Po prawie półwiecznej przerwie, 3 grudnia 1989 roku, ukazał się pierwszy numer polskiej gazety na Białorusi pod nazwą „Głos znad Niemna”. Ten ważny moment dał początek odrodzeniu polskich mediów na Białorusi, które od tego czasu przeszły przez różne etapy – od ożywienia po kryzys spowodowany działaniami władz białoruskich przeciwko Związkowi Polaków na Białorusi w 2005 roku, trwającym aż do dziś. W wyniku tej sytuacji większość polskich mediów na Białorusi została zmuszona do przeniesienia swojej działalności wydawniczej na emigrację. W niniejszym artykule przedstawiona zostanie krótka historia polskich mediów na Białorusi oraz obecny krajobraz medialny, a także omówione zostaną wyzwania, z którymi te media muszą się mierzyć.

Ramy prawne a realia 

Artykuł 33 Konstytucji Republiki Białorusi i Ustawa o Środkach Masowego Przekazu z 2008 roku teoretycznie zapewniają wolność przekonań i wyrażania opinii, zakazując monopolizacji mediów i cenzury. Mimo to, inne akty prawne i instrukcje ograniczają te wolności, co umożliwia odmowę rejestracji niezależnych mediów pod różnymi pretekstami. Finansowanie mediów przez cudzoziemców, obywateli RB nie mieszkających w kraju oraz przez anonimowe źródła jest zakazane.

Sytuacja mediów znacznie pogorszyła się po wydarzeniach z 2020 roku, gdy wiele niezależnych mediów zostało uznanych przez władze białoruskie za ,,ekstremistyczne” lub związane z organizacjami ekstremistycznymi. Dotyczy to również mediów wydawanych przez Związek Polaków na Białorusi. W obecnych warunkach niemożliwy jest kolportaż ich prasy. Jedyną gazetą wydawaną na Białorusi w języku polskim jest „Słowo Życia” Jest to gazeta wydawana przez diecezję grodzieńską, która się koncentruje wyłącznie na kwestiach religijnych, nie poruszając tematyki mniejszości polskiej. 

Geneza i rozwój polskich mediów

Początki polskiej prasy na Białorusi sięgają końca lat 80. XX wieku, kiedy to, po długiej przerwie, ponownie zaczęły pojawiać się publikacje w języku polskim. Warto wspomnieć o pierwszych wydawnictwach, takich jak „Głos znad Niemna”, które odegrały kluczową rolę w odrodzeniu polskiej tożsamości na Białorusi. Pierwszy numer gazety ukazał się jako dodatek specjalny do „Czerwonego Sztandaru” (ukazujący się na Litwie organ KC Komunistycznej Partii Litwy) z okazji konferencji założycielskiej Polskiego Kulturalno- Oświatowego Stowarzyszenia im. Adama Mickiewicza w Grodnie. Nie była to jeszcze regularnie wychodząca gazeta, a tylko jej zapowiedź. 

Samodzielne funkcjonowanie „Głos znad Niemna” rozpoczął 12 czerwca 1990 roku, na cztery dni przed zjazdem założycielskim Związku Polaków na Białorusi. Początkowo gazeta była wydawana jako miesięcznik, ale z czasem ewoluowała w tygodnik. 20 września 1990 roku tytuł ten zyskał status oficjalnego organu prasowego Związku Polaków na Białorusi i był wydawany w Grodnie. W 1992 roku „Głos znad Niemna” zyskał szerszy zasięg, będąc dostępnym w kioskach prasowych na terenie całej Białorusi jako dwutygodnik, by od 1993 roku przejść na format tygodnika.

Początkowo, na stanowisko pełniącego obowiązki redaktora naczelnego „Głosu znad Niemna” został powołany Włodzimierz Małaszkiewicz. W latach 1992–2004 redaktorami naczelnymi byli Laura Michajlik, Eugeniusz Skrobocki, Irena Waluś, Andrzej Kusielczuk i Andrzej Dubikowski.

„Głos znad Niemna” był uważany za jedną z najbardziej poczytnych polskich gazet na Wschodzie. W latach 1990-1996, w zależności od kondycji finansowej Związku, nakład gazety wahał się od 7 do 12 tysięcy egzemplarzy. Okres prezesury Tadeusza Kruczkowskiego przyniósł zauważalny spadek popularności gazety. W grudniu 2004 roku odnotowano spadek nakładu o jedną trzecią. W 2005 roku, w wyniku konfliktu wewnątrz Związku Polaków na Białorusi (ZPB), inspirowanego przez rząd białoruski, zaczęły się równolegle ukazywać dwie wersje „Głosu znad Niemna” – jedna wydawana w Polsce przez niezależny Związek pod przewodnictwem Andżeliki Borys, a druga przez organizację wspieraną przez białoruski reżim. Ostatecznie, gazeta wspierana przez rząd nie przetrwała z powodu braku państwowego finansowania. 

Kolejnym tytułem wydawanym przez Związek Polaków jest czasopismo „Magazyn Polski”, który zadebiutował w marcu 1992 roku. „Magazyn” początkowo drukowany był w Słonimiu. Czasopismo koncentrowało się na problemach Polaków na Białorusi w różnych okresach historycznych. Eksperci z Białorusi i Polski, jak prof. Iwona Kabzińska czy prof. Zdzisław J. Winnicki, oraz znawcy życia polskiej mniejszości na Kresach, tacy jak ks. prof. Roman Dzwonkowski, wnosili wkład w treść pisma. Współpracowali z nim również młodzi badacze, tacy jak Jan Szumski. „Magazyn Polski” poruszał tematy związane ze świadomością narodową, historią, a także wkładem Polaków w rozwój cywilizacyjny Białorusi, koncentrując się na polskich tradycjach i literaturze, zwłaszcza poezji. Głównymi odbiorcami byli wykształceni ludzie zainteresowani historią i kulturą Polski. Z powodu ograniczonych środków finansowych czasopismo ukazywało się nieregularnie. Po rozłamie w ZPB w 2005 roku, ,,Magazyn Polski” zaczął być wydawany w Polsce, z dopiskiem „,na uchodźstwie„.

Przez lata, w odpowiedzi na rosnące potrzeby polskiej społeczności, powstawały kolejne tytuły, obejmujące zarówno prasę drukowaną, jak i później media elektroniczne. 

Na początku lat 90 w Lidzie założono pismo „Ziemia Lidzka”. Tytuł ten nawiązywał do czasopisma o tej samej nazwie, które wydawane było w Lidzie w latach 1936-1939. Charakterystyczny dla tego wydawnictwa był jego historyczno-krajoznawczy profil, zaś jego wydawcą było Towarzystwo Kultury Polskiej Ziemi Lidzkiej. Kluczową postacią w historii tego czasopisma był Aleksander Kołyszko, długoletni prezes Towarzystwa i redaktor pisma. „Ziemia Lidzka” ukazywała się nieregularnie, a jej ostatni numer został wydany w 2011 roku. 

Kolejny ważny tytuł, który pojawił się w latach 90., to „Słowo Ojczyste❞ Gazeta wydawana przez Polską Macierz Szkolną w Grodnie była adresowana głównie do nauczycieli, wychowawców i dzieci, odgrywając znaczącą rolę edukacyjną i wychowawczą w ośrodkach nauczania języka polskiego na Białorusi. Niestety, podobnie jak w przypadku „Ziemi Lidzkiej”, napotkało ono na przeszkody finansowe, brak dofinansowania w latach 2014 i 2015 doprowadził do jego likwidacji. Z inicjatywy Polskiej Macierzy Szkolnej zrodził się również „Rocznik Grodzieński”, popularnonaukowy periodyk poświęcony Ziemi Grodzieńskiej. Pismo to miało na celu łączenie perspektyw polskiej i białoruskiej historii regionu, prezentując tematy wspólne dla obu narodów. Chociaż nie unikało trudnych kwestii, jego głównym zamierzeniem było podkreślanie aspektów łączących Polaków i Białorusinów. Ostatni numer ,,Rocznika Grodzieńskiego” ukazał się w 2020 roku. 

Od 2004 roku w Polsce jest wydawany kwartalnik „Echa Polesia„. Czasopismo służy jako oficjalny organ prasowy brzeskiego oddziału Związku Polaków na Białorusi. Redaktorem naczelnym od samego początku jest Alina Jaroszewicz. Czasopismo dostarcza informacji o życiu społecznym Polaków na Polesiu, z naciskiem na kulturę, historię i sprawy regionalne. Z czasem do czasopisma dołączono także dział wydawniczy, z którego wyszły interesujące książki, w tym przedruki, tłumaczenia, zbiory poezji i przewodniki. „Echa Polesia” kontynuują swoją działalność dzięki wsparciu finansowemu Fundacji Wolność i Demokracja.

Od 2012 roku aż do zeszłego roku, dzięki zaangażowaniu Anny Paniszewej, znanej działaczki polskiej w Brześciu, ukazywało się czasopismo „Harcerz Brześcia”. Ten periodyk skupiał się głównie na tematyce harcerskiej, edukacyjnej i wspieraniu młodzieży polskiej w Brześciu. 

Oprócz wyżej wymienionych tytułów w różnych latach własnym nakładem ukazywały się rozmaite pisma krajoznawcze, najczęściej wydawane przez organizacje kresowe w Polsce. Na przykład w latach 1993-1999 w Koszalinie był wydawany przez Towarzystwo Miłośników Wilna i Kresów Wschodnich dla Oddziału ZPB w Oszmianie.

Współcześnie, obok tradycyjnych mediów drukowanych, kluczową rolę odgrywają również portale internetowe oraz profile na platformach społecznościowych. W obecnych czasach, coraz więcej nadziei pokłada się w rozwoju nowych form przekazu cyfrowego. Doskonałym przykładem takiego przedsięwzięcia jest portal Wirtualna Białoruś 24, prowadzony przez Fundację Młode Kresy od dwóch lat dzięki wsparciu finansowemu Narodowego Instytutu Wolności. Oprócz tego portalu warto także wymienić witryny i blogi Znadniemna.pl, Polesie.org, Nowogrodczyzna. jimdo.com, Polacy grodzienszczyzny.blogspot.com oraz profil na Facebooku „Polska strefa na Białorusi? Należy także wspomnieć, że w TVP Polonia i telewizji Bielsat regularnie nadawany jest cotygodniowy program „Nad Niemnem – magazyn Polaków na Białorusi. Ponadto, każdego tygodnia na antenie białoruskiego Radia Racja transmitowana jest audycja radiowa „Znad Niemna i Berezyny”. 

Wyzwania i perspektywy rozwoju mediów polskich 

Współczesne realia dla polskich mediów na Białorusi są znacznie bardziej skomplikowane. Z jednej strony, istnieje silna potrzeba podtrzymania tożsamości polskiej i języka, z drugiej – media te napotykają na liczne przeszkody. 

Białoruskie władze uznały wiele niezależnych mediów, w tym polskich, za,, ekstremistyczne” lub powiązane z organizacjami ekstremistycznymi. Przykładem jest portal Znadniemna.pl, który został wpisany na listę materiałów ekstremistycznych przez Ministerstwo Informacji Białorusi. Takie działania rządu sprawiają, że publikowanie i udostępnianie treści tych mediów jest uznawane za wykroczenie, a ich autorzy mogą być ścigani jako ekstremiści. Z tego powodu większość dziennikarzy polskich mediów została zmuszona do opuszczenia kraju, co dodatkowo komplikuje sytuację. Obecnie, wiele z tych mediów jest wydawanych w Polsce, co stanowi wyzwanie związane z dostosowaniem się do nowego środowiska oraz utrzymaniem bliskiej więzi z odbiorcami na Białorusi. 

Mimo tych przeszkód, perspektywy rozwoju polskich mediów na Białorusi nie są całkowicie negatywne. Rozwój technologii cyfrowych i internetu otwiera nowe możliwości dla rozprzestrzeniania informacji i utrzymywania kontaktu z polską społecznością na Białorusi. Portale internetowe, media społecznościowe oraz radio online mogą służyć jako alternatywne kanały komunikacji, umożliwiając kontynuowanie misji informacyjnej i kulturowej, mimo ograniczeń politycznych i geograficznych. Aby sprostać wyzwaniom i wykorzystać dostępne możliwości, polskie media na Białorusi muszą nieustannie dostosowywać swoje strategie do dynamicznie zmieniającego się środowiska. Kluczem może być innowacyjność, wykorzystanie nowych technologii i narzędzi cyfrowych, a także budowanie współpracy z mediami w Polsce i za granicą. Istotne jest również wsparcie ze strony polskiego rządu i społeczeństwa, które mogą odegrać decydującą rolę w zapewnieniu ciągłości i rozwoju polskich mediów na Białorusi, pomimo napotykanych trudności i przeszkód. 

Artykuł Polskie media na Białorusi: walka o przetrwanie pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Gdzie jest Ojczyzna Kresowiaka? Aby odpowiedzieć na to pytanie, a raczej podjąć się takiej próby musimy najpierw odpowiedzieć  na szereg innych pytań. Przede wszystkim – czymże jest owa Ojczyzna? Czym są Kresy, gdzie się zaczynają i gdzie się kończą? Kim jest nowoczesny Kresowiak? Kiedy zaczyna nim być, a kiedy przestaje? A także – co sprawia, jaki splot wydarzeń powoduje, że pojawić się mogło tytułowe pytanie? Zacznijmy od początku. 

Polski badacz Stanisław Ossowski zaproponował własną teorię, dzięki której możemy wnieść jasność w określenie czyjejś Ojczyzny, szczególnie w przypadku zagmatwanych okoliczności, na które składają się zarówno miejsce urodzenia, jak też często mieszane pochodzenie oraz posiadane obywatelstwo. Wedle jego koncepcji, wyróżnić możemy ojczyznę prywatną i ojczyznę ideologiczną. Idąc tym tropem, ojczyznę prywatną określa miejsce urodzenia lub zamieszkiwania pojedynczego człowieka, natomiast ojczyzną ideologiczną byłoby wówczas wspólne terytorium narodowe. Widzimy, że w takiej klasyfikacji ojczyzna prywatna jawi się jako coś, co znamy pod bardziej rozpowszechnionym określeniem „małej Ojczyzny” Wciąż jednak takie podejście może nam jedynie pomóc w pojmowaniu skomplikowanych okoliczności historyczno-politycznych, w których znaleźć się może każdy poszczególny Kresowiak, ale jeszcze nie rozstrzygnąć tej kwestii ostatecznie. W przytoczonej teorii bowiem ojczyznę prywatną możemy traktować jako podzbiór ojczyzny ideologicznej. Mamy do czynienia z mianownikiem „wspólne” przy „terytorium narodowe” Łatwe jest zatem takie rozróżnienie oraz dość precyzyjne rozgraniczenie w przypadku, gdy mamy do czynienia z pewnym obszarem, zamkniętym ա obrębie jednego państwa narodowego. Wiemy jednak, że granice państwa niekoniecznie pokrywają się z terytoriami, zamieszkałymi przez przedstawicieli jednej narodowości. A nawet wręcz przeciwnie – regułą, nie wyjątkiem, jest takie wytyczenie granic państwowych, które sprawia, że zarówno poza obrębem państwa znajduje się pewna liczba osób, należących do tegoż narodu, jak i odwrotnie w państwie tym zamieszkuje pewna liczba osób, będących przedstawicielami innego narodu. 

Jako naród polski, odliczamy historię swojej państwowości od roku 966, kiedy to przyjęliśmy chrzest. Od tamtej pory nie tylko granice naszego państwa, ale także jego forma, podobnie jak w większości państw na świecie, wielokrotnie ulegały zmianom. Przez pewien czas i był to akurat okres naszej szczytowej potęgi – funkcjonowaliśmy wspólnie z narodem litewskim, jako Rzeczpospolita Obojga Narodów. Toczyliśmy wojny i co za tym idzie, zyskiwaliśmy i traciliśmy terytoria, w zależności od okoliczności. Niestety, zdarzyło się nam jako państwu nawet zniknąć z mapy świata, i to na dość długi okres. Naród jednak przetrwał. Odrodziliśmy się po 123 latach zaborów jako II Rzeczpospolita – mimo iż znacznie mniejsza, to wciąż jeszcze zachowująca charakter wielonarodowy, szczególnie na Wschodzie. 

