególne dokumenty strategiczne i dokumenty bezpieczeństwa narodowego Łotwy mówią o terroryzmie i jak analizują zagrożenie, jakie stanowi. Niniejsze opracowanie ma stanowić wkład do literatury na temat zagrożenia terroryzmem w Estonii i Łotwie, które jest dość ograniczona w porównaniu z literaturą na temat terroryzmu w kontekście Europie Zachodniej.

Definicja terroryzmu w Estonii i na Łotwie

Terroryzm jako zjawisko przybiera różną formę i jest inaczej postrzegany w każdym kraju. Z tego powodu istotne jest prowadzenie stałych badań i wskazywanie jego charakterystycznych elementów. Obecnie na świecie funkcjonuje co najmniej kilkaset definicji i niezależnych opisów terroryzmu. Dlatego nie ma wspólnej definicji tego zjawiska, mimo że organizacje międzynarodowe oferują ogólne wyjaśnienia¹². Rozumienie terroryzmu różni się w zależności od regionu, prawa i podejścia politycznego. Często jest to związane z tym, gdzie i jak często dochodzi do ataków terrorystycznych, a także jak takie incydenty odnoszą się do ustawodawstwa krajowego i kryminalizacji terroryzmu w danym kraju¹³.

Interpretacja tej destrukcyjnej działalności jest porównywalna w Estonii i na Łotwie, jednak oba państwa mają swoje dokładne rozumienie tego zagrożenia. Co znamienne, niespójności w charakterystyce i opisach terroryzmu pojawiają się między badaczami z tego samego kraju, mimo że zagrożenia są zasadniczo podobne i równoległe¹⁴. W końcu, zrozumienie prawnej definicji terroryzmu pomaga wyjaśnić, dlaczego nie każde brutalne wydarzenie lub atak ma charakter terrorystyczny. W trakcie badań autorzy wyszli z założenia, że opisy uwzględniające przestępstwa terrorystyczne w najdokładniejszym i adekwatnym ujęciu można znaleźć w krajowych kodeksach karnych, które są kluczowymi elementami narodowych strategii walki z terroryzmem.

Na Łotwie terroryzm definiuje się według rodzajów działalności. Prawo karne opisuje listę działań terrorystycznych, takich jak zamachy bombowe, podpalenia, użycie broni masowego rażenia, masowe zatrucia, branie zakładników itp., które muszą być popełnione w określonym celu – zastraszenia ludności, zmuszenia państwa do określonego działania lub zmuszenia go do powstrzymania się od niego itp¹⁵. Ponadto ustawodawstwo łotewskie wyróżnia inne przestępstwa terrorystyczne, w tym finansowanie terroryzmu, wspieranie grup terrorystycznych, rekrutację, szkolenie i edukację na potrzeby terroryzmu, podróżowanie w celach terrorystycznych, usprawiedliwianie działalności terrorystycznej oraz podżeganie do popełniania czynów o charakterze terrorystycznym¹⁶. Większość akademickich definicji terroryzmu na Łotwie odnosi się do użycia przemocy lub groźby jej użycia w celu osiągnięcia określonych celów – religijnych, politycznych lub społecznych¹⁷.

Estonia zdefiniowała terroryzm jako przestępstwo w 237 § swojego kodeksu karnego. Terroryzm występuje wówczas, gdy popełnienie czynu skierowane jest przeciwko bezpieczeństwu międzynarodowemu, przeciwko człowiekowi lub środowisku, stwarzając zagrożenie dla życia lub zdrowia; przeciwko państwom obcym lub organizacjom międzynarodowym; albo gdy jest przestępstwem niebezpiecznym dla społeczeństwa i polega na wytwarzaniu, rozprowadzaniu lub używaniu zakazanej broni, uszkodzeniu lub zniszczeniu mienia w znacznych rozmiarach, lub ingerencji w dane informatyczne albo utrudnianiu funkcjonowania systemów komputerowych, a także groźbie popełnienia takich czynów, jeżeli są one popełniane w celu zmuszenia państwa lub organizacji międzynarodowej¹⁸. Ponadto członkostwo w organizacji terrorystycznej, przygotowywanie i podżeganie do popełnienia aktów terroryzmu, organizowanie, finansowanie i wspieranie podróży w celu popełnienia takiego aktu, jak również finansowanie i wspieranie aktu terroryzmu są karalne na mocy kodeksu karnego jako działalność terrorystyczna¹⁹.

Podejście do antyterroryzmu w Estonii

Walka z terroryzmem, a także radykalizmem i ekstremizmem nie są głównymi zagadnieniami dla estońskich instytucji bezpieczeństwa. Niemniej jednak organy ścigania i agencje bezpieczeństwa stale prowadzą działania mające na celu wykrycie wszelkich ruchów ekstremistów w kraju. Podstawową rolę prewencyjną pełnią podmioty społeczne i edukacyjne, których celem jest prowadzenie polityki integracyjnej. 14 listopada 2013 r. rząd Republiki Estonii zatwierdził podstawowe zasady walki Estonii z terroryzmem, określając cele Estonii w takiej walce oraz mapując stwarzane zagrożenia²⁰. Terroryzm został również wskazany jako jedno z zagrożeń w oficjalnej strategii polityki zagranicznej Estonii do 2030 roku²¹.

Ogólny system antyterrorystyczny w Estonii składa się z kilku organów na różnych poziomach organizacyjnych. Najwyższym organem kształtującym politykę jest Rządowy Komitet Bezpieczeństwa (Komitet Bezpieczeństwa), który analizuje i ocenia sytuację w zakresie bezpieczeństwa oraz koordynuje działania agencji bezpieczeństwa. W skład Komitetu Bezpieczeństwa wchodzi premier i inni ważni ministrowie, m.in. minister sprawiedliwości, minister finansów, minister spraw wewnętrznych i minister spraw zagranicznych. Dyrektor ds. koordynacji krajowej i bezpieczeństwa organizuje działalność Komitetu Bezpieczeństwa²².

Pracę i koordynację różnych agencji w walce z terroryzmem organizuje Rada Antyterrorystyczna przy Komitecie Bezpieczeństwa, która nadzoruje uchwalony w 2006 roku Estoński Plan Działań Antyterrorystycznych²³, monitoruje jego realizację i przedkłada propozycje jego ulepszenia. Rada Antyterrorystyczna, podległa Ministerstwu Spraw Wewnętrznych, składa się z Ministerstwa Sprawiedliwości, Ministerstwa Obrony, Ministerstwa Gospodarki i Komunikacji, Kancelarii Rządu, Ministerstwa Finansów, Ministerstwa Spraw Zagranicznych, Służby Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Sił Obronnych, Służby Wywiadu Zagranicznego, Zarządu Podatków i Ceł oraz przedstawicieli Policji i Straży Granicznej. Przedstawiciele co najmniej 12 agencji w Estonii są oddelegowani do walki z terroryzmem, co oznacza, że skuteczna i efektywna współpraca między wszystkimi tymi podmiotami musi być zapewniona, a program powinien być trwały i kompleksowy. Osiągnięcie tego celu wymaga wspólnego zrozumienia problemu przez wszystkie władze i otwartości na współpracę²⁴. Istnieją 3 poziomy, na których reagują różne organy: poziom polityki, poziom koordynacji i poziom reagowania.