Pomimo wspomnianych licznych zmian terytorialnych, na przestrzeni stuleci wyklarował się pewien obszar, który moglibyśmy określić mianem centralnej, środkowej części państwa polskiego, jak też odpowiednio połaci najdalej się od niego znajdujących, często już przygranicznych, czyli – Kresów. W XVI i XVII wieku nazwą „Kresy” określano wąski pas ziem pogranicznych w południowo-wschodniej części Rzeczypospolitej, która wówczas zajmowała tereny obecnej Ukrainy oraz częściowo Mołdawii i Rumunii. Należy tu zwrócić uwagę na ciekawy fenomen. Jak już wspomniano, pojęcie Kresów wywodzi się etymologicznie z jawnego wskazania na ich geograficznie oraz kulturowo przygraniczny charakter. W związku z tym z biegiem czasu oraz stopniowym kurczeniem się terytorium Polski w jej różnych odmianach, nastąpił podział Kresów na zewnętrzne oraz wewnętrzne. 

W ten sposób po traktacie ryskim z 1921 r., na mocy którego ustalono nową granicę wschodnią, pojawiło się pojęcie „Kresów Utraconych”, bądź „Kresów Zewnętrznych” albo „Kresów Dalszych” – które jako ziemie dawnej Rzeczypospolitej Obojga Narodów, weszły w skład poszczególnych republik Związku Sowieckiego. Ze względu na to takie miasta jak Lwów i Wilno – będące niegdyś sercem polskości – okazały się być „Kresami Bliższymi”, bądź też po prostu „Kresami” Wpływ na to miało ich położenie na obszarze pomiędzy ustanowioną po traktacie ryskim wschodnią granicą II Rzeczypospolitej a linią Curzona, która w 1920 r. była propozycją linii demarkacyjnej wojsk polskich i bolszewickich, przedłożoną przez brytyjskiego ministra spraw zagranicznych George’a Curzona. 

Wciąż jednak ziemie te pozostawały w granicach państwa polskiego. Wówczas możemy mówić zarówno o dość precyzyjnie określonych Kresach jak i o ludności kresowej i znowuż powodów do wątpliwości w zakresie określenia własnej tożsamości raczej nie było. Każdy Polak, zamieszkujący te tereny, deklarując Kresy jako swoją ojczyznę prywatną, jednocześnie bez wahania mógł wskazać Polskę jako całość, powołując się na Ojczyznę w szerszym znaczeniu tego słowa. Po zakończeniu II wojny światowej zaś terytorium naszego państwa nie tylko się uszczupliło, lecz także uległo znacznemu przesunięciu na w kierunku zachodnim. Dodatkowo, masowe akcje przesiedleńcze spowodowały gwałtowną zmianę struktury ludności. Było to również naturalną – w tamtych warunkach – konsekwencją kolejnych działań okupanta, zmierzających do odebrania i depolonizacji ziem, które odwiecznie należały do Polski. W kontekście Kresowiaków miało to poważne konsekwencje, które możemy podzielić na dwa główne kierunki. 

Kresowiacy u siebie – to znaczy w Polsce

Skutkiem dokonanych przymusowych procesów przesiedleńczych (choć nie tylko, bo w grę wchodził również samodzielny exodus z rodzimych terenów, spowodowany wrogimi wobec ludności polskiej działaniami ukraińskich nacjonalistów oraz definitywną utratą małej Ojczyzny na rzecz przypieczętowanej, zalegalizowanej na forum międzynarodowym okupacji sowieckiej) jest obecnie znaczna koncentracja ludności o pochodzeniu kresowym na przeciwległym końcu Polski – na samym jej zachodzie. Najwięcej osób, deklarujących pochodzenie kresowe, znajdziemy w województwie lubuskim, kolejne na tej liście – zachodnio-pomorskie, dolnośląskie i opolskie. Właśnie w tym momencie dochodzi do kolejnych komplikacji. Wcześniej jako Kresowiaka moglibyśmy określić osobę, która urodziła się i zapewne większą część życia spędziła na Kresach (abstrahując od tego, jakie konkretnie tereny w każdym konkretnym przypadku uznamy za kresowe), tudzież wychowana została w swoistej mentalności, charakterystycznej dla tego regionu, oraz jest nosicielem tego szczególnego podrodzaju kultury polskiej. Jednak po tak masowej, przymusowej bądź wymuszonej przeprowadzce doszło do poważnych przemian. W sytuacji, gdy pokolenie Kresowiaków zostało przemieszczone z powrotem” do Polski, okazało się, że o ile oni sami są jeszcze przedstawicielami generacji, która przyszła na świat na Kresach, to ich dzieci, wnukowie i kolejne pokolenia – już nie. Rozumiemy jednak, że przecież nie da się uciąć (i całe szczęście) za jednym zamachem tego ciągu, sprawiając, aby dzieci wychowane w tych rodzinach, żadnej więzi z Kresami nie czuli. Wręcz przeciwnie, rodzice chętnie przekazywali swoim potomkom wiedzę o ich korzeniach, troskliwie pielęgnowali pamięć o utraconej małej Ojczyźnie – i czynią to niezmiennie już od ponad 70 lat. Zatem oni również są nosicielami i kontynuatorami kultury i dziedzictwa kresowego. 

Z drugiej strony, możemy wskazać na odwrotny przypadek. Potomkowie wspomnianych już przesiedlonych do Polski Kresowiaków nie mogą się pochwalić autentycznym pochodzeniem z Kresów, bo poprzez tragedię swoich przodków zyskali szczęśliwą możliwość od samego urodzenia funkcjonować ,,wśród swoich”, pod opieką tejże Ojczyzny, nie być narażonymi na jakąkolwiek dyskryminację pod względem narodowościowym, nie trwać w trybie ciągłej walki o przetrwanie i zachowanie tożsamości. Ale przecież wymienione niedogodności to też w pewnym sensie to, co przez dekady, a tak naprawdę nawet stulecia (znowuż kłania się rozróżnienie Kresów na dalsze i bliższe), kształtowało, jeżeli można tak to ująć, „prawdziwych” Kresowiaków i determinowało specyficzny nabór ich cech, które da się rozpoznać nawet obecnie.

Ale co w przypadku, jeśli wychowanie takiej osoby sprawia, iż niezależnie od wymienionych okoliczności czuje ona silną więź z tą „inną” małą Ojczyzną, której być może nigdy na oczy nie widział, i którą zna tylko z opowieści krewnych – i subiektywnie sam o sobie z całą stanowczością deklaruje, że jest Kresowiakiem – któż może poddać to w wątpliwość i na podstawie jakich przesłanek? 

Kresowiacy u siebie – to znaczy na Kresach

Tymczasem znaczna liczba Polaków bądź osób o polskim pochodzeniu, deklarujących przynależność do narodu polskiego, wciąż jeszcze pozostaje na wschodzie, na terenach, które obecnie możemy nazywać Kresami z przystawką „byłe” Jest ich ponad milion. 

W zależności od państwa oraz regionu ta liczba również się różni. Różnią się też warunki polityczne, w jakich Kresowiakom przychodzi funkcjonować w ich małych Ojczyznach. Nieprzychylne wobec miejscowych Polaków działania ze strony władz państwowych, które wcześniej były realizowane przez władze sowieckie, a współcześnie w najgorszym swoim wydaniu mają miejsce na Białorusi, wyrażane w brutalnych represjach – bądź niekorzystne rozwiązania legislacyjne w zakresie prawa oświatowego i językowego, czemu muszą stawić czoła chociażby na Litwie i Ukrainie – mają dwojaki efekt. 

Z jednej strony można powiedzieć, że pośrednio przyczyniają się w pewnym stopniu nawet do zahartowania Kresowiaków w ich walce o zachowanie tożsamości, o prawo do swobodnego deklarowania i pielęgnowania własnej przynależności narodowej, podtrzymywania więzi ze swoją Ojczyzną ideologiczną – Polską. W takim przypadku byłby to pozytywny przykład efektu odwrotnego od zamierzonego. 

Z drugiej jednak strony, należy przyznać że często skutki takiej polityki asymilacyjnej bądź wręcz antypolskiej są jak najbardziej zgodne z założeniami. Możemy przecież wskazać osoby, które spełniając wszelkie przesłanki obiektywne do bycia Kresowiakiem – osobiście nie czują w przyznaniu się do takiego statusu żadnej potrzeby. I podyktowane to może być również szeregiem najróżniejszych powodów. Ktoś, pozostając przez dłuższy czas za wschodnią granicą Polski, „formalnie” będąc Kresowiakiem już tylko z racji bycia zrodzonym w konkretnej rodzinie, lecz od urodzenia posiadając obywatelstwo innego państwa, nie będzie czuł tej więzi prawie wcale. 

Przy tym absolutnie nie możemy bezwględnie obarczyć kogoś odpowiedzialnością za taki wybór. Należy bowiem pamiętać, że niektórzy Polacy na Kresach przez długie lata byli zmuszeni do ukrywania i dławienia swojej polskości. Chociażby dla bezpiecznego żywotu swoich dzieci, nie widząc perspektyw w innym zachowaniu, zrzekali się polskości i zaprzestawali jej pielęgnowania i przekazywania dalej. Potem, nawet gdyby chcieli do niej powrócić, było już za późno. Nie możemy się zatem dziwić, że ich potomkowie czują się już totalnie zasymilowani, a zakładając rodziny z – również przecież rdzennymi mieszkańcami tych ziem, lecz przedstawicielami narodu tytularnego w danym państwie – stają się w jeszcze większym stopniu przywiązani do tego państwa, którego są obywatelami. Swoje dzieci oddają do miejscowych szkół, podczas gdy rzadkością jest dostępność placówek oświatowych z polskim językiem nauczania – i siłą rzeczy proces ten toczy się sam z siebie. Potrzebny jest już tylko czas. W takich przypadkach Polska traci swój urok jako Macierz, utracona Ojczyzna oddala się, staje się po prostu jednym z sąsiadów. I choć ubolewać należy nad utratą kolejnego potencjalnego członka naszego narodu, należy wykazać się również wyrozumiałością. Nie chodzi tu przecież o zwykły konformizm. Mając ojczyznę prywatną w granicach ojczyzny ideologicznej, które się ze sobą pokrywają, wielu Kresowiaków mają namacalne przesłanki do takiego, a nie innego wyboru. Nie mają wówczas problemów z identyfikacją i wskazaniem własnej tożsamości. Stają się integralną częścią innego narodu i państwa, jemu też oferując swoje poczucie patriotyzmu. Przestając być Kresowiakami, tym samym przestają być Polakami. Pojęcia te bowiem są nierozerwalnie związane ze sobą, a to pierwsze należy traktować jako podzbiór drugiego.

Od autora – z perspektywy Kresowiaka

Podsumowując, możemy ponownie powrócić do wątku identyfikacji potomków Kresowiaków, którzy przenieśli się do Polski. Może to być dobrym punktem odniesienia w celu rozważenia kryteriów definicyjnych, po które możemy sięgnąć w dyskusji o Kresowiakach. Śmiem twierdzić, że w analizowanym przypadku jednym z kluczowych czynników – jak też w kontekście innych pokrewnych zagadnień, np. przynależności narodowej, jaki powinien być brany pod uwagę – jest oświadczenie woli samego zainteresowanego. W ten sposób subiektywnie wyrażona opinia osoby, która z własnej woli chce się przyznać do bycia Kresowiakiem – oczywiście, przy zachowaniu jednak pewnej obiektywnie merytorycznej podstawy ku temu – jest warta znacznie więcej niż przypadek, gdy mamy o wiele lepiej udokumentowany zbiór przesłanek, ale sam „zainteresowany” tak naprawdę… wcale nie jest zainteresowany. Czy możemy zatem powiedzieć, że i odpowiedzi na pytanie które padło w tytule, nie możemy udzielić grupowo, a każdemu osobnemu Kresowiakowi powinniśmy w tej materii udzielić odrębnego głosu? 

Dość banalnym i być może wyświechtanym stwierdzeniem byłoby powiedzenie o indywidualności losu każdego człowieka, oraz różnicach które musimy uwzględniać przy formułowaniu jakichkolwiek konkluzji. Jednakże w przypadku Kresowiaków wydaje mi się, że tym bardziej musimy na to uważać, ponieważ specyfika tej społeczności – która ma pewien twardy wspólny mianownik, ale jednocześnie jakże różne, odmienne i często nawet sprzeczne doświadczenia życiowe w kontekście funkcjonowania w składzie obcych państw i narodów – sprawia, że wyciąganie uniwersalnych wniosków jest obarczone dodatkowym ryzykiem zbyt daleko idącego uogólnienia. 

Kresy są różne – wschodnie, północno-wschodnie, południowo-wschodnie, dalsze, bliższe. Kresowiacy są różni – polsko-, białorusko-, litewsko-, łotewsko-, rosyjsko-, ukraińskojęzyczni etc. Starsi, młodsi, bardziej prawicowi albo lewicowi, konserwatywni lub liberalni, religijni bądź niewierzący etc. 

Co jest zatem naszym wspólnym mianownikiem? Urodziliśmy się i dorastaliśmy w najróżniejszych warunkach. Niektórzy jeszcze w Związku Sowieckim, ale w różnych republikach, z idącą za tym miejscową specyfiką, inni – już po jego rozpadzie odpowiednio w tychże państwach jako niepodległych bytach, prowadzących odmienną politykę narodowościową. Co nas łączy? Otóż, łączy nas wspólna Ojczyzna. A Ojczyzną Kresowiaka jest Polska. 

Artykuł Gdzie jest Ojczyzna Kresowiaka? pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Ostatnie lata za sprawą błyskawicznego rozwoju sztucznej inteligencji sprawiły, że otwarcie mówi się o tym, że obecnie przyszło nam żyć w czasach, które porównywane są do epoki wielkich odkryć, czy rewolucji przemysłowej. Już dziś mamy do czynienia z rzeczywistością w której mocarstwa rywalizują nie o ropę, a półprzewodniki, w dolinie krzemowej trwają pracę nad AGI, a chat GPT przeszedł test Turinga. Jednakże nadal kontrolę nad ową technologią, zasobem informacji i sposobami ich użycia ma człowiek, co sprawia, że kompetencje cyfrowe stają się fundamentem rozwoju gospodarczego, społecznego i osobistego. Ich rosnące znaczenie wynika z dynamicznego postępu technologicznego, który determinuje wiele aspektów naszego życia. Czym zatem są owe kompetencje?

ZOBACZ TAKŻE: Ojczyzna na wygnaniu. Polskie państwo na uchodźstwie po 1945 roku

Kompetencje cyfrowe obejmują umiejętność korzystania z nowoczesnych technologii, zrozumienie informacji cyfrowej, krytyczne myślenie, efektywne rozwiązywanie problemów w uczeniu się, pracy i aktywnościach związanych z życiem społecznym. Należy tutaj podkreślić, że umiejętności te nie ograniczają się jedynie do podstawowej obsługi sprzętów komputerowych, czy programów, jest to także umiejętności korzystania z danych i informacji, umiejętności porozumiewania się i współpracy, tworzenie treści cyfrowych, programowanie, kompetencje związane z cyberbezpieczeństwem. Rysuje nam to obraz człowieka, który musi posiadać szeroką wiedzę i zdolności, aby odnajdować się w nowej, cybernetycznej rzeczywistości. 

Geneza tych kompetencji sięga rozwoju internetu oraz czasów w których urządzenia cyfrowe stały się powszechnie dostępne. Szybko okazało się, jak duży potencjał tkwi w umiejętnym wykorzystaniu społecznych kompetencji poruszania się, w cyberprzestrzeni. Możliwości te zostały dostrzeżone nie tylko przez biznes i rynek prywatny, ale również przez sferę publiczną i w niektórych państwach stały się jednym z głównych filarów budowania strategii narodowej. 

By odpowiedzieć sobie na pytanie postawione w tytule artykułu należałoby się przyjrzeć krajom o rozwiniętych kompetencjach cyfrowych i inicjatywach realizowanych w ramach włączenia tychże w rozwój potencjału państwowego. Fenomenem w tej dziedzinie w obszarze europejskim jest Estonia, która dzięki swojemu długofalowemu projektowi e–Estonia zajmuje czołowe miejsce w e-administracji. Po ponad 20 latach realizacji celów założonych w programie Estończycy zbudowali system, który umożliwia załatwienie 99% spraw urzędowych online, co przekłada się na ogromne oszczędności czasu i efektywności świadczonych usług. Pozostając w naszym obszarze geograficznym na uwagę zasługuję również Finlandia, która od wielu lat zajmowała pierwsze miejsce w indeksie DESI (ang. Digital Economy and Society Index – Indeks gospodarki cyfrowej i społeczeństwa cyfrowego), który powstał w 2014 roku. Został stworzony na zlecenie Komisji Europejskiej jako narzędzie monitorujące wskaźniki postępu cyfrowego państw członkowskich UE? Na szczególną uwagę w fińskiej strategii zasługuję program Koulutus 2020, który koncentruje się na wykorzystaniu technologii w procesie nauczania, co skutkuje rozwijaniem umiejętności cyfrowych uczniów już na etapie edukacji wczesnoszkolnej, oswajając ich z funkcjonowaniem w cyberświecie. 

W ujęciu globalnym zgodnie z Indeksem Cyfryzacji Gospodarki (ang. Digital Intelligence Index) opracowanym przez The Fletcher School na Uniwersytecie Tufts, w strategicznym partnerstwie z Mastercard pierwsze miejsce zajął Singapur, który dzięki budowaniu swojego potencjału w oparciu o kompetencje cyfrowe, stał się liderem, przyciągając tym samym duże firmy takie jak Siemens, które fizycznie inwestują w swoją infrastrukturę w rzeczonym kraju. Na uwagę zasługuje też działalność Singapuru podejmowana w sferze usług publicznych. Program Smart Nation Initiative jest inicjatywą skupiająca się na zapewnieniu obywatelom dostępu do usług online rządu, zwiększając komfort i efektywność życia mieszkańców owego państwa. 

Aktualny dane pochodzące z Eurostatu wskazują że tylko 44% Polaków posiada podstawowe umiejętności cyfrowe, gdy średni wskaźnik dla całej Unii Europejskiej wynosi 56%. Nieco lepiej wygląda wskaźnik posiadanych zaawansowanych kompetencji cyfrowych, który wynosi w Polsce 21%, analogicznie w Unii wskaźnik ten utrzymuje się na poziomie 26%. Dodatkowo zgodnie z badania Randstad, już 30% pracowników ma zawodowo kontakt z Al i automatyzacją miejsc pracy. Statystyki te jasno pokazują jak duża luka w tym zakresie istnieje w naszym społeczeństwie. Jednocześnie jest to jasny sygnał wskazujący na potrzebę dalszego rozwoju i zdecydowanego, dynamicznego wsparcia w tej dziedzinie. 

Uzupełnienie rzeczonej luki stanowi nie tylko duże wyzwanie dla rynku prywatnego pracodawców, ale przede wszystkim jest to problem z którym musi się zmierzyć aparat publiczny w kontekście rozwoju gospodarczego. W związku z tym, w Polscę administracja podejmuje inicjatywy o których należałoby wspomnieć. Jedną z największych jest Program Rozwoju Kompetencji Cyfrowych, który zakłada rozwój edukacji cyfrowej, zapewnienie każdemu możliwości rozwoju owych kompetencji, wsparcie kompetencji cyfrowych osób pracujących, rozwój zaawansowanych kompetencji cyfrowych, wzmocnienie zarządzania i koordynacji działań w zakresie rozwoju kompetencji cyfrowych. Zgodnie z jego założeniami W do 2030 roku w szkoleniach ma wziąć udział ponad 1,5 mln obywateli, w tym ponad 4 000 pracowników MŚP 270 tysięcy nauczycieli wszystkich poziomów nauczania, także akademickich oraz innych edukatorów, 77 tysięcy pracowników administracji publicznej szczebla rządowego i 124 tys. samorządowego oraz około 40 000 pracowników kultury. Co ma spowodować, że około 80% mieszkańców Polski będzie posiadać co najmniej podstawowe kompetencje cyfrowe, a 40% z nich będzie posiadać zaawansowane kompetencje cyfrowe.. Należy również wspomnieć o stale rozwijającym się sektorze e-usług w ramach którego dostępnych jest kilkaset platform takich jak np. Elektroniczna Platforma Usług Administracji Publicznej (ePUAP), Platforma Usług Elektronicznych Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (PUE ZUS), portal obywatel.gov.pl, portal biznes.gov.pl dzięki którym większość spraw można załatwić elektronicznie. Jednym z najciekawszych projektów który powstał w ramach rozwoju tego sektora jest aplikacja mObywatel, która pozwala na posiadanie i posługiwanie się dokumentami takimi jak dowód osobisty, czy prawo jazdy przy pomocy rzeczonej aplikacji. Należy również wspomnieć o projekcie Ogólnopolskiej Sieci Edukacyjnej zakładającej stworzenie sieci dostępu do Internetu łączącej wszystkie szkoły w Polsce (ok. 30,5 tys.). OSE jest siecią wirtualną opartą na istniejącej infrastrukturze szerokopasmowej. W chwili obecnej około 90% szkół, zostało już objętych tym projektem. 

ZOBACZ TAKŻE: Ojczyzna w dyskursie politycznym Zjednoczonej Prawicy w kampanii wyborczej w 2023 roku

Czy w związku z tym kompetencje cyfrowe mogą stać się element budowania narodowej strategii rozwoju? Jak pokazują przykłady Singapuru, Finlandii czy Estonii wpisanie rozwoju kompetencji cyfrowych w strategię rozwoju kraju niesie ze sobą szereg korzyści. Przede wszystkim pozwala na wzrost konkurencyjności gospodarczej na rynkach międzynarodowych, poprzez lepsze wykorzystanie nowoczesnych technologii i cyfrowych narzędzi w biznesie. Dodatkowo posiadanie umiejętności cyfrowych przekłada się na możliwość tworzenia nowych usług opartych na technologiach cyfrowych, co przekłada się na dywersyfikację gospodarki.. Jedną z największych korzyści płynących z położenie nacisku na rozwój kompetencji cyfrowych jest znaczące poprawić jakość nauczania i szybki dostęp do rozległej wiedzy na wszystkich szczeblach edukacyjnych. Biorąc to pod uwagę, również nasza władza publiczna na trwałe powinna wpisać w narodową strategię rozwoju dynamiczne, trwałe i sukcesywne budowanie kompetencji cyfrowych. Aby maksymalnie wykorzystać szansę, którą daje posiadanie przez społeczeństwa rzeczonych umiejętności, Polska powinna skupić się na edukacji cyfrowej na wszystkich poziomach:

• Kontynuacja i rozwój programów edukacyjnych skierowanych do szkół oraz uczelni, integrujących narzędzia cyfrowe w proces nauczania, co stanowić będzie podstawę budowania silnych kompetencji cyfrowych w społeczeństwie.
• Wsparcie inicjatyw sektora prywatnego: Zachęcanie firm do inwestycji w rozwój umiejętności cyfrowych pracowników, poprzez zachęty podatkowe lub subsydia, może sprzyjać rozwojowi innowacyjności w sektorze biznesowym.
• Stworzenie infrastruktury cyfrowej: Kontynuacja inwestycji w rozwój infrastruktury cyfrowej, w tym szerokopasmowego Internetu.

Jest to kluczowa dla zapewnienia dostępności do nowoczesnych technologii w całym kraju. Rozwój kompetencji cyfrowych stanowi integralną część dzisiejszego społeczeństwa, decydując o jego sukcesie gospodarczym, innowacyjności i postępie edukacyjnym. Mimo postępu i intensywnych prac, dane wskazują, że istnieje margines do poprawy, jednakże perspektywy Polski w zakresie kompetencji cyfrowych są obiecujące. Integrowanie umiejętności cyfrowych na wszystkich poziomach edukacji, rozwój infrastruktury cyfrowej oraz wsparcie dla innowacyjności w sektorze prywatnym to kluczowe elementy które powinny się znaleźć w naszej narodowej strategii rozwoju. Przejście od dostępu do technologii cyfrowych do ich efektywnego wykorzystania stanowią niemałe wyzwanie, ale także szansę na zwiększenie konkurencyjności gospodarczej kraju i mogą w tym zakresie decydować o naszej pozycji na arenie międzynarodowej w nieodległej przyszłości.

fot. Pexels

Artykuł Czy kompetencje cyfrowe mogą stać się elementem budowania narodowej strategii rozwoju? pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Agresja zbrojna Niemiec oraz Związku Sowieckiego na Polskę we wrześniu 1939 roku spowodowała opuszczenie kraju przez naczelne władze RP. Skorzystały one wówczas z przepisów Konstytucji kwietniowej (1935), które umożliwiały im, na skutek siły wyższej, kontynuowanie legalnego funkcjonowania poza granicami. Zastosowanie przepisów konstytucji w tym czasie wiązało się zwłaszcza z transmisją władzy, czyli wyznaczeniem nowego prezydenta RP (Władysława Raczkiewicza), który powołał nowy gabinet gen. Władysława Sikorskiego. Proces ten budził wówczas pewne wątpliwości. Niemniej, patrząc generalnie, odbył się on w poprawny sposób – zgodnie z możliwościami, jakie na skutek wojny przewidywała ustawa zasadnicza. 

Zobacz także: Porównanie rozwoju gospodarek Polski i Czech

Konstytucja pozwoliła utrzymać prawną ciągłość państwa polskiego, zdefiniowała jego położenie i status prawnomiędzynarodowy, który nie był podważany przez innych uczestników społeczności międzypaństwowej (z wyjątkiem państw sprzymierzonych z III Rzeszą). Tym samym uznanie dla emigracyjnego ośrodka władzy – jako reprezentanta podmiotu prawa międzynarodowego pod nazwą: Rzeczpospolita Polska – nie było kwestionowane w latach 1939-1945. Stan ten zmienił się dopiero pod koniec II wojny światowej, kiedy to na skutek wkroczenia na ziemie przedwojennej Polski wojsk sowieckich oraz postanowień konferencji w Jałcie, San Francisco i Poczdamie – wycofano to uznanie. Poparcie społeczności międzynarodowej przeniosło się na nowy – komunistyczny – ośrodek władzy w Warszawie. Ukonstytuowany tam Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej otrzymał na mocy zewnętrznej aprobaty możliwość reprezentowania podmiotu prawa międzynarodowego pod nazwą: Rzeczpospolita Polska. Świat uznał, że to krajowe struktury władzy kontynuują ciągłość polskiego państwa. 

Z werdyktem tym nie zgodzili polscy politycy w Londynie, na czele z rządem Tomasza Arciszewskiego. To właśnie jego gabinetowi wycofywano uznanie od lipca 1945 roku. Jednak z ich perspektywy – stan, w którym się wówczas znaleźli, nie zmienił się od 1939 roku. Uznali więc oni, że na mocy zewnętrznych decyzji, w których nie współuczestniczyli, nie mogą zostać pozbawieni prawa reprezentowania polskiego państwa. Zdecydowali więc, że będą stać na straży jego ciągłości zgodnie z przedwojennym prawodawstwem. Dlatego też po 1945 roku – struktury polskiego państwa na uchodźstwie będą nadal wypełniały swoje zadania, choć w zmienionej i mocno ograniczonej roli. 

Dzieje emigracyjnej państwowości po 1945 roku były nadal nierozerwalnie związane z Konstytucją kwietniową. Bowiem tylko moc obowiązująca ustawy zasadniczej dawała jej szansę na dalsze trwanie. Ułomność tego stanu nie spowodowała jednak, że całe zjawisko, które nazywamy polskim państwem na uchodźstwie należy zmarginalizować i odrzucić. W myśl wielu koncepcji politologicznych i prawnych, które pozwalają opisywać zjawisko trwania danego państwa wyróżnia się m.in. zjawisko funkcjonowania państwowości w stanie upadku. 

Historia pokazuje, że wielokrotnie procesy takie były rozłożone w czasie. Tym samym ciężko czasami było określić moment pełnego zakończenia takiego zjawiska. Dlatego też dopóki państwo polskie, de iure II Rzeczpospolita, było w stanie wykazywać się swoją efektywnością po 1945 roku, to nie można mówić o jego pełnej dekompozycji. 

Oczywiście efektywność ta – w wymiarze prawa wewnętrznego – miała swoją jasno określoną ciągłość. Perspektywa prawno–konstytucyjna była w tym przypadku jednoznaczna. Dlatego też poszczególne organy konstytucyjne tego państwa trwały nieprzerwanie na emigracji, aż do 1990 i 1991 roku. Ten punkt widzenia, jakże ważny w kontekście naszej tożsamości i ciągłości prawnej oraz tradycji ustrojowej, ma jednak ograniczony charakter. Bo legalna postawa, zgodna z przepisami przedwojennej konstytucji, która kształtowała państwowość polską na emigracji – ograniczała się w swoich ramach do oddziaływania jedynie wobec obywateli RP ją uznających. Zatem możliwość skutecznego wykonywania prawa przez to państwo miało tę wadę, że dotyczyło jedynie do wybranego kręgu osób – głównie polskich emigrantów – którzy te decyzje respektowali. Odnosiło się to głównie do dekretów prezydenckich, które zgodnie z konstytucją ogłaszano w „gazecie urzędowej”, jaką był Dziennik Ustaw RP. 

Wychodząc jednak poza ten obszar dotykamy kluczowego problemu. Mianowicie, w jaki sposób społeczność międzynarodowa po 1945 roku reagowała na tę państwowość? Czy możemy doszukać się pierwiastków legalnej i uznanej obecności polskiego państwa na uchodźstwie wśród innych podmiotów prawa międzynarodowego? Bo to od odpowiedzi na te pytania zależy kwestia oceny kondycji tej państwowości, która tylko poprzez jakąś formę zewnętrznej akceptacji miała możliwość wykazywania się swoją efektywnością na terytoriach innych państw. Jeśli bowiem inne państwa uznawały skutki decyzji prawnych Rzeczpospolitej Polskiej na uchodźstwie – to dawały tym samym podstawę do legalnego traktowania tego podmiotu, pomimo jego wewnętrznej ułomności. Tym samym dawały szansę na restaurację tego porządku prawnego w przyszłości w okresie po ustaniu okupacji ludności i terytorium kraju. Formalnie bowiem to na tej przesłance opierał się fakt dalszego trwania na emigracji polskiego państwa i wiara w możliwość przywrócenia stanu prawnego sprzed okupacji. 

Polskie państwo na uchodźstwie miało tę przewagę w tym zagmatwanym stanie faktycznym, że w sposób formalny mogło realnie liczyć na podtrzymanie swojej obecności na marginesie społeczności międzynarodowej. Dlaczego? Gdyż pięć państw po 1945 roku, w sposób trwały, uznawało legalność rządu RP na uchodźstwie. W konsekwencji na ich terytoriach istniały formalnie uznane przedstawicielstwa dyplomatyczne i konsularne polskiego ośrodka władzy w Londynie, które mogły wykonywać zadania państwa polskiego – w tym, jakże istotne, czynności konsularne wobec obywateli RP. Co najważniejsze, państwa te respektowały wszystkie decyzje prawne jakie za pośrednictwem tych przedstawicielstw wykonywały polskie władze w Londynie. Czas powojennego uznawania rządu RP na uchodźstwie był w każdym przypadku inny ale chronologicznie wyglądało to w sposób następujący: Liban (do 1956 roku), Irlandia (do 1957 roku), Kuba (do 1959 roku), Hiszpania (do 1968 roku) i Stolica Apostolska (do 1972 roku). 