Wszystkie ministerstwa i agencje mają swoje własne, specyficzne role, działania i cele, zgodnie z ich obszarami specjalizacji. Na przykład Ministerstwo Sprawiedliwości jest odpowiedzialne za ustawodawstwo. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych odgrywa ważną rolę w planowaniu działań antyterrorystycznych, ponieważ główne agencje antyterrorystyczne działają na jego zlecenie. Ponadto Ministerstwo Spraw Wewnętrznych prowadzi prace nad przygotowaniem planu rozwoju w zakresie wzmocnienia bezpieczeństwa wewnętrznego, który obejmuje również walkę z terroryzmem. Z drugiej strony, inne zadania są również niezwykle ważne nie tylko dla bezpieczeństwa narodowego Estonii, ale i międzynarodowego. Rząd, za pośrednictwem ministerstw i wyspecjalizowanych organów, w celu wzmocnienia odporności społeczeństwa obywatelskiego na zagrożenia terrorystyczne oferuje m.in.: bezpłatne szkolenia językowe dla imigrantów, programy adaptacyjne i integracyjne, programy przeciwdziałania mobbingowi, doradztwo dla osób innej narodowości, ocenę ryzyka więźniów, szkolenia różnych urzędników w zakresie polityki antyterrorystycznej, ostrzeżenia dla osób wyjeżdżających za granicę oraz programy edukacyjne dla obywateli, którzy mogą być świadkami ataku terrorystycznego, aby potrafili odpowiednio zareagować.

Terroryzm w strategicznych dokumentach Łotwy

W przypadku Łotwy pod uwagę będą brane dokumenty o charakterze antyterrorystycznym. Na Łotwie kwestie związane z terroryzmem poruszane są nie w jednym dokumencie czy planie, ale w kilku. Niniejszy artykuł odnosi się bardziej szczegółowo do Koncepcji Bezpieczeństwa Narodowego (opracowanej i przyjętej w 2019 r.), a także krótko do Narodowego Planu Antyterrorystycznego.

Co ciekawe, pierwszy z wymienionych dokumentów, Koncepcja Bezpieczeństwa Narodowego, której poprzednia wersja została przyjęta w 2015 r., podchodzi do bezpieczeństwa narodowego w sposób bardziej kompleksowy i ocenia nie tylko konwencjonalne ryzyka teraźniejszości, ale także np. możliwe przyszłe zagrożenia. Oprócz problematyki terroryzmu Koncepcja wprowadza pojęcia bezpieczeństwa narodowego i polityki bezpieczeństwa narodowego, ocenia zmiany w międzynarodowym środowisku bezpieczeństwa, które wpływają na bezpieczeństwo Łotwy, oraz analizuje m.in. zagrożenia militarne – za główne zagrożenie dla bezpieczeństwa narodowego Łotwy uznaje się „agresywną politykę bezpieczeństwa Rosji realizowaną […] w regionie bałtyckim”²⁵ – zagrożenia cybernetyczne, a także zagrożenia ze strony obcych służb wywiadowczych, wyznaczając priorytety prewencyjne, które powinny zminimalizować analizowane zagrożenia.

Dokument uznaje, że „międzynarodowy terroryzm nadal stanowi jedno z głównych zagrożeń dla bezpieczeństwa Europy”²⁶, a także, że nawet po utracie przez Państwo Islamskie (ISIS, IS) terytorialnego kalifatu, organizacja ta nadal szerzy swoją ideologię, która może zwiększać ryzyko radykalizacji i inspirować niektóre osoby do zaangażowania się w działalność terrorystyczną. W dalszej części można przeczytać, że w ostatnim roku nie wykryto osób ani organizacji gotowych stosować taktykę terrorystyczną na Łotwie, niemniej jednak zidentyfikowano szereg osób, „które przejawiały pierwsze oznaki radykalizacji”²⁷, a także kilku konwertytów na islam doświadczających problemów ze zdrowiem psychicznym (osoby cierpiące na zaburzenia psychiczne uznawane są w dokumencie za te, które najbardziej są zagrożone przyciągnięciem do działalności terrorystycznej). Wspomina się również o wysiłkach grup terrorystycznych zmierzających do wykorzystania cyberprzestrzeni w celu szerzenia propagandy i prowadzenia działań rekrutacyjnych.

Dokument ten, całkiem słusznie, wspomina o możliwym zagrożeniu terroryzmem zarówno lewicowym, jak i prawicowym, podkreślając, że ekstremiści o tej charakterystyce nie angażowali się w działalność terrorystyczną na Łotwie przed przyjęciem tego dokumentu, dodając jednak, że „odmienne doświadczenia innych państw europejskich nie pozwalają na znaczące zmniejszenie prawdopodobieństwa wystąpienia takich zagrożeń”²⁸.

Omawiany dokument proponuje zestaw środków zapobiegawczych, które powinny zostać wdrożone w celu zmniejszenia ryzyka związanego z terroryzmem międzynarodowym. Wśród tych działań wymienia się m.in. udział w międzynarodowych operacjach pokojowych, których celem jest zwalczanie organizacji terrorystycznych w miejscach ich schronienia, udzielanie wsparcia państwom, w których granicach działają terroryści, zacieśnianie współpracy organizacji wywiadowczych i bezpieczeństwa z innymi podmiotami państwowymi zajmującymi się przeciwdziałaniem terroryzmowi, a także położenie szczególnego nacisku na zapobieganie radykalizacji, która uznawana jest za „najistotniejsze ryzyko związane z terroryzmem”²⁹. Inne zalecane środki dotyczą podjęcia działań mających na celu zwiększenie bezpieczeństwa potencjalnych celów o wysokim priorytecie dla terrorystów (np. infrastruktury krytycznej) oraz położenia szczególnego nacisku, przez instytucje odpowiedzialne za te kwestie, na zapewnienie zapobiegania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu.

Jeśli chodzi o Narodowy Plan Antyterrorystyczny, który określa środki zapobiegawcze, jakie powinny wprowadzić instytucje nadzorujące zapobieganie zagrożeniom terrorystycznym, jest on dokumentem niejawnym, dlatego niewiele można powiedzieć o jego zapisach. Niemniej jednak Łotewska Państwowa Służba Bezpieczeństwa zapewnia, że plan uwzględnia najnowsze trendy w zakresie terroryzmu i koncentruje się na łagodzeniu ryzyka wynikającego m.in. z rozwoju technologicznego. Przykładowo, przedmiotowy dokument ustanawia procedury ostrożnościowe związane z ryzykiem wynikającym z wykorzystania dronów i zagrożeń dla technologii komunikacyjnych, a także skupia się na zabezpieczeniu obiektów infrastruktury krytycznej³⁰.