Z kolei w wymiarze prawa wewnętrznego należy wskazać, że państwo polskie na uchodźstwie miało następującą charakterystykę ustrojową. Na czele państwa stał prezydent RP, który na czas okoliczności wywołanych wojną mógł wyznaczać swojego następcę. Prezydent RP wykonywał prawo poprzez dekrety, które publikowano w gazecie urzędowej. Głowa państwa wyznaczała też kolejne gabinety wykonawcze – rządy RP. Na mocy postanowień konstytucji desygnowała prezesa Najwyżej Izby Kontroli. Był to jeden z najważniejszych organów państwa polskiego na uchodźstwie, który zapewniał realizowanie funkcji kontrolnych. Oprócz NIK, na emigracji istniał Generalny Inspektorat Sił Zbrojnych jako organ pracy Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych. Pomimo, że w 1947 roku zostały zlikwidowane Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie, to państwo polskie utrzymało funkcję generalnego inspektora, która istniała w takiej formie – do 1980 roku.

Zobacz także:  Ojczyzna w dyskursie politycznym Zjednoczonej Prawicy w kampanii wyborczej w 2023 roku

Wskazane wyżej organa władzy miały swoje źródła w prawie przedwojennej Polski. Warunki uchodźstwa niepodległościowego sprzyjały jednak kształtowaniu nowych rozwiązań ustrojowych. Korzystając z legalnej pozycji prezydenta RP i jego dekretów, już pod koniec lat 40. XX wieku powołano dwie instytucje, które na stałe wpisały się w krajobraz życia państwowego na emigracji. Mowa tu o Radzie Narodowej RP i Skarbie Narodowym RP. Tradycja funkcjonowania Rady Narodowej RP miała swoje korzenie już na emigracji w 1939 roku. Wówczas, jeszcze w okresie francuskim, prezydent Władysław Raczkiewicz powołał I Radę Narodową jako pewnego rodzaju substytut parlamentu (nie mogąc zwołać Sejmu i Senatu RP). W okresie lat 1939-1945 istniała I i II Rada Narodowa RP. Misja tej drugiej zakończyła się – na skutek sporów po konferencji jałtańskiej – w marcu 1945 roku. 

Dopiero więc w 1949 roku prezydent August Zaleski powołał III Radę Narodową RP, do której weszli głównie stronnicy głowy państwa – reprezentujący różne partie polityczne. W kolejnych latach, jako efekt rozłamu wśród emigracji, parlament ten zmienił swoją nazwę – Rada RP – a po zjednoczeniu, powrócił do pierwotnej nomenklatury. 

W tym samym roku – także na mocy dekretu – prezydent Zaleski utworzył Skarb Narodowy RP, jako instytucję mającą na celu finansowanie działalności państwa polskiego na uchodźstwie oraz aktywność międzynarodową jego organów. Środki te były zbierane z dobrowolnych darowizn polskich emigrantów z całego świata. Była to forma ,,samoopodatkowania się” na cele działalności niepodległościowej ośrodka kierowniczego w Londynie. 

Dzieje polskiej emigracji niepodległościowej, stojącej na gruncie legalizmu (ciągłości i tożsamości państwa polskiego), ukazują jednak różne spojrzenia na problematykę trwania struktur państwowych na uchodźstwie. Liczne spory polityczne oraz prawno- konstytucyjne – na czele z najważniejszym związanym z określeniem długości kadencji Augusta Zaleskiego spowodowały, że państwowość emigracyjna była różnie interpretowana. 

Najważniejszy rozdźwięk w rozumieniu celów i misji polskiego państwa emigracyjnego miał miejsce w pierwszych latach piątej dekady XX wieku. Tym samym w 1954 roku na skutek wielu czynników – legalistyczna emigracja podzieliła się na dwa obozy. Jeden – literalnie rozumiejący przepisy konstytucyjne – związał się z osobą prezydenta Zaleskiego. Potocznie nazywano ten ośrodek „Zamkiem” od nazwy przedwojennej siedziby prezydenta, którą naturalnie powielano w stosunku do rezydencji kolejnych prezydentów RP na uchodźstwie w Londynie (przy Eaton Place 43). Drugi zaś – nazywany „Zjednoczeniem” – uznał, że w konsekwencji zakończenia kadencji Augusta Zaleskiego, który nie chciał opuścić stanowiska, należy powołać tymczasowe i zastępcze instytucje państwowe takie jak: Rada Trzech (kolegialna głowa państwa), Egzekutywa Zjednoczenia Narodowego (spełniająca rolę rządu) oraz Tymczasowa Rada Jedności Narodowej (będąca opozycyjną wobec Rady RP formą emigracyjnego parlamentu). 

Dopiero śmierć prezydenta Augusta Zaleskiego w 1972 roku i wyznaczenie przez niego swojego następcy w osobie Stanisława Ostrowskiego zakończyło ten spór. W ten sposób dotychczas zwalczające się organy państwowe scaliły się w jednolite instytucje i przez dekady lat 70. i 80. XX wieku funkcjonowały ponownie wspólne: rząd RP i Rada Narodowa RP. Oczywiście z nowym prezydentem i jego następcami w przyszłości. 

Emigracyjne spory, na czele z rozłamem z roku 1954, wpłynęły zdecydowanie negatywnie na kondycję emigracyjnej państwowości. W konsekwencji zjednoczenie z lat 70. XX wieku nie miało już tak istotnego znaczenia dla polskich mas emigracyjnych, które żyjąc w trudnej rzeczywistości dnia codziennego – coraz bardziej dystansowali się od politycznych sporów. 

Poszczególne organa państwa polskiego spełniły jednak swoje zadanie i wypełniły postawioną przed sobą w 1945 roku misję. Przechowały ciągłość instytucjonalną i depozyt niepodległego państwa na emigracji. Epilogiem tej działalności była transformacja ustrojowa w kraju. W pierwszej kolejności, na skutek wyboru Lecha Wałęsy na prezydenta, przekazano insygnia władzy prezydenckiej do Warszawy oraz zlikwidowano rząd RP na uchodźstwie i jego agendy (1990). Z kolei rok później zakończyły swoją misję VIII Rada Narodowa RP (działająca w latach 1989-1991), Najwyższa Izba Kontroli oraz Skarb Narodowy RP.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1(11)/2023.

Artykuł Ojczyzna na wygnaniu. Polskie państwo na uchodźstwie po 1945 roku pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Kampania wyborcza zawsze dostarcza badaczom, dziennikarzom i opinii publicznej dodatkowych źródeł na temat postulatów i koncepcji partii politycznych. Zazwyczaj, kampania do Sejmu charakteryzuje się publikowaniem obszernych programów wyborczych, w których uczestnicy rywalizacji wyborczej konkretyzują wizję państwa w wielu dziedzinach. Źródłem obserwacji dyskursu oprócz oficjalnych dokumentów programowych są także: wywiady, artykuły publicystyczne, stenogramy posiedzeń Sejmu i Senatu, ustawy, uchwały parlamentu oraz organów partii politycznych, spoty wyborcze czy wreszcie novum – treść płatnych kampanii w internecie np. Google Adds czy Facebook Adds.

Analizując powyższe kanały komunikowania politycznego, autor dokonał przeglądu dyskursu politycznego Zjednoczonej Prawicy w kontekście ojczyzny. Motywacji do napisania artykułu dostarczyła intensywna kampania wyborcza, ubogacona w treści patriotyczne, odwołujące się do szeroko pojętej ojczyzny. Zwłaszcza, w dyskursie prowadzonym przez środowisko Jarosława Kaczyńskiego, Zbigniewa Ziobry, Adama Bielana i Macieja Ociepy, których ugrupowania tworzą Zjednoczoną Prawicę.

Na potrzebę artykułu przyjęto następujące tezy badawcze: 

• Kwestie narodowe stanowiły istotną część przekazu w kampanii wyborczej Zjednoczonej Prawicy; 
• Dyskurs polityczny wokół tematu ojczyzny budowany przez Zjednoczoną Prawicę dotyczył kwestii bezpieczeństwa kraju; 
•  Referendum ogólnokrajowe zostało wykorzystane instrumentalnie w celach agregracji społeczeństwa wokół Zjednoczonej Prawicy 
• Polityka retrospektywna stanowiła główny element dyskursu politycznego Zjednoczonej Prawicy wokół tematu ojczyzny 
• Polityka retrospektywna w dyskursie Zjednoczonej Prawicy miała na celu deprecjonować głównego wroga politycznego – Koalicję Obywatelską. 

Przywiązanie do wartości narodowych 

Kwestie narodowe stanowiły istotną część przekazu w kampanii wyborczej Zjednoczonej Prawicy. Był to konsekwentny sposób działania, wpisujący się w podstawowy katalog wartości artykułowany przez podmioty polityczne, wchodzące w skład tej ,,patriotycznej koalicji”. Należy wspomnieć, iż Zjednoczoną Prawicę tworzyły w wyborach parlamentarnych: Prawo i Sprawiedliwość, Suwerenna Polska, Partia Republikańska i Stowarzyszenie OdNowa. Z list wyborczych startowali jeszcze działacze Kukiz’15. Wszystkie te ugrupowania bowiem od samego powstania opierały się niezmiennie na: 

• wartościach narodowych i konserwatywnych, podkreślając suwerenną pozycję Polski w ramach wspólnoty europejskiej;
• prowadzeniu aktywnej polityki historycznej, która będzie kultywowała pamięć o martyrologicznych losach ojczyzny;
• silnej pozycji Polski w regionie, stąd powszechna narracja o rozwoju idei Międzymorza, wzmacniania współpracy w ramach Grupy Wyszehradzkiej;
• zacieśnianiu więzi strategicznych pomiędzy Polską a Stanami Zjednoczonymi, których aktywność i obecność w Europie stanowi najpewniejszy gwarant bezpieczeństwa. 

Wyżej wymienione filary ideologiczne potwierdza stanowisko lidera obozu Zjednoczonej Prawicy, Jarosława Kaczyńskiego z konwencji programowej Prawa i Sprawiedliwości dnia 13 maja 2023 roku. Prezes PiS, zauważył, że ojczyzna musi być oparta o suwerenność, wolność i równość Polaków. Jeśli jest mowa o przyszłości i programie dla Polski, to trzeba przypomnieć sobie pojęcie fundamentalne dla każdego narodu, a szczególnie dla polskiego narodu. Były premier miał tu na myśli patriotyzm. Kaczyński przypomniał przesłanie byłego prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego, który mówił, że „musimy uczyć się nowego patriotyzmu.” – „Ale to jest coś, co musi prowadzić także do stałych postaw, do czynów, do działania, do pracy dla ojczyzny, do gotowości jej obrony, do wiary w tę ojczyznę, do chęci budowania jej siły, co dumy z tej ojczyzny– wyliczał lider PiS. – „Ojczyzna, jeśli ma być czymś naprawdę pełnym, ma nas integrować, ma tworzyć i podtrzymywać trwanie narodu, musi być oparta o pewne podstawy, a te podstawy tkwią w naszej historii” – podkreślił. 

Ojczyzna a bezpieczeństwo 

Dyskurs polityczny wokół tematu ojczyzny budowany przez Zjednoczoną Prawicę dotyczył kwestii bezpieczeństwa kraju. Nie bez powodu, w trakcie trwania kampanii politycy formacji do podstawowych osiągnięć w dziedzinie bezpieczeństwa zaliczali ustawę o obronie ojczyzny z dnia 11 marca 2022 roku, która regulowała kwestie związane z obronnością, służbą wojskową, finansowaniem Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej, organizacją i składem Sił Zbrojnych RP oraz organów właściwych w sprawach obrony państwa i ich zadań. Powoływano się na fakt, że należy wszystkie te sprawy objąć jednym aktem prawnym. Ponadto, oznaczało to odcięcie się od pozostałości systemu PRL, ponieważ dotychczasowa ustawa normująca kwestie obronności uchwalona została jeszcze w 1967 roku. Politycy partii rządzącej podkreślali, że w obliczu nowych zagrożeń zewnętrznych, takich jak wojna hybrydowa prowadzona przez reżim Aleksandra Łukaszenki oraz inwazja Rosji na Ukrainę, należy dostosować prawodawstwo z dziedzinie bezpieczeństwa ojczyzny do współczesnych realiów geopolitycznych. Tak wynika wprost z uzasadnienia ustawy: 

,,Wyzwania współczesnego świata, członkostwo w sojuszu północnoatlantyckim i bezpośrednie zagrożenie ze wschodu wymagały zlikwidowania archaicznych przepisów oraz były warunkiem koniecznym do zaspokojenia potrzeb polskich sił zbrojnych” 

Ustawa zwiększyła finansowanie armii do 3% PKB. Według polityków PiS, dzięki mechanizmom umożliwiającym zwiększenie liczby żołnierzy planowane jest osiągnięcie liczebności Wojska Polskiego na poziomie co najmniej 300 tys. armii. 

Również oficjalny program wyborczy formacji rządzącej „Bezpieczna przyszłość Polaków” odnosił się do ojczyzny pod kątem zapewnienia jej bezpieczeństwa. Autorzy wychodzą z założenia, że koniecznym warunkiem utrzymania wspólnoty zbudowanej na fundamencie godności, wolności, solidarności i równości, który jednocześnie chroni rodzinę i zapewnia trwanie Narodowi, jest bezpieczeństwo. Zastosowano tu odwołanie do tragicznej historii Polski. Partia odwołuje się do myśli politycznej Lecha Kaczyńskiego, wedle której projektowane projekty energetyczne prowadziły do zwiększenia niezależności politycznej względem Rosji, nie tylko Polski, ale także dawnych radzieckich republik. Twórcy programu Bezpieczna Polska odwołują się do dziedzictwa Józefa Piłsudskiego, który prowadził politykę „licytowania polskich spraw wzwyż”. Nie po raz pierwszy w retoryce PiS-u mamy do czynienia z utożsamianiem się z dziedzictwem sanacji. 

Zobacz także: Porównanie rozwoju gospodarek Polski i Czech

Referendum ogólnokrajowe – instrument strategii wyborczej 

Bezpieczeństwo ojczyzny stało się także przedmiotem referendum ogólnokrajowego zarządzonego uchwałą Sejmu RP. Zapowiedź skorzystania tej formy demokracji bezpośredniej zapowiedział poseł Jarosław Kaczyński w wystąpieniu przed wysoką izbą w trakcie debaty nad złożonym przez PiS projektem uchwały w sprawie propozycji wprowadzenia unijnego mechanizmu relokacji nielegalnych migrantów. Kaczyński zakomunikował: 

„To jest kpina z Polski, to jest dyskryminacja wyjątkowo bezczelna. Dlatego my się na to nie zgodzimy i nie zgadza się na to także naród polski i to musi być przedmiotem referendum, ta sprawa musi być przedmiotem referendum. I my to referendum zorganizujemy, pamiętajcie o tym. Polacy muszą się w tej sprawie wypowiedzieć”.

Sformułowano cztery pytania referendalne, z czego trzy odnosiły się bezpośrednio do szeroko pojętego bezpieczeństwa ojczyzny: 

• Czy popierasz wyprzedaż majątku państwowego podmiotom zagranicznym, prowadzącą do utraty kontroli Polek i Polaków nad strategicznymi sektorami gospodarki? 
• Czy popierasz podniesienie wieku emerytalnego, w tym przywrócenie podwyższonego do 67 lat wieku emerytalnego dla kobiet i mężczyzn? 
• Czy popierasz likwidację bariery na granicy Rzeczypospolitej Polskiej z Republiką Białorusi? 
• Czy popierasz przyjęcie tysięcy nielegalnych imigrantów z Bliskiego Wschodu i Afryki, zgodnie z przymusowym mechanizmem relokacji narzucanym przez biurokrację europejską? 

Konstrukcja pytań referendalnych budziła wątpliwości natury prawnej. Otóż, zostały one ułożone w sposób nieprecyzyjny i miały ogólny charakter. W przypadku, gdyby referendum okazało się wiążące, to ułożone w ten sposób pytania de facto uniemożliwiłyby realizację rozstrzygnięcia referendalnego. Ponadto, kampania referendalna odbywała się razem z kampanią parlamentarną, co dodatkowo wzbudzało obawy o zbijanie kapitału politycznego przez ugrupowanie rządzące oraz finansowanie kampanii.

Założenie prezesa Kaczyńskiego było takie, że partie opozycyjne zdecydują się przybrać wariant negacji wobec stanowiska rządu i zaaprobują przymusową relokację migrantów. Jednak ani przewodniczący PO Donald Tusk, ani żaden polityk opozycji nie zdecydowali się na taki manewr. Liderzy opozycji zdawali sobie sprawę, że jest to kwestia fundamentalna dla bezpieczeństwa obywateli RP. Zdaniem politologa Antoniego Dudka, prezes Kaczyński celowo „zastawił pułapkę” na opozycję. Referendum zostało potraktowane instrumentalnie w celu agregacji tej części społeczeństwa, która wyrażała sprzeciw względem przymusowej relokacji migrantów wokół obozu Zjednoczonej Prawicy. Ten czynnik miał wpłynąć na wysoki wynik wyborczy. Podstawowy problem pojawił się wówczas, gdy cała klasa polityczna była w tej sprawie zgodna, co zasadniczo zablokowało plany polaryzacyjne. 

Istniał jednak jeszcze jeden element gry politycznej, który umiejętnie eksploatowany mógł doprowadzić do maksymalizacji rezultatu wyborczego Zjednoczonej Prawicy, a mianowicie polityka retrospektywna w odniesieniu do działań rządu RP w latach 2014-15 oraz Donalda Tuska jako przewodniczącego Rady Europejskiej. Chodzi tu o m.in. wypowiedzi Cezarego Tomczyka, że „, Polska jest w stanie przyjąć każdą liczbę (migrantów – dop. autora), a przede wszystkim o decyzję premier Ewy Kopacz, która wyraziła zgodę na przyjęcie do Polski około 7 tys. uchodźców, z którego to zobowiązania po wygranej PiS polskie władze wycofały się. Te zagadnienia znalazły się w spotach PiS-u, gdzie usiłowano przypisać fałszywą intencję politykom Platformy Obywatelskiej. Wskazywano także na to, że Europejska Partia Ludowa, frakcja europosłów Koalicji Europejskiej, w której funkcję przewodniczącego pełnił Donald Tusk jest orędownikiem zmian w kierunku ustanowienia mechanizmu przymusowej relokacji. Zdaniem autorów spotu i działaczy prawicowych miało świadczyć o uległości lidera PO w tej kwestii: „Jeśli wrócą, znów zgodzą się na przymusowe relokacje”. 

Syntezą polityki bezpieczeństwa jak i polityki retrospektywnej w dyskursie dostrzec można na przykładzie domniemanego „resetu” w stosunkach polsko-rosyjskich. Twarz tego zjawiska nadano Donaldowi Tuskowi. Wykorzystując kanały masowego przekazu w postaci Telewizji Polskiej rozpoczęto emisję serialu dokumentalnego „,Reset„. Zbiegło się to także z próbą powołania komisji ds. wpływów rosyjskich. Podczas trwania kampanii przypominano również wątpliwości polityków PO odnośnie budowy zapory na granicy polsko-białoruskiej czy fakt głosowania przeciw murowi posłów opozycji. 

Wszystkie te zabiegi stosowane były po to, aby zwizualizować opinii publicznej realny scenariusz destabilizacji wewnętrznej państwa w przypadku dojścia do władzy Donalda Tuska. 

Zobacz także: Czy prawica dalej chce być prawicą? Powyborcza pokusa modernizacji

Aktywna polityka historyczna 

Polityka historyczna zajmuje ważną rolę w strategii politycznej PiS. Podczas kampanii mieliśmy do czynienia z wykorzystaniem martyrologii ojczyzny w dyskursie politycznym. W maju pojawił się się temat reparacji wojennych, które Niemcy powinny wypłacić Polsce za szkody wyrządzone podczas II wojny światowej. Podczas wizyty w Berlinie wiceszef MSZ Arkadiusz Mularczyk przekazał grupce posłów Bundestagu raport o polskich stratach wojennych spowodowanych niemiecką agresją we wrześniu 1939 roku i trwającą blisko 6 lat okupacją. Mularczyk przekonywał, że należy doprowadzić do tego, aby Niemcy poczuwali się do odpowiedzialności za negatywne skutki wojny dla polskiej gospodarki, demografii i za obciążenia, jakie spadły na późniejsze pokolenia Polaków. Stanowisko wiceministra Spraw Zagranicznych było podyktowane opublikowaniem przez Radę Ministrów RP raportu o polskich stratach wojennych autorstwa ekspertów z Instytutu Strat Wojennych im. Jana Karskiego. Zespół ekspertów oszacował ich wysokość na 6 bln 220 mld 609 mln zł. Narracje wokół reparacji próbowano także budować wokół samorządów. Organy samorządowe podejmowały nawet uchwały ws. uzyskania odszkodowań wojennych.

Zgodnie z komunikatem MSZ takie uchwały podjęto w ok. 80 samorządach, w tym w miastach wojewódzkich takich jak Gdańsk czy Lublin. Takie decyzje organów samorządów stanowiły odpowiedź na apel Arkadiusza Mularczyka wyrażony w liście do samorządów z prośbą o poparcie inicjatywy reparacji. Wątek reparacji sprowadzono do poziomu konfliktu politycznego z Koalicją Obywatelską, sugerując, że kwestia starań o uzyskanie reparacji jest zależna od wyniku wyborów parlamentarnych. Mularczyk zarzucił Platformie Obywatelskiej postawy serwilistyczne: „Platforma nigdy nie będzie domagała się odszkodowania, ponieważ w dużej mierze liczy właśnie na pomoc Niemców. Korzystają z ich wsparcia i współfinansowania. Byłaby to dla nich sprawa niezwykle kłopotliwa. Stąd też nasi zachodni sąsiedzi bardzo mocno wspierają Platformę, mając świadomość, na czym polegają fundamentalne różnice między obozem rządzącym a opozycją”. Presupozycja z tej wypowiedzi dość wyraźnie pozycjonuje głównego wroga politycznego Zjednoczonej Prawicy, który został przedstawiony jako podmiot o zupełnie odmiennym stylu uprawiania polityki historycznej, wręcz niezgodny z polską racją stanu. Nie bez przyczyny należy antycypować, że działania rządu zostały zaprogramowane w celu zaprezentowania dwóch wizji prowadzenia polityki. 

Z jednej strony, obóz pod przywództwem Prawa i Sprawiedliwości bezwzględnie reprezentujący interes narodowy w relacjach zewnętrznych. Zupełnym przeciwieństwem w dyskursie PiS była Platforma Obywatelska, szerzej Koalicja Obywatelska, której polityka – zdaniem polityków PiS – przybierała charakter zagrożenia dla tegoż interesu narodowego.

Dokonując konkluzji przedstawionych tez badawczych, należy stwierdzić, że ojczyzna w dyskursie politycznym Zjednoczonej Prawicy była oparta na takich filarach jak: 

• Aktywna polityka historyczna; 
• Bezpieczeństwo państwa;
• Polityka retrospektywna; 

Zjednoczona Prawica dokonywała pewnej monopolizacji na płaszczyźnie tego, kto ma uprawnienia do realizacji interesu narodowego. Odmawiała tego opozycji, głównie Koalicji Obywatelskiej, prowadząc wobec tego podmiotu kampanie negatywną, nacechowaną imputowaniem im braku poczucia odpowiedzialności za ojczyznę. Prezentując własną wizję ojczyzny automatycznie – na zasadzie kontrastu – odwoływali się do negatywnych działań oraz decyzji rządów Donalda Tuska, Ewy Kopacz i europosłów Koalicji Europejskiej. 

Z całą pewnością konieczne jest, by dokonywać takich analiz w przypadku pozostałych partii politycznych, relewantnych z punktu widzenia wyników wyborczych uzyskanych 15 października 2023 roku. Jest to niezbędne dla rozwoju nauk o polityce w zakresie komunikowania politycznego. Rzetelne i aktualne opracowania naukowe mogą wnieść wartość dodaną, jeśli chodzi o nowe procesy, rodzaje strategii wyborczych, a przede wszystkim – sposoby wykorzystania ojczyzny w dyskursie politycznym.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1(11)/2023.

Artykuł Ojczyzna w dyskursie politycznym Zjednoczonej Prawicy w kampanii wyborczej w 2023 roku pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Roman Skirmunt jest postacią niezwykle barwną, choć przez wielu niedocenioną i zapomnianą. Uważany za „polityka trzech krajów” i jednego z najwybitniejszych przedstawicieli ruchu krajowego na ziemiach historycznej Litwy. Stworzył na początku XX wieku pierwszą partię polityczną, która głosiła postulaty „krajowców”. 

Poleski ród 

Skirmuntowie to ród szlachecki, którego początki sięgają XVI wieku. Roman Skirmunt urodził się w majątku Porzecze koło Pińska. Tak pisał o swoim pochodzeniu: „Ja sam pochodzę z białoruskiego Polesia, potomek rodu litewskiego, zamieszkującego ten region od czasów starożytnych, a moi przodkowie do XVII wieku używali języka białoruskiego jako języka ojczystego” Założycielem dynastii przemysłowców-przedsiębiorców, która odmieniła Polesie, był Aleksander Skirmunt. Jego ojciec Szymon Skirmunt pod koniec XVIII wieku nabył od Michała Ogińskiego posiadłości Mołodowo i Porzecze niedaleko Pińska. 

Aleksander Skirmunt, syn Szymona, wybudował w Mołodowie fabrykę sukna i cukrownię – pierwszą na Polesiu. Pod koniec XIX wieku dobra rodzinne zostały podzielone pomiędzy sześciu synów i pięć córek Aleksandra Skirmunta, którzy rozwijali życie gospodarcze Polesia. Skirmuntowie stali się w ten sposób jedną z najbogatszych i najbardziej wpływowych rodów na terenie dzisiejszej Białorusi. 

Roman Skirmunt był absolwentem Gimnazjum Klasycznego w Rydze. Wykształcenie wyższe zdobył na Uniwersytecie Warszawskim (orzecznictwo) oraz na Uniwersytecie Wiedeńskim. 

ZOBACZ TAKŻE: Zachód spogląda na Amerykę

Twórca partii „krajowców”

Roman Skirmunt był głównym orędownikiem tzw. „tutejszej krajowości”. W 1904 roku opublikował niewielką broszurę pod tytułem „Głos przeszłości i potrzeba chwili. Pozycja szlachty na Litwie i Rusi”, gdzie zwrócił uwagę na więzy krwi i jedność pochodzenia szlachty Wielkiego Księstwa Litewskiego i miejscowego chłopstwa.

Czym była „tutejsza krajowość”? O tym w deklaracji „Nasza tutejszość” wyjaśniała jego siostra Konstancja Skirmunt: 

„Każdy z nas, o ile nie jest świeżym przybyszem, ma w sobie w nierównej mierze coś z Litwina i Polaka lub Rusina. Stąd wynika, że wszystkie trzy nazwy i cechy mają na ziemi naszej prawo obywatelstwa, a każda jednostka, w miarę przemagającej w niej cechy narodowej lub świadomości własnej, do tej lub tamtej grupy wstępuje, piastując – jeśli wspaniałej tradycji jest wierna – potrójne krajowe braterstwo. […] Każdy z nas, chłop czy szlachcic, na ziemi Litwy, czy Białorusi, równie godnie zwać się ma prawo Litwinem, Polakiem, lub Białorusinem. Każdy z nas ma prawo na drogach kulturalnych i moralnych kształcić i rozwijać narodowość swoją„. 

Roman Skirmunt powołał ugrupowanie polityczne mogące realizować tę ideę. W gazecie „Kurier Litewski” opublikował program partii nazwanej przez niego Krajową Partią Litwy i Białorusi. Program postulował równouprawnienie wszystkich narodowości „wewnątrz kraju i dla jego dobra”. „Krajowcy” byli tolerancyjni wobec ruchów narodowych Litwy i Białorusi. Ich program głosił: „Uznajemy szczerze i w zupełności znaczenie i ujawnioną żywotność narodu litewskiego i jego prawo do pełnego, własnego kulturalnego rozwoju” Natomiast mieli niechętny stosunek do polskiego nacjonalizmu spod znaku Dmowskiego. Roman Skirmunt, powołując się na ideologa brytyjskiego imperializmu Chamberlaina, zwolenników Polski „czystej etnicznie” nazywał pomniejszycielami ojczyzny.

Publikacja w prasie projektu programu Krajowej Partii Litwy i Białorusi świadczyła o poszerzeniu wśród „krajowców” zrozumienia potrzeby własnego tworu politycznego. Ruch krajowy dość szybko nabrał kształtu organizacyjnego, czemu sprzyjało doświadczenie średniozamożnej i zamożnej szlachty w ramach lokalnych towarzystw rolniczych, z których największą i najsilniejszą w „kraju” było i pozostało Mińskie Towarzystwo Rolnicze (1876–1921), na którego czele stał nie- oficjalny przywódca – Edward Woyniłłowicz (1847–1928). Zaproponowane przez Romana Skirmunta zapisy części politycznej i programu społeczno-gospodarczego pokrywały się w dużej mierze ze statutem Towarzystwa. 

Decyzja o utworzeniu partii została podjęta z inicjatywy Romana Skirmunta 17 czerwca 1907 roku podczas zjazdu ziemian sześciu guberni. Do partii ostatecznie nie przystąpili przedstawiciele guberni kowieńskiej oraz sam Skirmunt, gdyż nie zadowalał ich fakt, że partia wyłoniła się jako wyłącznie „polska”, zaś Skirmunt próbował stworzyć partię składającą się z trzech frakcji – polskiej, białoruskiej i litewskiej. 

W 1906 został posłem do rosyjskiej Dumy Państwowej I kadencji. Finansował wydawanie białoruskiego pisma „Nasza Niwa”. Również aktywnie angażował się w działalność Mińskiego Towarzystwa Rolniczego i Kresowego Związku Ziemian, był zwolennikiem współpracy ziemiaństwa i chłopów. To z jego inicjatywy rozpoczęto przyjmowanie do Towarzystwa Chłopów. 

Premier Białorusi 

Od 25 marca do 12 lipca 1917 roku Roman Skirmunt został wybrany na przewodniczącego Białoruskiego Komitetu Narodowego w Mińsku, określanego przez bolszewików jako „obszarnicza intryga”, który ostatecznie odszedł w polityczny niebyt.

Skirmunt stał na czele konserwatywnego skrzydła w białoruskim ruchu narodowym, skupionym wokół mińskiego przedstawicielstwa? Konserwatyści sprzeciwiali się nacjonalizacji ziemi i różnili się w tym zakresie od socjalistów. Część białoruskich historyków uważa, że brak porozumienia między białoruską lewicą i prawicą znacząco zmniejszył szanse powodzenia walki o niepodległe białoruskie państwo.

W 1918 roku pracował w komitecie przygotowawczym I Zjazdu Wszech Białoruskiego i był drugim przewodniczącym jego Komitetu Wykonawczego. Był członkiem Rady Białoruskiej Republiki Ludowej, szefem Rządu Białoruskiej Republiki Ludowej w randze premiera. 