Zagrożenie terroryzmem w Estonii i na Łotwie

Estonia

Największe zagrożenia terrorystyczne dla Estonii związane są z nierównościami społecznymi, różnicami kulturowymi i religijnymi, nacjonalizmem oraz rosnącą polaryzacją polityczną. Wiążą się one również z bezrobociem, nierównościami społecznymi, dyskryminacją i rasizmem. Osoby, którym odmawia się możliwości funkcjonowania w społeczeństwie ze względu na wyznawaną religię, światopogląd czy przekonania, stają się wrogo nastawione do reżimu ustanowionego przez państwo ograniczające ich prawa. Zagrożenia terrorystyczne, uporządkowane według ideologii sprawców, są w Estonii klasyfikowane w następujący sposób: terroryzm nacjonalistyczny lub etniczny, terroryzm religijny, terroryzm skrajnie prawicowy i terroryzm lewicowy. Obecnie poziom zagrożenia terroryzmem w Estonii jest niski, co oznacza, że prawdopodobieństwo ataku jest niewielkie. Na bezpieczeństwo w Estonii mają wpływ nie tylko zradykalizowani mieszkańcy kraju, ale także obcokrajowcy odwiedzający Estonię.

Obecnie propaganda terrorystyczna w Internecie oraz działania radykalnych islamistów skierowane na różne grupy społeczne są uważane za główne przyczyny radykalizacji w krajach europejskich, w tym w Estonii. Z tego powodu estońskie agencje antyterrorystyczne pracują nad skutecznym reagowaniem na każdym poziomie operacyjnym, podnosząc świadomość radykalizacji jako zjawiska i problemu społecznego. Inną istotną rolą rządu jest zapewnienie wsparcia społecznego i psychologicznego osobom narażonym na oddziaływanie propagandy.

Łotwa

Zagrożenie terroryzmem na Łotwie jest obecnie oceniane jako niskie, co jest najniższym poziomem w czterostopniowej skali przedstawionej na stronie internetowej Państwowej Służby Bezpieczeństwa . Choć jest raczej mało prawdopodobne, by Łotwa stała się bezpośrednim celem ataków terrorystycznych w najbliższej przyszłości , niemniej jednak nie można ignorować takiego zagrożenia. Można argumentować, że jeśli atak miałby mieć miejsce na Łotwie, zostałby przeprowadzony przez samotnego wilka, a nie wynikałby ze skoordynowanych działań organizacji terrorystycznej. Można wnioskować, że Łotwa cieszy się raczej z przywileju nieuznawania jej za główny cel ataków terrorystycznych.

W oparciu o powyższe istnieje jednak niebezpieczeństwo radykalizacji działań grup terrorystycznych, zarówno prawicowych, jak i islamskich, których materiały propagandowe nie tak trudno znaleźć w Internecie. Terrorystyczna propaganda dostępna w Internecie odegrała już ogromną rolę w przekształcaniu bezbronnych osób w terrorystów w wielu krajach, a władze łotewskie powinny zwrócić uwagę również na to zagrożenie.

Konkluzje

Artykuł poświęcony był zagrożeniu terroryzmem w Estonii i na Łotwie, a jego celem było wzbogacenie dość ograniczonej literatury na ten temat. Zaprezentowano definicje terroryzmu przyjęte przez oba te państwa, opisano podejście antyterrorystyczne w Estonii, a także oceniono, w jaki sposób zagrożenie terroryzmem jest analizowane w strategicznych dokumentach dotyczących bezpieczeństwa Łotwy.

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Polska ustawa antyterrorystyczna w dobie współczesnych zagrożeń 

Walka z terroryzmem toczy się od dziesięcioleci, ponieważ przybiera on różne formy i jest różnie definiowany przez poszczególne kraje. Przeznaczenie środków na przeciwdziałanie terroryzmowi i wprowadzenie nowych metod jest wyzwaniem, ponieważ wymaga nowatorskich rozwiązań, inwestycji i opracowania strategii³¹. Często służby bezpieczeństwa i wywiadu danego kraju korzystają z metod innych organizacji i państw lub opracowują na ich podstawie własne koncepcje. Aby skuteczniej zwalczać terroryzm, programy walki z terroryzmem muszą być stale dostosowywane i udoskonalane. Polityki bezpieczeństwa państw członkowskich UE powinny opierać się na podobnych rozwiązaniach w zakresie zwalczania terroryzmu, gdyż wydaje się to kluczem do wzmocnienia międzynarodowej współpracy jednostek antyterrorystycznych.

Krytyczną kwestią, którą autorzy pragną szczególnie mocno podkreślić, jest to, że choć zagrożenie terroryzmem w krajach uwzględnionych w niniejszym opracowaniu jest niewielkie, to nie można go lekceważyć, pomijać czy ignorować. Każde z ocenianych państw ma własny zestaw zagrożeń, które są poważniejsze od terroryzmu (np. Rosja i jej agresywna polityka zagraniczna), niemniej jednak zagrożenie terroryzmem powinno być odpowiednio zaadresowane.

_{Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 2(4)/2021.}

_{Grafika: pixabay.com}

_______________________________

Artykuł Antyterroryzm w Estonii i na Łotwie pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Definicja sztucznej inteligencji

Obecnie nie ma jednej, powszechnie akceptowanej definicji sztucznej inteligencji (SI)^1,2. Nieustannie pojawiają się coraz to nowe możliwości definiowania SI, co jest skutkiem ciągłych zmian zachodzących w tej dziedzinie i jej nieustannemu rozwojowi. W ciągu ostatnich kilkunastu lat nastąpił znaczny wzrost zainteresowania tą tematyką, co potwierdza 8-krotny wzrost liczby publikacji akademickich na temat sztucznej inteligencji wydanych od 2010 roku³.

Można argumentować, że pod terminem sztuczna inteligencja kryje się szeroki zakres technologii odnoszących się do dziedziny informatyki, których celem jest „budowa inteligentnych maszyn zdolnych do wykonywania zadań zwykle wymagających ludzkiej inteligencji”⁴, które w swej naturze byłyby w pełni lub częściowo autonomiczne. Sztuczna inteligencja jest w stanie naśladować lub wykazywać funkcje związane z ludzkimi zachowaniami takie jak zdolność do uczenia się, autokorekty lub rozumienia języka⁵. Systemy oparte na sztucznej inteligencji mogą być oparte na oprogramowaniu i działać w świecie wirtualnym (przykładem są tutaj systemy rozpoznawania mowy i twarzy, czy też oprogramowanie przeznaczone do analizy obrazu), jak również być wbudowane w urządzenia sprzętowe (drony, autonomiczne samochody itp.)⁶.