W trakcie swojej kadencji chciał doprowadzić do przejęcia przez organy państwowe Białoruskiej Republiki Ludowej realnej władzy, skupieniem wokół niej całego terytorium etnicznego Białorusinów, chciał przeprowadzić umiarkowaną reformę rolną. 20 lipca 1918 złożył rezygnację ze stanowiska premiera. 

Początkowo był rzecznikiem oparcia białoruskich aspiracji narodowych o pomoc Niemiec. Najbardziej znanym epizodem tej polityki było wysłanie telegramu do cesarza Wilhelma II z podziękowaniem za wyzwolenie Białorusi spod panowania bolszewików i nadzieją na wsparcie przez Niemcy białoruskiej państwowości.

Wybuch wojny polsko-bolszewickiej zmienił jego orientację geopolityczną. Tym razem Skirmunt postawił na Polskę. Białoruski historyk Andriej Czerniakiewicz wyraził opinię, że w sytuacji zbliżania się wojsk polskich do Mińska w Warszawie rozważany był scenariusz utworzenia rządu białoruskiego na czele z Romanem Skirmuntem. Debata sejmowa na temat reformy rolnej mogłaby być szansą na znalezienie poparcia dla takiego rozwiązania politycznego wśród krajowców.

Hipotezę tę poparła polska historyk Dorota Michaluk, według której Roman Skirmunt „miał zamiar utworzyć pod swoim kierownictwem nowy rząd białoruski”, lecz Józef Piłsudski się z tym nie zgodził. 

ZOBACZ TAKŻE: Aktywność Polaków w Europie Środkowej, jako jedno z narzędzi ,,soft-power” Inicjatywy Trójmorza

Senator II Rzeczypospolitej 

Po klęsce Białoruskiej Republiki Ludowej i podpisaniu traktatu ryskiego Roman Skirmunt wycofał się z życia politycznego i zamieszkał w swoim majątku w Porzeczu. Miał tu cukrownię, browar, fabrykę sukna, młyn wodny, zbudował kościół, szpital i położył podwaliny pod nowy pałac. 

Zainteresowanie polityką wróciło dopiero po „przewrocie majowym. W 1929 roku Roman Skirmunt został członkiem Organizacji Zachowawczej Pracy Państwowej – konserwatywnej partii politycznej związanej ze środowiskiem tzw. „Żubrów kresowych”, czyli grupy zamożnego ziemiaństwa dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. 

W 1930 roku został wybrany na senatora (1930-1935) z województwa poleskiego, wstępując do Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem, który wspierał politykę Józefa Piłsudskiego.

Wileńskie „Słowo” – organ prasowy “kresowych żubrów”, który aktywnie wspierał „partię władzy”, poświęcił sporo uwagi jego osobie. W szczególności Stanisław Cat-Mackiewicz w artykule „Kandydatury tutejsze” z listy senatorskiej BBWR szczegółowo opisał właściciela Porzecza i wymienił jedynie pozostałych kandydatów. 

Oto, czego mogli dowiedzieć się czytelnicy „Słowa„: 

Otwiera poczet ziemian kandydujących do parlamentu p. Roman Skirmunt na pierwszym miejscu senatorskiej listy BBWR na Polesiu, to jest człowiek, który na wiele lat przed odzyskaniem niepodległości umiał myśleć kategoriami nie tylko przygotowującymi pracę państwa polskiego na tych terenach, lecz i kategoriami mocarstwowymi. Roman Skirmunt to symboliczny szlachcic poleski tak niezależny w swej myśli politycznej jak i daleki od mieszczańsko-miasteczkowej drobiazgowości endeków. Roman Skirmunt, to szlachcic poleski, który nawet wtedy, gdy naród polski był w niewoli bliższy umysłowości jakiegoś Chamberlaina, czyli umysłowości zwycięskiej, rozległych horyzontów i wielkopaństwowych metod, niż umysłowości niewolnika, który swój maksymalny program polityczny wyraża w śpiewnym marzeniu, oby nadal „Niemiec nie pluł nam w twarz” Przez całe życie Roman Skirmunt tłumaczył, że nie trzeba być „małymi Polakami”. 

Podczas sprawowania mandatu senatora brał udział w pracach nad konstytucją kwietniową. 28 sierpnia 1933 roku w Wilnie, w gmachu Banku Ziemi Wileńskiej, odbyło się zebranie zwołane przez konserwatywną Organizację Zachowawczej Pracy Państwowej, na którym książę Eustachy Sapieha (1881-1963), autor traktatu „Konstytucja racji stanu”, przeczytał raport na temat rozwiązań prawnych zaproponowanych w nowej konstytucji. Spotkaniu przewodniczył i prowadził senator Roman Skirmunt.

Po sowieckiej napaści na Polskę w 1939 r. Roman Skirmunt został zamordowany przez miejscowych kolaborantów na rozkaz sowieckiego komisarza Chołodowa. Wywieziono go wraz ze szwagrem Bolesławem do lasu i rozstrzelano. Kiedy powiedziano mu, aby się odwrócił tyłem, odpowiedział: „Nigdy nie odwracałem się od ludzi i od was się nie odwrócę”.

Pod koniec XX w. w Porzeczu postawiono metalowy krzyż z napisem w języku polskim. Już na początku XXI w. obok pierwszego krzyża w prawdopodobnym miejscu kaźni Skirmuntów pojawił się drewniany krzyż z napisem w języku białoruskim.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1(11)/2023.

fot. Kancelaria Senatu

ZOBACZ TAKŻE: Między wschodem a zachodem. Jan Ludwik Popławski jako fundator myślenia geopolitycznego narodowej demokracji

Artykuł Roman Skirmunt – orędownik „tutejszej krajowości” pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Kategorie wschodu i zachodu, bardziej, niż jakiekolwiek inne, odcisnęły się na sposobie myślenia o geograficznym położeniu Polski w Europie. W historii wielu państw okres XIX wieku był szczególnie istotny dla ukształtowania się ich współczesnych granic. W przypadku Polski stało się zupełnie inaczej. Odmienność wynikała nie tylko z zaborów, a więc utraty własnej podmiotowości (z wieloma tego konsekwencjami) w tym istotnym okresie, ale też ze względu na wielonarodowy charakter Rzeczypospolitej Polsko-Litewskiej sprzed 1795 roku. Naturalnie więc była to kwestia istotna dla wszystkich organizacji i ruchów społecznych, które na przełomie XIX i XX wieku przystąpiły z nową siłą do pracy na rzecz odbudowy państwa polskiego. 

Przedmiotem tego artykułu jest geneza myślenia geopolitycznego jednego z najważniejszych z nich: narodowej demokracji, ze szczególnym uwzględnieniem roli Jana Ludwika Popławskiego. Jego bowiem (można to uznać za tezę artykułu) należy uznać za pierwszego autora założeń ideowych ruchu narodowego w przedmiotowym zakresie. Specyfikę naszego państwa i szczególną wagę, jaką dla Polski stanowi problem dookreślenia własnego miejsca na mapie bardzo dobrze oddają słowa Wojciecha Wasiutyńskiego:

„Gdzie jest Polska? Podobnego pytania na ogół narody sobie nie zadają. Jedne z nich, jak Francja czy Anglia, mają wiekami ustalone terytorium. Inne, jak Słowacy czy Ukraińcy, dopiero powstają do życia narodowego i ich kraj sięga tak daleko, jak język etniczny. Jeszcze inne, jak Ameryka czy Indie, składają się z różnych elementów narodowych, ale tym, co je łączy i wyodrębnia, jest właśnie terytorium. […] Z Polską jest więcej problemu.”

ZOBACZ TAKŻE: Rola i miejsce Organizacji Układu Bezpieczeństwa Zbiorowego w polityce zagranicznej Federacji Rosyjskiej

Można powiedzieć, że ruch polityczny narodowej demokracji, który rozwinął się w Polsce w II połowie XIX wieku, fundowany był w oparciu o myśl polityczną trzech głównych ideologów. Byli to Jan Ludwik Popławski, Zygmunt Balicki i Roman Dmowski. Szczególne znaczenie miało środowisko wokół redakcji warszawskiego „Głosu” i Ligi Narodowej, która była pierwszą organizacją młodego obozu. W 1895 roku ruszyło najważniejsze pismo narodowców, „Przegląd Wszechpolski. W 1897 roku powstało Stronnictwo Demokratyczno – Narodowe, początkowo nielegalne, później zalegalizowane we wszystkich zaborach. Doktryną polityczną ruchu był pozytywistyczny i demokratyczny nacjonalizm. Dla odróżnienia od innych europejskich odmian tej doktryny i ruchu politycznego pojęcie „narodowej demokracji” było preferowane wobec „nacjonalizmu” Podczas I Wojny Światowej ruch zajmował (nie bez różnic poglądów wewnątrz stronnictwa) stanowisko antyniemieckie, co było konsekwencją założeń ideologicznych, sformułowanych jeszcze w końcu poprzedniego wieku. Dmowski, niekwestionowany lider narodowców, uznawał Niemcy za główne niebezpieczeństwo dla polskości, a to ze względu na cywilizacyjną wyższość oraz atrakcyjność kultury niemieckiej. Po militarnym zwycięstwie nad bolszewicką Rosją, ale też w konsekwencji politycznej klęski „wyprawy kijowskiej”, ukształtowała się wschodnia granica Polski rzeczywiście oparta na założeniach Dmowskiego (do czego przyczynił się Stanisław Grabski, przedstawiciel narodowców w delegacji na rozmowy ws. rozejmu). W dwudziestoleciu międzywojennym ruch narodowy na krajowej scenie politycznej reprezentowany był przez Związek Ludowo Narodowy, a następnie Stronnictwo Narodowe. Po zamachu stanu w maju 1926 roku, wobec autorytarnych rządów Józefa Piłsudskiego, „endecja” znalazła się w trwałej opozycji, aż do II Wojny Światowej nie mogąc istotnie wpływać na politykę państwa. 

Ukształtowanie się granic niepodległego państwa polskiego po I Wojnie Światowej poprzedził czas kształtowania się nowoczesnych (z ówczesnego punktu widzenia) ruchów politycznych, zorganizowanych w oparciu o masowe poparcie społeczne i wokół wyraźnych koncepcji ideologicznych. Czas, o którym mowa w przybliżeniu przypada na ostatnią dekadę XIX i dwie pierwsze dekady XX wieku. W tym czasie ukształtowały się koncepcje polityczne polskich stronnictw politycznych pierwszej połowy XX wieku. Zarysowały się też dwie konkurencyjne wizje geopolityczne, stworzone w środowiskach narodowej demokracji i polskich socjalistów. Granice niepodległego państwa powstały jako wynik ich wzajemnej rywalizacji, toczącej się w warunkach ciężkich zmagań z podmiotami zewnętrznymi. Dopiero II Wojna Światowa przyniosła całkowitą odmianę położenia narodu polskiego, a eliminacja narodowej demokracji przez komunistów ze sceny politycznej w kraju odebrała tej formacji wszelką możliwość działania. Tymczasem zarówno przed pierwszą wojną światową, jak i po niej, politycy „endecji” realizowali dość konsekwentnie swoją wizję geopolityczną – najpierw w drodze do odzyskania niepodległości, później przez wizję polityki zagranicznej niepodległego państwa. Za ojca interesującej nas koncepcji uważa się najczęściej Jana Ludwika Popławskiego, którego myśl doprecyzował i przełożył na język polityki Roman Dmowski, wraz ze stronnictwami politycznymi przez siebie zakładanymi, bądź inspirowanymi. Szczytowym momentem jej oddziaływania był okres I Wojny Światowej i lata tuż po niej. Wtedy to wizja Popławskiego i Dmowskiego odegrała decydujące znaczenie w dziele odbudowy państwowości polskiej, walnie przyczyniając się do określenia jej granic. 

Pierwszym, który sformułował założenia geopolityki narodowej demokracji był Jan Ludwik Popławski. Uznał on, że niepodległe państwo polskie, jeśli naprawdę ma być suwerenne i zdolne do samodzielnego istnienia, musi być zbudowane na osi: Śląsk – Pomorze. Już w 1899 roku pisał: „Ta przyszła Polska, dla której żyjemy i pracujemy, ta Polska, której być może nawet nie będziemy oglądać, ale którą zobaczą nasze dzieci i wnuki, nie byłaby wiele warta nie tylko bez Poznania, lecz także bez Śląska, bez dostępu do morza, a więc bez Gdańska i Królewca. Te ziemie, które obecnie należą do Prus, są niezbędnym warunkiem życia państwa polskiego, tak, jak obecnie są niezbędne dla utrzymania potęgi prusko – niemieckiej. 

,,(…) Zawsze i mocno pamiętać trzeba, że bez tych ziem Polska nie może istnieć, że choćby w innych granicach powstała, do opanowania tych ziem dążyć musi. Niemcy już to rozumieją – my nie wszyscy jeszcze?”

Kim był człowiek, który w mimo braku państwowości polskiej formułował tak ambitne plany politycznej i kulturowej ekspansji? Jan Popławski urodził się w 1854 roku. Był więc o dziesięć lat starszy od Dmowskiego. Ci dwaj politycy współpracę rozpoczęli w końcu lat 80-tych, gdy Popławski był już znanym redaktorem tygodnika „,Głos” i krajowym przedstawicielem Ligi Polskiej. Już wcześniej był aresztowany i zesłany na Syberię za działalność w nielegalnej organizacji studenckiej. Po powrocie z pięcioletniego zesłania pracował krótko w wydawanym przez Świętochowskiego piśmie „Prawda”, a w 1886 roku założył (z Józefem Potockim) Głos„. Pismo to stało się głównym ośrodkiem ideologicznym, wokół którego skupiło się środowisko pionierów myśli narodowej. Po kolejnych aresztowaniach i nielegalnej emigracji, stworzył we Lwowie, wraz z Dmowskim, „Przegląd Wszechpolski”, jako teoretyczno-ideowe pismo przeznaczone dla wszystkich trzech części Polski. Popławski zmarł wcześnie, w wieku 54 lat – niepodległości nie dożył. Być może dlatego pozostał mało znany. A szkoda, gdyż trudno przecenić jego wpływ na świadomość położenia geopolitycznego Polski (przynajmniej dla ruchu narodowego). W Polityce polskiej i odbudowaniu państwa napisał o nim Dmowski: „Człowiekiem, który otworzył oczy naszemu pokoleniu na znaczenie ziem zaboru pruskiego dla przyszłości Polski (…) był Popławski. Do mnie już tylko należało wyciągnąć z tego założenia konsekwencje dla polityki polskiej”. 

Kierunek, który zaproponował Popławski, był zupełnie obcy głównemu nurtowi polskiej myśli politycznej – i to od „zawsze. Ideolog ten zerwał z tradycją, która początek bierze jeszcze w XIV wieku – od unii z Litwą. Od tamtego czasu (choć zdarzały się wyjątki) główny wysiłek państwa polskiego skierowany był na wschód. Od początku związku z Litwą spadł na Polskę obowiązek pomocy sąsiadowi, często w bezużytecznej realizacji interesów dynastycznych Jagiellonów. Wielkie połacie Rusi, odebrane Tatarom, decydowały o politycznym „być, albo nie być” dla Wilna i Moskwy – obie stolice pragnęły odegrać rolę zjednoczyciela ziem ruskich. Tymczasem zachodnie prowincje Polski, utracone jeszcze w czasie rozbicia dzielnicowego, pozostawały na uboczu zainteresowania władców Polski. Trzeba pamiętać, że duża część tych obszarów, w szczególności Śląsk, przez wiele stuleci opierały się germanizacji. Również Prusy, które nigdy do Polski nie należały, były obszarem silnej kolonizacji polskiej. Na przestrzeni dziejów zdarzały się momenty dogodne dla odzyskania tzw. kresów zachodnich, nawet w XVII wieku (w związku z kryzysem domu Habsburskiego podczas wojny trzydziestoletniej)9. Sam Popławski podkreślał nawet, że Jagiellonowie nie rezygnowali ze Śląska i ziem północnych dobrowolnie. Nie miejsce tu na rozstrzyganie historycznych alternatyw, niemniej trudno odmówić racji Dmowskiemu i Popławskiemu gdy stwierdzają, że na zachodzie leżą ziemie decydujące o sile, bądź słabości nowej Polski. 