Międzynarodowy wyścig na rzecz rozwoju sztucznej inteligencji

SI jest dziedziną technologii, która niesie istotne zmiany dla wielu sektorów, w tym dla sektora bezpieczeństwa, zarówno na poziomie międzynarodowym, jak i krajowym. Wiele krajów bierze udział w międzynarodowym wyścigu na rzecz opracowania najbardziej zaawansowanych systemów SI, zarówno do celów wojskowych, jak i cywilnych.

Wśród krajów, które rozwijają SI znajdują się m. in. Stany Zjednoczone, Chiny, Rosja, Niemcy, Kanada, Wielka Brytania, Japonia i Indie. Każdy z nich ma swoją indywidualną ścieżkę rozwoju SI. Według wielu opracowań liderami tej rywalizacji są Stany Zjednoczone i Chiny, a za nimi podąża Rosja. Zdecydowana większość pozostałych uczestników wyścigu ma trudności z konkurowaniem z którymkolwiek z tych trzech państw. Z tego powodu niektóre kraje starają się wysunąć na pierwszy plan, rozwijając konkretne obszary sztucznej inteligencji, czego przykładem jest Wielka Brytania. Jej władze ogłosiły w 2018 roku, że planują, iż kraj ten stanie się światowym liderem w dziedzinie rozwoju „etycznej sztucznej inteligencji”. M. Gould, były już brytyjski dyrektor generalny ds. technologii cyfrowych i mediów, stwierdził, że brytyjscy naukowcy mają „brać pod uwagę etykę [w rozwoju SI] na każdym kroku, a nie spychać ją na dalszy plan”⁷. Z kolei Niemcy, uznając, że potencjał ich pozaeuropejskich konkurentów jest o wiele większy, ogłosiły w 2018 roku, iż ich celem jest zostanie wiodącym ośrodkiem rozwoju sztucznej inteligencji w Europie⁸.

Jednak nie tylko państwa silne i stabilne gospodarczo rozwijają SI. Również kraje mniejsze, takie jak Wietnam i Malezja dostrzegły korzyści płynące z rozwoju sztucznej inteligencji i wykazały zainteresowanie rozwojem tej technologii we własnym zakresie⁹.

Rządy na całym świecie są świadome, że SI znacznie zmieni światową równowagę sił militarnych, a zmiana ta wpłynie na przekształcenia w globalnym krajobrazie politycznym. SI oferuje zastrzyk znacznej siły technologicznej i wojskowej dla mniejszych i słabszych państw (pod względem ich możliwości gospodarczych, liczby ludności lub potencjału wojskowego). Można więc argumentować, że sztuczna inteligencja jest jednym z najpotężniejszych multiplikatorów sił w XXI wieku.

Spośród wszystkich państw, które w ostatnich latach koncentrowały się na rozwoju SI, przedstawione zostaną tutaj Stany Zjednoczone, Chiny i Rosja, czyli trzy państwa, które są najczęściej postrzegane jako wiodące prym w jej rozwoju. Kraje te wydały ogromne sumy pieniędzy, chociaż trzeba podkreślić, że kwoty przeznaczone na rozwój sztucznej inteligencji przez Rosję są mniejsze niż w przypadku Chin i USA.

Stany Zjednoczone

Można postawić tezę, że Stany Zjednoczone były największym beneficjentem ostatniej fali rozwoju technologicznego i nie powinno dziwić zatem, że są „domem” dla niektórych z największych i najważniejszych światowych firm technologicznych, do których zalicza się Apple, Facebook czy Google. Rozwój SI jest kolejnym etapem rozwoju cyfrowego, a podkreślając jego znaczenie były już prezydent Stanów Zjednoczonych, Donald Trump powiedział, że „dalsze amerykańskie przywództwo w dziedzinie sztucznej inteligencji ma ogromne znaczenie dla utrzymania bezpieczeństwa gospodarczego i narodowego Stanów Zjednoczonych […]”.¹⁰ Szereg sprawozdań, analiz, artykułów i innego rodzaju publikacji, potwierdza, że to Stany Zjednoczone przewodzą globalnemu wyścigowi na rzecz rozwoju SI, zarówno w jej konkretnych, bardziej specyficznych aspektach, jak i w ujęciu ogólnym^11,12,13,14.

Rzeczywiście, w ciągu ostatnich lat władze Stanów Zjednoczonych udowodniły z jaką powagą traktują rozwój sztucznej inteligencji. Wśród wielu przykładów, The U.S. National Defense Strategy of 2018 wskazała sztuczną inteligencję jako jedną z technologii, które pozwolą USA „walczyć i wygrywać wojny przyszłości”¹⁵. Aby uniemożliwić Chinom i Rosji wyprzedzenie USA w wyścigu zbrojeń SI, w 2018 roku, w ramach Departamentu Obrony utworzono Joint Artificial Intelligence Centre. Do jego głównych zadań należy m. in. przyspieszenie procesu wdrażania i adaptacji sztucznej inteligencji, a także obrona amerykańskiej infrastruktury krytycznej przed złośliwą działalnością cybernetyczną, która mogłaby spowodować znaczący incydent cybernetyczny¹⁶. Zaś w lutym 2019 roku były prezydent Trump uruchomił American Artificial Intelligence Initiative, która ma „wspierać innowacje w dziedzinie sztucznej inteligencji, które z kolei mają zwiększyć dobrobyt, wzmocnić bezpieczeństwo narodowe i poprawić jakość życia Amerykanów”¹⁷.

Co ciekawe, władze USA postanowiły nawiązać współpracę ze Zjednoczonym Królestwem i niedawno podpisały deklarację w sprawie współpracy w zakresie badań i rozwoju nad sztuczną inteligencją, poprzez którą chcą promować „wzajemne dobro, dobrobyt i bezpieczeństwo obecnych i przyszłych pokoleń”¹⁸.

Stany Zjednoczone, podobnie jak inne kraje rozwijające SI, dokonują postępów w tej dziedzinie zarówno w celach wojskowych, jak i cywilnych, przy czym te ostatnie obejmują projekty, które mają także pomóc w walce z pandemią COVID-19¹⁹. Wśród militarnego rozwoju sztucznej inteligencji przykładem są wysiłki podejmowane przez różne rodzaje amerykańskich sił zbrojnych na rzecz wprowadzenia półautonomicznych i w pełni autonomicznych pojazdów²⁰. Niektóre testy zostały już przeprowadzone przez Siły Powietrzne USA (program Loyal Wingman), Armię (Robotic Combat Vehicles, z autonomicznymi funkcjami nadzoru, nawigacji i usuwania IED – improwizowanych ładunków wybuchowych²¹), lub Marynarkę Wojenną (Anti-Submarine Warfare Continuous Trail Unmanned Vessel, zwany „Sea Hunter”, który, w przypadku pomyślnego wejścia do służby, „zapewniłby Marynarce Wojennej możliwość samodzielnej nawigacji na otwartym morzu, wymiany modułowej ładowności i koordynacji misji z innymi statkami bezzałogowymi”²², przy zachowaniu możliwości nieprzerwanego operowania przez okres kilku miesięcy²³). Co więcej, kilka lat temu wojsko amerykańskie wprowadziło program SI o nazwie „Project Maven”, który wykorzystuje techniki nauki maszynowej, do pomocy amerykańskim żołnierzom w identyfikowaniu celów na filmach bądź zdjęciach wykonanych przez drony. „Project Maven” został wdrożony w różnych zakątkach Ziemi, na przykład na Bliskim Wschodzie i w Afryce²⁴.

Chiny

Chiny są uważane za jeden z krajów, które są najintensywniej zaangażowane w globalny wyścig na rzecz rozwoju SI. Chociaż przez niektórych Chiny postrzegane są jako światowy lider, zdecydowanie częściej są one stawiane w tyle za USA w tej rywalizacji²⁵. Niemniej jednak mówi się, że Pekin poczynił i czyni nadal, szybsze postępy w zakresie rozwoju SI niż jakiekolwiek inne państwo. Władze w Pekinie ogłosiły swoje ambicje aby do 2030 roku Chiny stały się światowym liderem rozwoju SI²⁶, ponieważ zdały sobie sprawę – wraz z innymi krajami – że sztuczna inteligencja jest kluczem do posiadania mocarstwowej pozycji w przyszłości i ktokolwiek opanowałby jej rozwój, wedle słów prezydenta Rosji Władimira Putina, „będzie władcą świata”²⁷. Chińscy przywódcy wyższego szczebla doskonale zdają sobie sprawę, że SI jest niezbędna dla rozwoju militarnego jak również dla skutecznego konkurowania z największymi potęgami gospodarczymi na świecie.

Chiny poczyniły ogromne inwestycje w sztuczną inteligencję, wydając duże kwoty m. in. na edukację w zakresie SI. W 2018 roku chińskie Ministerstwo Edukacji uruchomiło szereg inicjatyw, które mają na celu m. in. rozwój 50 światowej klasy ośrodków badawczych w dziedzinie sztucznej inteligencji oraz przeszkolenie ponad 500 instruktorów i 5000 studentów w ciągu najbliższych kilku lat²⁸.

Chiny rozwijają sztuczną inteligencję zarówno w sposób korzystny dla swoich obywateli (i ogółu ludzkości w szerszym ujęciu) jak i niepokojący z jednego z wielu powodów. Pekin poczynił szybkie postępy w sektorze opieki zdrowotnej, m. in. poprzez rozwój klinik medycznych prowadzonych przez sztuczną inteligencję, zdolnych do „zapewnienia konsultacji online w odniesieniu do ponad 2000 powszechnych chorób oraz do natychmiastowej odpowiedzi na dziesiątki tysięcy zapytań medycznych i zdrowotnych, z zachowaniem międzynarodowego standardowego poziomu dokładności”²⁹, oraz rozwijanie głębokiego uczenia w celu przyspieszenia przetwarzania obrazów medycznych, co z kolei powinno pomóc w znacznie szybszym diagnozowaniu nowotworów i innych poważnych schorzeń. Ponadto należy podkreślić, że w ciągu ostatnich kilku miesięcy wielu chińskich badaczy i naukowców zajmujących się sztuczną inteligencją zaangażowanych było w walkę z pandemią Covid-19.

Niemniej jednak nie każdy aspekt rozwoju sztucznej inteligencji przez Chiny jest korzystny i pożyteczny dla przeciętnego obywatela i szlachetny w swojej naturze, gdyż rząd Chin wykorzystuje SI również w sposób, który wyraźnie narusza wolności obywatelskie i prywatność ludzi. Według raportów opublikowanych w 2019 roku, SI umożliwiła władzom chińskim poddanie mniejszości muzułmańskich mieszkających w Chinach, zwłaszcza Ujgurów, masowej inwigilacji na niespotykaną dotąd skalę³⁰. Chińskie władze i służby porządkowe często stosują algorytmy sztucznej inteligencji w celu zestawiania danych osobowych, w tym danych uzyskanych za pomocą systemu rozpoznawania twarzy, a tym samym identyfikacji obywateli przeznaczonych do zatrzymania. W rzeczywistości rząd chiński wykorzystał już systemy monitorowania aby umieścić ponad milion swoich obywateli w obozach reedukacyjnych za wyrażanie swojej muzułmańskiej tożsamości³¹.

Rosja

W 2019 roku Rosja przyjęła strategię rozwoju sztucznej inteligencji do roku 2030 – National Strategy for the Development of Artificial Intelligence³². Dokument ten ma na celu m. in. zwiększenie wydatków na badania i rozwój technologii SI, a także stworzenie systemu regulacji stosunków społecznych, które powstaną w związku z wykorzystaniem sztucznej inteligencji. Ponadto w 2020 roku uruchomiono federalny projekt rozwoju sztucznej inteligencji w ramach Programu Gospodarki Cyfrowej Federacji Rosyjskiej³³.

Wraz z intensywnymi pracami nad rozwojem wojskowej SI, które zostaną pokrótce opisane poniżej, Moskwa rozwija tę technologię także dla celów cywilnych. Dla przykładu, jedna z firm nadzorujących rosyjski transport kolejowy testuje autonomiczne pociągi³⁴. Ponadto podjęła ona próbę wykorzystania SI do przewidywania popytu na transport i zapotrzebowania na bilety, chociaż system ten wymaga dalszego rozwoju, ponieważ wykazał on jak dotąd wiele nieprawidłowości. Co więcej, sztuczna inteligencja znalazła swoje zastosowanie również w sektorze edukacji. Istnieją plany aby wykorzystać ją w przyszłości do analizy ocen studentów i ich postępów w nauce, a także do kontroli aktywności studentów podczas zajęć, ich śladu cyfrowego i uczestnictwa w życiu uniwersyteckim.

⇒ CZYTAJ RÓWNIEŻ: Olech: Polska ustawa antyterrorystyczna w dobie współczesnych zagrożeń ⇐

Podobnie jak inne państwa, Rosja od pewnego czasu dąży do rozwoju sztucznej inteligencji także dla celów wojskowych. Jak stwierdził Władimir Putin, sztuczna inteligencja będzie miała większą wartość dla bezpieczeństwa niż głowice jądrowe³⁵. Z kolei rosyjskie Ministerstwo Obrony wielokrotnie dało do zrozumienia, że wojsko rosyjskie posiada już szeroką gamę uzbrojenia opartego na technologii SI, np. drony (które prawdopodobnie zostały użyte podczas agresji na Ukrainę) czy roboty podwodne³⁶. W 2018 roku Putin ujawnił też, że Rosja zbudowała bezzałogową łódź podwodną, zdolną do przenoszenia broni jądrowej³⁷. Szacuje się, że zostanie ona wprowadzona do służby do 2027 roku.