ZOBACZ TAKŻE: Aktywność Polaków w Europie Środkowej, jako jedno z narzędzi ,,soft-power” Inicjatywy Trójmorza

„Czas powrócić na drogę, którą trzebiły ku morzu krzepkie dłonie wojów Piastowskich” – pisał Popławski w 1899 roku. W jego programie znaczenie decydujące przypadało kierunkowi północno-zachodniemu. Charakterystyczne jest, że jednym tchem wymieniał Gdańsk i Królewiec. Czynnikiem decydującym o wybranych celach nie była wyłącznie obecność na Pomorzu i Mazurach ludności polskiej. Przeciwnie była to kwestia drugorzędna, ważna, jednak ustępująca ce- lowi zasadniczemu. Przede wszystkim Popławski nie wyobrażał sobie Polski bez portów bałtyckich, które odgrywały ogromne znaczenie ze względów gospodarczych. Stanowiły naturalną drogę zbytu produkcji polskiego przemysłu i rolnictwa. W oczywisty sposób potwierdzają to przykłady historyczne. „Wisła – pisał w 1903 roku – jest naszą najważniejszą, można powiedzieć, jedyną drogą wodną do morza i musimy dążyć do tego, aby w całym swoim biegu była polska. Można wyobrazić sobie przyszłe państwo polskie bez znacznej jego części, ale bez Prus Zachodnich byłoby ono dziwo tworem politycznym i ekonomicznym, niezdolnym do rozwoju, nawet do dłuższego życia”. Trudniej przedstawiała się sprawa z Prusami Wschodnimi. Sam Popławski stwierdza, że postępuje tam germanizacja, stopień świadomości narodowej Polaków jest bardzo niski. W dodatku politycy polscy spisują tę prowincję na straty. Jednak, choć odwrócenie germanizacji i polonizacja przynajmniej południowych Prus Wschodnich byłaby bardzo trudna, nie można z niej rezygnować. Według Popławskiego nie można było myśleć o utrzymaniu Prus Zachodnich, a więc i dolnego biegu Wisły, pozostawiając niemieckie terytoria na wschodzie. Przewidział tu, choć nie było to trudne, zapalny problem odrodzonej Polski. Popławski zdał sobie sprawę z wielkich trudności, jakie stałyby przed Polakami, nawet po ewentualnym powstaniu niepodległego państwa. Dla ludzi XIX wieku, niemożliwe do wyobrażenia były metody, którymi posłużono się pół wieku później, gdy faktycznie usunięto żywioł niemiecki z rejonu ujść Wisły i Niemna. Popławski stwierdził jedynie:

„Polityka narodowa, poza zagadnieniami chwili bieżącej widząca dalsze perspektywy sprawy narodowej, powinna zwracać na Prusy Wschodnie szczególną uwagę. […] – i dalej – Prus Zachodnich nie można utrzymać bez Prus Wschodnich, ten więc kraj musi za wszelką cenę być polskim”. 

Metody działania postulowane przez narodowców wyraźnie ujawniały swój pozytywistyczny rodowód. Bezpośrednim środkiem była „praca u podstaw”. Uwaga Popławskiego, a za nim Dmowskiego i innych, skupia się na dwóch zagadnieniach. Po pierwsze, konieczne było posiadanie podstawy w postaci siły demograficznej. Stąd podkreślana była potrzeba rozbudzania świadomości narodowej. Dotyczyło to zarówno ziem Polski centralnej, jak i tzw. kresów. Dodatkowym, środkiem etnograficznej „ofensywy” była kolonizacja. Konieczna była ona w Prusach Wschodnich, ale również w tych częściach Wielkopolski, gdzie analogiczna, a wspierana potężnie przez rząd, akcja niemiecka poczyniła wyłomy. Na wschodzie Popławski wskazywał Białoruś i Litwę jako ziemie, które ze względu na małą gęstość zaludnienia szczególnie nadają się na kolonizację. Drugą płaszczyzną walki o polskość, ściśle z pierwszą związaną, była kwestia własności. Wiele miejsca w swej publicystyce, zarówno Popławski, jak i Dmowski, poświęcali analizie struktury własności na kresach zachodnich i wschodnich. Za pierwszy sukces założonego przez Popławskiego „Głosu”, już w 1887 r., uznaje się wyraźne spowolnienie akcji wykupywania ziemi z rąk polskich przez władze pruskie. Narodowcy publikowali nazwiska ziemian sprzedających ziemię Niemcom, wraz z wykazem wielkości traconego majątku.

W ten prosty sposób tworzono presję społeczną, wpływającą na postępowanie Polaków w prowincjach zachodnich. W latach 1901 – 1903 Jan Popławski (wraz z uznającym jego autorytet Dmowskim) sformułował wizję terytorialnego zasięgu przyszłego państwa. W szerokim, „ofensywnym” wariancie Popławski nie rezygnował wcale z granicy przedrozbiorowej na wschodzie. Na zachodzie sięgał aż po część Dolnego Śląska i część Pomorza Zachodniego. Można sformułować zarzut, że Popławski nie dostrzegał przemian, jakie zaszły w świadomości i postawach innych narodów. Dopuszczał (podkreślamy: w najbardziej śmiałym wariancie) akcję asymilacyjną obejmującą Ukraińców (Rusinów) i Białorusinów. Tymczasem zwłaszcza ci pierwsi coraz wyraźniej domagali się własnej państwowości, co podkreślał Dmowski, opierając się wschodnim planom Piłsudskiego. Znacznie ciekawszy był jednak plan minimum, który pokazywał, z jakich ziem Popławski jest w stanie zrezygnować, a jakie uważa za niezbędne dla funkcjonowania Polski. W tym wariancie, najmniej korzystnym, możliwym jako etap przejściowy do budowy silniejszego państwa, przewidywał objęcie granicami Polski ziem etnograficznie doń przynależnych: Wielkopolski, Pomorza, Prus Wschodnich i Górnego Śląska, oraz Królestwa i Galicji. Twór taki miałby zdolność do samodzielnego bytu, przede wszystkim ze względu na objęcie zagłębia górnośląskiego i szeroki dostęp do morza. Obejmował Prusy Zachodnie i przynajmniej południową część Prus Wschodnich nie był więc żadną miarą osiągalny bez militarnego pobicia Niemiec. Byłby realny w wyniku ewentualnego zwycięstwa Rosji w przyszłej wojnie. Zwracał uwagę brak Ziem Zabranych: nie było tam nie tylko Wilna, ale nawet Białegostoku. Łatwo zrozumieć, jak obce musiało być myślenie narodowców ludziom wychowanym na tradycji romantycznej, „powstaniowej”, wpatrzonych w mapę z 1772 roku.

Koncepcja powyższa, dopuszczająca ustępstwa na wschodzie, musiała być oczywiście traktowana jako minimalna. Szczególnie podkreślał to Dmowski, który później pisał:

(…) przyszłe państwo polskie nie mogło sięgać do granic sprzed pierwszego rozbioru, z roku 1772, ale musiało i miało prawo wyjść swymi granicami poza obszar etnograficzny – nie Polski. (…) Dla każdego, kto choć cokolwiek zrozumiał geografię polityczną Europy, musiało być jasne, że na tej ziemi, (…) położonej pomiędzy dwoma wielkimi państwami, między Niemcami a Rosją, miejsca na małe, słabe państewko nie ma. Tu może istnieć tylko państwo wielkie.

Sformułowana przez Popławskiego koncepcja „minimalna” pozwalała wyciągnąć wnioski na temat koncepcji terytorialnego zabezpieczenia minimalnych warunków funkcjonowania narodu w warunkach nowoczesnej gospodarki światowej. Pokazywała najmniejszy możliwy do utrzymania organizm państwowy polski: z zabezpieczeniem surowcowym, obszarami rozwiniętego przemysłu, dostępem do morza, a zatem z zabezpieczonym uczestnictwem w ogólnoświatowym systemie handlu, wreszcie oczywiście, obejmująca główna część obszarów etnicznie polskich. Łatwo zauważyć, ze był to sposób myślenia uwolniony od pamięci historycznej o granicach państwowych z XVIII wieku. Co ważne, Popławski, a za nim Dmowski i całe stronnictwo narodowo-demokratyczne, nie kierowali się ślepym przywiązaniem do czynnika etnosu. Wbrew pewnym stereotypom, pionierzy myśli narodowej nie głosili bezmyślnie przywiązania do zasady granic etnicznych jako koniecznej zasady kształtowania granic państw narodowych. Skoro niepodległa Polska nie mogła żyć bez Pomorza i Śląska, trzeba było o nie walczyć bez względu na granice etniczne. 

ZOBACZ TAKŻE: Zachód spogląda na Amerykę

Historia docenia głównie zasługi obozu narodowego w uzyskaniu akceptowalnych granic zachodnich. W sprawach wschodu, narodowcy raczej przestrzegali przed marszem tak daleko, jak tylko się da. W koncepcję federacyjną nie wierzyli. Tymczasem trudno zgadnąć co by było, gdyby zabrakło Komitetu Narodowego Polskiego w Paryżu, albo gdyby Komitet był – ale bez wizji i determinacji Dmowskiego. Ewentualne pozostawienie całego wybrzeża Niemcom byłoby ciosem w całą odrodzoną Polskę. „Pretensje niemieckie do Pomorza, to nie są pretensje do takiej, czy innej ilości kilometrów kwadratowych ziemi polskiej; to zamach na całą Polskę, na jej niezawisłość polityczną i gospodarczą”.

Założenia geopolityczne Ludwika Popławskiego stały się fundamentem polityki międzynarodowej Romana Dmowskiego. Jak stwierdził (z perspektywy półwiecza) Wasiutyński „bez Popławskiego cała historyczna polityka Dmowskiego w okresie pierwszej wojny światowej nie miałaby podstaw, ani przygotowania.” Trudno przecenić znaczenie tych przedwojennych (sprzed I Wojny Światowej) koncepcji na ostateczny kształt granic, a więc i na losy Polski. Na ile Popławski i jego uczniowie mieli rację, można się spierać. W każdym razie było to myślenie nowoczesne i odważne, które znalazło realizację w decyzjach polityków obozu narodowego w okresie kształtowania się granic.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1(11)/2023.

Artykuł Między wschodem a zachodem. Jan Ludwik Popławski jako fundator myślenia geopolitycznego narodowej demokracji pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Powstanie nowego formatu współpracy środkowoeuropejskiej pod nazwą Inicjatywa Trójmorza wzbudza od 2015 roku liczne dyskusje oraz komentarze. Idea wyemancypowania mechanizmów powiązań politycznych, gospodarczych i społecznych w regionie pomiędzy morzami Bałtyckim, Adriatyckim i Czarnym jest niewątpliwie wartościowym kierunkiem konstytuującym podmiotowość tego obszaru. Dynamika rozwoju inicjatywy zależy jednak bezpośrednio od skali zaangażowania w jej cele poszczególnych członków wspólnoty.

Nie oceniając szczegółowo pierwszych lat funkcjonowania tego przedsięwzięcia – możemy aktualnie zaobserwować, zwłaszcza od 2022 roku, chęć nadania inicjatywie nowej charakterystyki. Zwłaszcza zagrożenia dla bezpieczeństwa tej części Europy, na skutek napastniczej agresji rosyjskiej na Ukrainę, pozwalają państwom członkowskim tego formatu dostrzec wiele wymiernych korzyści dla integracji środkowoeuropejskiej. Całe przedsięwzięcie nie jest oczywiście domeną polityki bezpieczeństwa. Bardziej skutki poszczególnych projektów gospodarczych w regionie mogą mieć wydatny wpływ na zwiększenie tego elementu. Inicjatywa Trójmorza bowiem zamierza przezwyciężyć podział na wschodnią i zachodnią Europę poprzez stworzenie mechanizmów pozyskiwania politycznego wsparcia dla transgranicznych i makroregionalnych projektów. Nie jest to jednak cała treść, która kryje się za nazwą tego formatu. W ostatnich kilkunastu miesiącach zaobserwować było można nowe działania, które uzupełniały strategiczne cele tworząc chociażby odpowiednie zaplecze ekspercko-naukowe do dyskusji nad kierunkami rozwoju całego formatu. Jest to trend, który coraz wyraźniej zakorzenia się w aktualnej sytuacji. Tym samym zaobserwować można stopniową transmisję wybranych celów inicjatywy Trójmorza z poziomu centralnego na samorządowy czy nawet obywatelski. Przejęcie części odpowiedzialności za wybrane elementy inicjatywy przez sektory niższego rzędu to tendencja pozytywna. Pozwala ona na trafniejsze wytłumaczenie danym społeczeństwom celów formatu a także pozwala jeszcze wyraźniej łączyć potencjał poszczególnych środowisk chcących wspólnie angażować siły na rzecz podmiotowej Europy Środkowej. Powstanie takich formuł współpracy jak chociażby Samorządowy Kongres Trójmorza, Sieć Uniwersytetów Trójmorza, Centrum Badawcze Inicjatywy Trójmorza czy cykliczne spotkania przedstawicieli think-thanków jest wynikiem właśnie wertykalnego rozrastania się tego formatu. Wyniki prac tych przedsięwzięć, a zwłaszcza osób, które angażują swój czas w tym celu, pozwalają następnie szerzej spojrzeć na to, jak społeczeństwa danych państw reagują na centralnie zakreślone kierunki działań. Aktywności kreujące samorządowy, naukowy i ekspercki wymiar współpracy, najprawdopodobniej będą miały wpływ na rozwinięcie kolejnych obszarów oddolnego zaangażowania. Wydaje się więc, że najważniejszymi sektorami kolejnych działań mogą być poziomy obywatelski i społeczno-kulturalny. 

Zobacz także: Włochy Meloni – stabilne kunktatorstwo

Ostatnie lata funkcjonowania Inicjatywy Trójmorza wskazują wyraźnie, że dopiero jej szersze zakorzenienie się na szczeblach poniżej centralnego – pozwoli zbudować naturalne i oddolne otoczenie społeczno-polityczne na rzecz pogłębiania współpracy. Jest bowiem szczególnie ważne stworzenie jakiejkolwiek „soft-power” Inicjatywy Trójmorza, gdyż brak miękkiej siły jej oddziaływania – nie pozwala często na realizację wybranych postulatów programowych. Nie wpływa także pozytywnie na całościowe zrozumienie celów inicjatywy przez społeczeństwa danych państw. Nie daje również odpowiedzi na pytania różnych środowisk opiniotwórczych, dlaczego warto integrować różne wysiłki gospodarcze i społeczne w obrębie Europy Środkowej. Co jednak najważniejsze – jej brak nie daje możliwości wzajemnego poznania obywateli poszczególnych państw. Dlatego też nie może budzić wątpliwości fakt małego rozpoznania marki Inicjatywy Trójmorza w państwach stowarzyszonych w to dzieło. 