Co jednak ciekawe, pomimo wszystkich projektów związanych z rozwojem SI realizowanych w Rosji, wydatki Kremla w tym zakresie nie dorównują inwestycjom innych mocarstw konkurujących z Rosją w wyścigu o dominację w rozwoju sztucznej inteligencji, potencjalnie pozostawiając ją, póki co, za USA i Chinami.

Rodzi się także pytanie, kiedy do globalnego wyścigu na rzecz rozwoju sztucznej inteligencji włączy się Polska. Wydaje się, że istnieją dwie możliwości. Stany Zjednoczone zaoferują Polsce program partnerski, co jest bardzo życzeniowe i raczej mało prawdopodobne albo prywatny inwestor zza granicy dostrzeże talent i potencjał na polskim rynku, co pozwoli nam włączać się powoli do rywalizacji, będąc gdzieś w środku światowego peletonu rozwoju technologicznego.

*Artykuł jest częścią rozważań, które zaprezentowano w raporcie pt. Technologia i terroryzm: sztuczna inteligencja w dobie zagrożeń terrorystycznych, Instytut Nowej Europy, Warszawa 2020.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1(3)/2021.

[Grafika: pixabay.com]

_______________________________

Artykuł Wyścig technologiczny państw rozwijających sztuczną inteligencję na przykładzie USA, Chin i Rosji pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Wstęp

Problem uchodźców istnieje od setek lat. Po każdej wojnie tworzyły się nowe grupy szukające domu, przemierzając kraje i kontynenty. Afryka od XVII w. pozostaje regionem zapalnym, gdzie poza wewnętrzną rywalizacją, do której dochodziło między plemionami oraz grupami etnicznymi, kraje walczyły o niepodległość i niezależność z kolonizatorami z Europy. Współcześnie organizacje międzynarodowe szukają rozwiązań, które pozwolą ochronić jak najwięcej ludzkich żyć, przy jednoczesnym zachowaniu proporcji uchodźców w danym kraju. W przypadku skupienia przymusowych przesiedleńców w jednym obozie niemożliwym jest zapewnienie im godnych warunków do życia.

Ochrona uchodźców jest obecnie priorytetem dla organizacji międzynarodowych. Niekontrolowany napływ kilku milionów migrantów z Afryki do Europy stanowi obecnie największe zagrożenie dla bezpieczeństwa. Współpraca w ramach Organizacji Narodów Zjednoczonych jest kluczowa przy zapewnieniu podstawowych warunków egzystencjalnych dla uchodźców wewnątrz kontynentu afrykańskiego. Postępujące od 1950 r. konflikty na Czarnym Lądzie spowodowały, że liczba osób opuszczających swoje ojczyzny przekroczyła 20 mln. Nieopanowana migracja stanowi zagrożenie dla innych państw, przez co niezbędna jest interwencja organizacji międzynarodowych takich jak: Wysoki Komisarz Narodów Zjednoczonych do spraw Uchodźców (UNHCR), Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) oraz Unia Europejska (UE). Współpraca w zakresie zapewniania uchodźcom podstawowych warunków do życia oraz ciągły nadzór są jedynym gwarantem dla utrzymania ich wewnątrz kontynentu. Organizacja Narodów Zjednoczonych powołała urząd Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych do spraw Uchodźców – United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR), w celu ochrony uchodźców i rozwiązywania ich problemów na całym świecie. Głównym zadaniem jest pomoc azylowa oraz wspieranie powrotów do krajów.

W ciągu ostatnich dwudziestu lat globalna liczna osób przymusowo przesiedlonych wzrosła prawie dwukrotnie, z 33,9 mln osób w 1997 r. do około 70 mln w styczniu 2018 r. Przyczyna wzrostu liczby uchodźców została skoncentrowana między 2012 a 2015 r., będąc napędzaną głównie przez konflikt w Syrii. Eskalacja wynikała również z innych konfliktów regionalnych, na przykład w Iraku i Jemenie a także w Afryce Subsaharyjskiej, w tym w Burundi, Republice Środkowoafrykańskiej, Demokratycznej Republice Konga (DRK), Sudanie Południowym i Sudanie. Pogłębienie problemu uchodźców w ostatnich latach doprowadziło do znacznego zwiększenia liczby przesiedleń: z około 1 na 160 osób w 2007 r. do 1 na 113 osób w 2017 r. Podczas gdy w 2008 r. UNHCR zarejestrowało 13 740 330 uchodźców, do czerwca 2020 r. liczba ta osiągnęła 26 mln osób.

Do końca 2019 r. 79,5 mln osób na całym świecie zostało przymusowo przesiedlonych w wyniku prześladowań, konfliktów, przemocy lub naruszeń praw człowieka. Jest to wzrost o 8,7 mln wobec roku poprzedniego. Obecnie liczba osób przymusowo wysiedlonych osiągnęła rekordowo wysoki poziom, obejmując 26 mln uchodźców na świecie, 45,7 mln przesiedleńców wewnętrznych oraz 4,2 mln osób ubiegających się o azyl.

Współczesne wyzwania

Ponad 100 mln ludzi zostało zmuszonych do opuszczenia swoich domów w ciągu ostatnich 10 lat w celu znalezienia schronienia wewnątrz kraju lub poza jego granicami. Migracja jest jednym z najczęściej poruszanych tematów w przestrzeni publicznej. Budzi również skrajne emocje. Stale dochodzi do napięć pomiędzy zwolennikami migrantów przybywających do Europy, którzy są skorzy zaoferować im nowe życie na kontynencie oraz ich przeciwników, nawołujących do wartości, braku wystarczających zdolności, narzędzi, projektów oraz strategii, a także potrzeby stworzenia warunków do życia w krajach pochodzenia migrantów. Wydaje się dość oczywistym, że najlepiej byłoby zatrzymać kryzys migracyjny i wspomóc państwa biedne, które nie są w stanie stanowić dłużej domu dla swoich obywateli. Brakuje jednak w tym zakresie międzynarodowej woli politycznej i zdecydowanych działań, mimo globalnego zaangażowania mocarstw w Afryce w innych celach. Niemniej, w 2021 r. obchodzone są dwa ważne jubileusze – 70. rocznica Konwencji dotyczącej statusu uchodźców z 1951 r. oraz 60. rocznica Konwencji o ograniczaniu bezpaństwowości z 1961 r. Oczywistym jest, że te instrumenty prawne nigdy nie były bardziej istotne, a równolegle tak nieaktualne wobec współczesnych wyzwań.

Należy wskazać kilka poważnych kryzysów, które spowodowały, iż doszło do masowych przesiedleń w ciągu ostatniej dekady. Nie jest możliwym ocenienie pośredniego wpływu poszczególnych konfliktów, jednak każdy z nich doprowadził do masowych migracji z regionu, oddziałując bezpośrednio na kilka państw. Główne kryzysy, które należy uwzględnić w kontekście migracji to:

• wybuch na początku dekady trwającego do dziś konfliktu w Syrii,

• kryzys przesiedleńczy w Sudanie Południowym, który nastąpił po uzyskaniu przez państwo niepodległości,

• konflikt na Ukrainie,

• przybycie uchodźców i migrantów do Europy drogą morską,

• masowa migracja uchodźców z Myanmaru do Bangladeszu,

• przemieszczenie się obywateli Wenezueli do innych państw Ameryki Południowej,

• kryzys w afrykańskim regionie Sahelu,

• wznowione konflikty w Afganistanie, Iraku, Libii i Somalii,

• konflikt w Republice Środkowoafrykańskiej,

• przesiedlenia wewnętrzne w Etiopii,

• walki i przemoc w Demokratycznej Republice Konga,

• kryzys humanitarny i przesiedleńczy w Jemenie.

Blisko 66% wszystkich migrantów opuszczających granice swojego państwa pochodzi z pięciu krajów, które są współcześnie pochłonięte kryzysami wewnętrznymi, tj.: Syria, Wenezuela, Afganistan, Sudan Południowy i Myanmar. Pod koniec 2019 r. obywatele Syrii byli zdecydowanie największą na świecie populacją przymusowych wysiedleńców (13,2 mln, w tym 6,6 mln uchodźców i ponad 6 mln przesiedleńców wewnętrznych). Biorąc pod uwagę sytuację międzynarodową, Syryjczycy ponownie znaleźli się na szczycie listy z 6,7 mln osób. Tuż za nimi uplasowali się Wenezuelczycy z 4,5 mln. W Afganistanie i Sudanie Południowym liczba przesiedlonych osób wyniosła odpowiednio 3,0 i 2,2 mln. Na kolejnych miejscach znalazła się Myanmar, Somalia, DRK, Sudan i Irak.

W 2019 r. Turcja przyjęła największą liczbę migrantów – 3,9 mln, z których większość stanowili uchodźcy z Syrii (92%). Na drugim miejscu jest Kolumbia, która przyjęła prawie 1,8 mln przesiedlonych Wenezuelczyków. Niemcy zaakceptowały trzecią co do wielkości liczbę, prawie 1,5 mln, gdzie największą grupę stanowili uchodźcy z Syrii. Pakistan i Uganda przyjęły po około 1,4 mln. Warto też wspomnieć o 5,6 mln uchodźców palestyńskich, którzy znajdują się pod opieką ONZ. Co ciekawe, w styczniu 2020 r., w Polsce przebywało około 1,3 mln osób z Ukrainy.

Dzisiejszy kryzys uchodźczy stanowi poważne wyzwanie dla porządku międzynarodowego. Podczas gdy wiele uwagi międzynarodowej skupiało się na uchodźcach przybywających do Europy, w Afryce oraz na Bliskim Wschodzie, nastąpił kolejny kryzys migracyjny. Nasilająca się przemoc w Afganistanie, Syrii, Libii, Jemenie oraz konflikty w Mali, Nigerii, Wybrzeżu Kości Słoniowej, Etiopii, Somalii oraz Kenii, zmusiły tysiące kobiet, mężczyzn i dzieci do opuszczenia swoich domów. Oczekuje się, że niestabilność w tych regionach utrzyma się do 2025 r., w związku z czym przesiedlenia poza granice państw będą kontynuowane.

Tysiące uchodźców w Afryce kieruje się do obozów UNHCR

Na Kontynencie Afrykańskim znajdują się 54 kraje (według oficjalnych statystyk Organizacji Narodów Zjednoczonych), nie wliczając terytoriów zależnych lub podległych. Największe populacje posiadają Nigeria, Etiopia, Egipt, Demokratyczna Republika Konga oraz Tanzania. Pojawiające się konflikty w poszczególnych krajach Afryki powodują coraz częstsze i liczniejsze migracje. Uchodźcy, uciekając przed zagrożeniami pokonują dziesiątki kilometrów, zazwyczaj nielegalnie przekraczając granice terytorialne. Współcześnie w całej Afryce dochodzi do konfliktów o podłożu narodowościowym, plemiennym, etnicznym, religijnym i terrorystycznym, w wyniku czego migranci szukają schronienia w obozach UNHCR, skoncentrowanych w Afryce Środkowej.

Niekontrolowany wzrost liczby uchodźców jest zagrożeniem dla bezpieczeństwa międzynarodowego. Konflikty na tle narodowościowym oraz plemiennym w Afryce utrzymują się od czasu uzyskania przez państwa niepodległości w latach 60-tych do dnia dzisiejszego. Spory wewnątrzpaństwowe generują coraz większą liczbę migrantów. Od czasu utworzenia pierwszego obozu w 1972 r., liczba uchodźców w Afryce nieustannie wzrasta. W  2017 r. osiągnęła ponad 20 mln osób.

Eskalacja konfliktów zbrojnych, rozwój organizacji terrorystycznych oraz nielegalny handel bronią i narkotykami są obecnie największymi wyzwaniami w Afryce. Aby zapewnić równowagę oraz ochronę dla uchodźców, istotne jest zrozumienie procesów zachodzących na kontynencie. Działania prowadzone przez Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych do spraw Uchodźców są ostatnią osłoną dla osób uciekających przed prześladowaniem na terytorium państwa ojczystego. Mimo braku wystarczających warunków socjalnych, długich pieszych podróży oraz zmagań o żywność, obozy UNHCR są jedynym dostępnym domem dla tysięcy uchodźców.

Obozy w Afryce przyjmują obecnie dziesiątki tysięcy osób, których pochodzenie różni się w zależności od położenia geograficznego kraju. Migranci nie wybierają konkretnych państw, a szukają najbliższego schronienia. W większości przypadków w obozach przeważa jedna nacja, która z powodu konfliktu we własnym kraju opuszcza jego teren, przemieszczając się do najbliżej położonego bezpiecznego terytorium. Od czasu rozpoczęcia działalności humanitarnej przez UNHCR, prowadzone przez organizację obozy dla uchodźców są najczęściej miejscem docelowym osób przymusowo wysiedlonych. Obecnie do największych wyzwań związanych z przyjmowaniem migrantów w obozach w Afryce należą trzy czynniki:

• Brak terenów dla uchodźców – przyjezdni są często odsyłani, gdyż chcą rejestrować całej rodziny. Znaczna ilość mieszkańców jest z kolei równoznaczna z utrudnionym dostępem do wody i edukacji.

• Bariery językowe – są tam uchodźcy z wielu różnych państw i regionów. Brak możliwości komunikacji prowadzi do konfliktów dlatego szkoły prowadzą zajęcia z języka angielskiego.

• Różnice kulturowe – w obozie występują napięcia między różnymi nacjami, przez co wciąż muszą być obserwowane przez funkcjonariuszy UNHCR.

Według działaczy UNHCR obozy powinny stanowić wyjątek i środek tymczasowy w odpowiedzi na przymusowe przesiedlenia ludności. Dostępne alternatywy są zróżnicowane i zależą od wielu czynników, takich jak: kultura, prawodawstwo czy polityka krajowa. Uchodźcy mogą mieszkać w otrzymanych mieszkaniach, na wyznaczonych terenach lub w  ramach prywatnego hostingu. Dostępne alternatywy pozwolą uchodźcom skorzystać ze swoich praw i wolności, dokonywać wyborów mających wpływ na ich byt, żyć z godnością i niezależnością oraz decydować o powrocie do ojczyzny lub asymilacji.

Jeśli zamieszkanie w obozie jest nieuniknione, mieszkańcy powinni mieć możliwość nawiązania relacji z obywatelami danego kraju – ze społeczeństwem – oraz otrzymać dostęp do użytkowania i rozwijania lokalnej gospodarki, infrastruktury i systemów świadczenia usług. Celem UNHCR jest zapewnienie w przyszłości jedynie ograniczonego wsparcia humanitarnego. Organizacja ma świadomość, że osoby przesiedlone będą musiały w dalszej perspektywie wrócić do swoich państw lub radzić sobie z kolejnymi wyzwaniami ze względu na ograniczone środki do życia oferowane uchodźcom.

Jeszcze w 2017 r. w Paryżu, odbyło się spotkanie dotyczące migracji, azylu oraz kontroli granic w Afryce. Wzięli w nim udział m. in. prezydent Francji, kanclerz Niemiec Angela Merkel, premier Hiszpanii, premier Włoch, prezydent Czadu, prezydent Nigru, premier Libii oraz przewodnicząca Unii Europejskiej do spraw polityki zagranicznej, Federica Mogherini. Podczas spotkania omawiano kwestię utworzenia tzw. „hot spot”, będących miejscem identyfikacji, rejestracji i przesłuchań osób ubiegających się o azyl lub powrót do ojczyzny, a także miejscem oczekiwania dla uchodźców przy granicach (np. Libia – Czad). Przedstawiciele państw afrykańskich byli jednak przeciwko temu rozwiązaniu. W związku z  powyższym, regularnie dochodzi do tzw. szturmów na terytoria państw Europy, jak choćby pod koniec maja 2021 r., gdy ponad 8000 Marokańczyków oblegało hiszpańską Ceutę.

Podsumowanie

Problem uchodźców w Afryce istnieje od kilkudziesięciu lat. Mimo aktywnej działalności ONZ i instytucji międzynarodowych (w tym organizacji charytatywnych), uchodźców wciąż przybywa. Uciekają z pochłoniętych wojnami regionów, często wiedząc, iż stracili szansę na powrót. Obozy UNHCR są dla nich jedyną szansą na przeżycie ale jednocześnie przekleństwem. Według danych, setki osób rodzi się i umiera w obozach dla uchodźców. Żyją w tzw. „camp city” (duże obozowiska, w których kwitnie handel) i nigdy ich nie opuszczają. Jedynym słusznym rozwiązaniem wydaje się ogólnokontynentalna współpraca państw Afryki, poprzez przyjęcie grup uchodźców na całej szerokości i długości kontynentu oraz próba ich asymilacji. Obecnie najwięcej migrantów pochodzi z Sudanu i Somalii, ale jeśli w innych krajach dojdzie do wojen domowych, uchodźcy zaczną opuszczać kontynent w poszukiwaniu schronienia. Wtedy problem uchodźców z Afryki stanie się realny zarówno w Europie, na Bliskim Wschodzie, jak i w Azji. Nie będziemy w stanie przyjąć milionów uchodźców z kilku afrykańskich państw.

Konflikty w Afryce północno-zachodniej zagrażają nie tylko stabilności regionalnej ale również międzypaństwowej. Współpraca państw Europy, Stanów Zjednoczonych oraz organizacji humanitarnych jest jedynym właściwym rozwiązaniem problemu migracji. Kwestia uchodźców powinna być rozwiązywana w obrębie Afryki aby nie dopuścić do masowych przemieszczeń, które wpłyną na bezpieczeństwo państw na innych kontynentach. Zaangażowanie UNHCR ma miejsce wewnątrz państw przyjmujących i jest to jedyna słuszna idea, pozwalająca w sposób wysublimowany zadbać o migrantów. Negatywna sytuacja w Afryce wciąż się utrzymuje. Pewnym jest, że liczba uchodźców będzie ulegać zwiększeniu. Współcześnie, żadne państwo nie jest w stanie przyjąć ponad 20 mln uchodźców z Afryki.

Niekontrolowana liczba uchodźców w Afryce będzie miała wpływ na sytuację w Europie. Migranci będą szukać możliwości przedostania się na inny kontynent, walcząc o przetrwanie. Rządy europejskich państw nie są i nie będą w stanie zahamować napierających migrantów, a obecne dofinansowania dla organizacji humanitarnych aby zatrzymać ich na kontynencie, są zbyt niskie. Szybki wzrost migracji rzucił wyzwanie autoportretowi tożsamości państw i kwestionuje wieloletnie przekonania na temat wartości w zakresie demokracji, wielokulturowości i tolerancji. Zmagamy się obecnie (w Europie) z kryzysem humanitarnym i musi być on odpowiednio rozwiązany przy zaangażowaniu ze strony rządów, organizacji międzynarodowych oraz społeczeństw. Konsekwencje poniosą, jak zawsze, ludzie.

Wydaje się, że jedynym rozwiązaniem dla problemu rosnącej migracji oraz postępujących trendów demograficznych w Afryce jest skoncentrowanie się na rozwoju gospodarczym Czarnego Lądu. Taką działalność powinna podejmować przede wszystkim ludność miejscowa, wspierana w tym zakresie przez państwa Zachodu. Europa, a więcej Unia Europejska, nie posiada zdolności do przyjęcia kolejnych migrantów, m. in. z uwagi na brak programów specjalistycznych oraz długofalowej strategii zarządzania napływem ludności w całej Strefie Schengen. Ponadto UE ma swoich obywateli, o których musi zadbać. Co więcej, jeśli m. in. USA, Francja i inne państwa demokratyczne, mogą pozwolić sobie na militarne działania w Afryce, to może zatem warto ten potencjał finansowy przekuć w inwestycje na rzecz rozwoju gospodarczego biednych i pogrążonych w konflikcie państw.

Powyższa analiza jest kontynuacją badań z opublikowanego w 2018 roku artykułu: Działalność UNHCR w Afryce i na Bliskim Wschodzie, Przegląd Geopolityczny, 24, s. 134-152.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 2(4)/2021.

[Grafika: Syrian and Iraqi refugees arrive from Turkey to Skala Sykamias, Lesbos island, Greece. Volunteers (life rescue team – with yellow-red clothes) from the Spanish NGO Proactiva Open Arms help the refugees.; Autor: Ggia, lic. CC]

Artykuł Międzynarodowa migracja palącym wyzwaniem dla Europy i świata pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.