Polska, jako nieformalny lider całego przedsięwzięcia, odgrywa jednak kluczową rolę w promowaniu inicjatywy. Odbywa się to na różnych poziomach. Dość wspomnieć, że wszelkie – poniżej centralnego – najważniejsze aktywności samo- rządowe, naukowe czy ekspercie wypływają z naszego państwa i często wynikają z inwencji osób tworzących oddolny leadership. Wobec tego, jeśli to Polacy stara- ją się narzucić pewną narrację o Inicjatywie Trójmorza, stają się jej głównym promotorem. Jednak dyskusja o celach tego formatu w naszym kraju ma ograniczony zasięg międzynarodowy. Brak jest szerszej prezentacji tej narracji w pozostałych państwach członkowskich. Aktualnie polskie agendy zagraniczne nie są zobligowane do wykonywania zadań w tym zakresie, choć formalnie nigdy nie powinna być to tylko ich domena. W tym kontekście nasz wzrok powinien naturalnie zwrócić się w kierunku środowisk polskich i Polonii w Europie Środkowej. Jeśli bowiem to Polska ma stanowić o sile przekazu o Inicjatywie Trójmorza, to zasadne jest pytanie czy jej obywatele, zamieszkali od wielu lat w różnych państwach członkowskich, nie mogą być tą podstawą, na bazie której będzie opierał się, choć częściowo, przekaz informacyjny o inicjatywie. Rozmowa o tym aspekcie ma zwrócić uwagę na zagadnienie czy państwo polskie zamierza jakkolwiek wykorzystać potencjał Polonii i Polaków zamieszkałych w obszarze pomiędzy trzema morzami. Jeśli bowiem kierunek rozwoju Inicjatywy Trójmorza będzie ewoluował w stronę wymiaru społeczno-kulturalnego to potencjalne skorzystanie z wiedzy, doświadczeń i praktyk funkcjonowania Polaków w innych państwach członkowskich może być skutecznym narzędziem do agregowania społecznego poparcia dla podmiotowej Europy Środkowej. Jeśli więc głośno rozważamy wykorzystanie pozycji naszych rodaków w tym zakresie – trzeba jednocześnie zastanowić się w jaki sposób można zaplanować wykorzystanie ich potencjału. 

Pierwszy punkt takiego postawienia sprawy wymaga jednak odpowiedzi na generalną refleksję: czy środowiska polskie w ogóle zamierzają pełnić rolę nieformalnych ambasadorów współpracy środkowoeuropejskiej, czy zgodne jest to z celami ich działalności oraz czy taka perspektywa stanowi pewną szansę dla ich aktywizacji i przyciągnięcia chociażby młodszego pokolenia Polaków do swoich struktur? Na ten moment reakcja na te kwestie jest niejednoznaczna, o czym świadczą chociażby badania terenowe prowadzone przez Instytut Andersa w latach 2021-2022 oraz cykliczne debaty w ramach Polonijnego Forum Środkowoeuropejskiego. Wydaje się jednak, że postawa wielu środowisk polskich jest na tyle otwarta, że przy dobrej organizacji całego przedsięwzięcia – mogłyby one podzielić się swoimi osiągnieciami, kontaktami i działalnością celem wykorzystania tej wiedzy do budowania odpowiedniego przekazu o Inicjatywie Trójmorza. Przede wszystkim Polacy za granicą (w tym m.in. wspólnoty polonijne, emigracyjne) mogliby skorzystać na „zejściu” Inicjatywy Trójmorza do niższych szczebli niż centralny. Z jednej strony mają oni bowiem bardzo bogatą – opartą często o wieloletnie praktyki – historię działalności publicznej w zakresie spraw społeczno-kulturalnych. Odnosi się to głównie do instytucjonalnego funkcjonowania poszczególnych grup Polaków, którzy przez struktury organizacji polonijnych mogłyby urozmaicić ofertę społeczną pewnego odcinka współpracy środkowoeuropejskiej.

Z drugiej zaś działalność gospodarcza Polaków w tym regionie, często oparta właśnie o segment kulturalny czy turystyczny, mogłaby zostać poszerzona i w pewnych aspektach dostosowana do aktualnych wyzwań rozwoju Inicjatywy Trójmorza. Mowa tu oczywiście o komercyjnej ofercie polskich obywateli mieszkających na co dzień w państwach członkowskich tego formatu. Uwzględniając zatem powyższe kierunki należy zastanowić się czy Polacy – aktywizujący się indywidualnie czy to poprzez wspólnotę polonijną – mogą być naturalnymi ambasadorami współpracy środkowoeuropejskiej. Czy ich dorobek może być podstawą, na bazie której agregowane będzie większe zainteresowanie chociażby polską kulturą i historią w państwach ich osiedlenia. Aktualnie, należy bardziej przychylić się do stwierdzenia, że dorobek ten Polaków nie jest odpowiednio wyeksponowany. Nie w każdym z państw regionu Polakom udaje się w szerszym zakresie zainteresować Polską mieszkańców kraju ich osiedlenia. Wpływ na to mają różne czynniki – także takie, które obiektywnie nie pozwalają na szerszą ekspozycję działań. Kształtowanie obywatelskiej działalności kulturalnej ma bowiem zupełnie inny zasięg na Litwie, w Rumunii czy w Republice Czeskiej, a zgoła odmienny w Estonii, Chorwacji, Słowenii czy Bułgarii, gdzie według najnowszych spisów ludności (2022) liczba obywateli polskich w tych państwach w sumie nie przekracza kilku tysięcy. Koniecznym jest zatem szersze zaprezentowanie dorobku środowisk polskich, polonijnych czy emigracyjnych w Europie Środkowej. Wiele wybranych przedsięwzięć miało ogólnokrajowe czy międzynarodowe znaczenie ukazując wysokie zdolności zarządcze i kierownicze organizacji polonijnych. Zdobyte doświadczenia w tym zakresie mogą być niezwykle cenne chociażby przy tworzeniu nowych strategii promocyjnych Inicjatywy Trójmorza. 

Zobacz także: Separatyzm gagauski jako przejaw prorosyjskich sympatii w Republice Mołdawii

Należy przy tym podkreślić, że owy dorobek poszczególnych wspólnot jest często efektem wielu lat doświadczeń, które uwzględniają – tak istotną – specyfikę środowiskową danego miejsca. Warto więc spróbować z tego skorzystać. Uwzględnienie lokalnego „soft-power” Polonii ma wartość, która powinna być wkomponowana w ogóle szerszą strategię polskiej dyplomacji kulturalnej. Następnie zaś – po stworzeniu pewnych ram formalnych mogłaby ona zostać obliczona na określone cele zagraniczne (i wyposażona w odpowiednie narzędzia, w tym m.in. finansowe), jako element upowszechniający polską kulturę wśród wybranych środowisk opiniotwórczych w państwach regionu. Korzystanie z zaplecza społecznego i możliwości logistyczno–organizacyjnych środowisk polskich mogłoby pomóc realizować wybrane strategiczne działania w zakresie dyplomacji publicznej. Idealnym pomysłem było by stworzenie pewnej synergii, aby polskie instytucje sprofilowane i powołane w tym celu, jak chociażby Instytuty Polskie, Narodowy Instytut Polskiego Dziedzictwa Kulturowego za Granicą – Polonika, Narodowy Instytut Fryderyka Chopina czy Instytut Adama Mickiewicza wykorzystały wieloletnią pracę środowisk polskich za granicą. W tym zakresie Departament Dyplomacji Publicznej i Kulturalnej MSZ mógłby być odpowiednim miejscem kumulującym potencjał omawianej współpracy, choć kluczowe byłoby tutaj stworzenie szerszej platformy wymiany myśli w aspekcie międzyresortowym i międzyinstytucjonalnym. 

Stworzenie pewnych ram organizacyjnych i większa profesjonalizacja poszczególnych działań mogłaby wpłynąć na jeden bardzo ważny element całego procesu, który czasami jest pomijany w tego typu rozważaniach. To jest pozyskanie do współpracy młodszych pokoleń Polaków, którzy dzięki swojemu spojrzeniu i wykorzystaniu nowych mediów – mogliby ukształtować często zupełnie odmienne warianty komunikacji ze światem zewnętrznym. Młodsze osoby – często z podwójnym obywatelstwem – mogłyby zupełnie inaczej prezentować polską ofertę kulturalną. 

Wiele negatywnych aspektów związanych z działalnością polonijną poszczególnych stowarzyszeń często skutkuje odwróceniem się od nich młodszej części społeczności polskiej. Dzięki temu osoby te wybierają drogę niezależnej i autonomicznej aktywności, co powoduje rozproszenie potencjału aktywności Polaków w danym państwie – pomimo wykonywania tożsamych przedsięwzięć. Dalsze trwanie takiej tendencji, która jest szczególnie zauważalna w państwach o dużym potencjale turystycznym (m.in. Chorwacja, Słowenia) może mieć wpływ na zarówno na dalszy rozwój samych wspólnot polonijnych, a w aspekcie środkowoeuropejskim zanegować pomysł strategicznego wykorzystania „ambasadorskiego” potencjału Polaków. Dlatego też Inicjatywa Trójmorza może być przestrzenią integracji wielu działań, które aktualnie są rozdzielone i często niekompatybilne ze sobą. 

Przede wszystkim warto wykorzystać gospodarcze zaangażowanie Polaków w państwach regionu i zaproponować im odgórnie wytyczoną współpracę na bazie projektów społeczno-kulturalnych, akademickich, edukacyjnych czy turystycznych związanych z Europą Środkową. Wyzwaniem dla tego procesu będzie oczywiście odpowiednia komunikacja, zebranie i skatalogowanie potencjału Polaków za granicą oraz leadership podmiotu/ów, które wykonywałyby określone działania w tym zakresie. Gdyby udało się stworzyć w Polsce platformę, która jeszcze wyraź- niej podsumowywałaby osiągniecia środowisk polskich w Europie Środkowej, to wspólne działania sieciujące poszczególne elementy mogłyby być w jakikolwiek sposób koordynowane. Szczególnie ważne byłoby w tym zakresie wytyczenie jednego obszaru, który pozwoliłby zarówno osobom prywatnym, jak i strukturom polonijnym, zaangażować się we wspólne działania – odnoszące się oczywiście do środkowoeuropejskiej współpracy. Z zebranych danych Instytutu Andersa wynika jednoznacznie, że takim obszarem mogłaby być turystyka i jej potencjał, także wynikający z dziedzictwa kulturowego terenów pogranicznych tego regionu.

Polacy w tej części Europy często orbitują wokół branży turystycznej – czy to w zakresie zawodowym (komercyjnym) czy społecznym przez prezentację polskiego dziedzictwa obywatelom państwa swojego osiedlenia. Państwo polskie, czy jego wyspecjalizowane agendy, mogłyby bezspornie liczyć na współpracę z Polakami zajmującymi się branżą turystyczną. Obywatele naszego kraju zamieszkali w tych państwach mogliby zaproponować swoje usługi i produkty, które komponowa- łyby się z ofertą i propozycjami innych podmiotów, wpływając na wykreowa- nie szlaku kulturowo-krajoznawczego związanego z dziedzictwem materialnym i niematerialnym państw środkowej Europy. Warto byłoby zebrać doświadczenia i dobre praktyki środowisk polskich i pojedynczych osób aby stworzyć wspólną ofertę dla turystów chcących zwiedzać państwa w pasie od Estonii po Grecję. Stworzenie propozycji polskiego szlaku dziedzictwa, który ukazywałby polskie ślady w danym państwie – a w przyszłości stworzenie równoległych i kompatybilnych szlaków prezentujących ślady innych państw – mógłby agregować określone zainteresowanie turystów z regionu. Oddziaływałby na instytucje państwowe, samorządy lokalne i organizacje pozarządowe. Angażowałby lokalnych przedsiębiorców, często Polaków, którzy byliby zainteresowani wejściem w komercyjną relację w tym zakresie. 

Odpowiedni walor promocyjny takiego przedsięwzięcia mógłby skierować zainteresowanie obywateli państw środkowoeuropejskich na poznawanie swoich sąsiadów we własnym państwie oraz w krajach ościennych. Odbyłoby się to jedynie z korzyścią dla Inicjatywy Trójmorza – to znaczy dla jej głębszego sensu, czyli wzajemnego poznania się dużych grup obywateli, którzy na wyższych szczeblach mają kooperować przy wspólnych projektach. Wartość społeczna wykorzystania turystki ma bowiem dużo zalet, które mogą naturalnie pogłębić relacje pomiędzy wieloma instytucjami i obywatelami w regionie. Jak dokładnie wypełnić treścią taki pomysł – to już należałoby zostawić szerokiemu konsorcjum osób i instytucji, które chciałyby się to bezpośrednio zaangażować. Niemniej bez impulsu ze strony państwa polskiego, proces ten sam z siebie nie będzie możliwy do realizacji. Jeśli więc Polska byłaby pionierem takiego przedsięwzięcia to zapewne stworzyłaby ścieżkę dla wykorzystania potencjału innych diaspor w państwach regionu, aby prezentowały dziedzictwo kulturowe swoich ojczyzn.

Pozwoliłoby to na zupełnie inną skalę przenikania postulatów współpracy środkowoeuropejskiej. Dałoby też szansę na wzajemne zrozumienie interesów, punktów widzenia i obiekcji w różnych sprawach ze strony już 13 społeczeństw mających współtworzyć taki format. Wszystko to oparte o turystykę kulturową, czyli relatywnie nieinwazyjny sposób prezentowania narracji, mogłoby obfitować w długotrwałe poparcie dla idei budowania wielu strategicznych powiązań między trzema morzami. Wzajemne poznanie to szansa na rozwiniecie nowych i innowacyjnych pomysłów, które dotychczas nie są obecne w publicznych dyskusjach. Jeśli więc Polska spróbuje zaangażować środowiska polonijne do wykreowania odpowiedniego zaplecza społecznego dla poparcia celów Inicjatywy Trójmorza to może na tym ruchu jedynie zyskać. Stworzenie pewnych zależności społeczno-kulturalnych, zwłaszcza w wymiarze oddolnym, może doprowadzić do wzbudzenia jeszcze większego zaufania pomiędzy określonymi grupami osób. Zbudowane raz zaufanie pozwoli automatycznie rozwijać kolejne obszary współpracy. Droga do integracji tego regionu będzie wówczas zdecydowanie łatwiejsza. 

Zobacz także: Wybrane zmiany w systemie wyborczym Armenii

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1(11)/2023.

Foto: PAP/EPA/Szilard Koszticsak

Artykuł Aktywność Polaków w Europie Środkowej, jako jedno z narzędzi ,,soft-power” Inicjatywy Trójmorza pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

W życiu człowieka ważnym elementem jest tworzenie własnej tożsamości. Obok obiektywnej prawdy o każdym człowieku istnieje również subiektywne postrzeganie własnej osoby, które jest naturalne i niejako przyrodzone poprzez posiadanie temperamentu i rozwój w określonych warunkach społecznych, jak również jest nabywane i rozwijane przez każdego poprzez poznane opowieści, i obserwacje świata.

Często współistnienie obrazu obiektywnego i subiektywnego generuje konflikt wewnętrzny, gdyż obrazy te są ze sobą niezgodne. Zgrzyt powstaje na płaszczyźnie czysto emocjonalnej i może powodować albo popadnięcie w kryzys osobowości, albo poprzez przepracowanie kryzysu rozwój danej jednostki – zależnie od stopnia rozwoju emocjonalnego i chęci do podjęcia pracy nad sobą. Didaskalia towarzyszące wszelakim sytuacjom życiowym wynikające z odrębności danych przypadków są ostatecznie nieistotne i niestałe, tak jak wyżej wymienione obrazy własnego „ja”.

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Czym jest tożsamość lokalna we współczesnym świecie?

Na poziomie zbiorowości ludzkiej przekładają się wszystkie cechy natury człowieka. Najczęściej ulegają one zniekształceniu i uproszczeniu, jednak ich pochodzenie jest determinowane na tym samym poziomie emocjonalnym co u ludzi. Subiektywne postrzeganie grupy przez jej członków zawsze cechuje się wspólnym mianownikiem, jakimś elementem spajającym, zazwyczaj cechą bądź celem wynikającym poniekąd ze zbioru cech. Formowaniem się takiej składowej rządzą podobne prawa jak w przypadku jednostki, tym silniej zarysowane im bardziej podobne do siebie było środowisko rozwoju poszczególnych ludzi kreujących zbiorowość. Ostateczną, domyślną formą opisu tłumu stają się stereotypy. Ludzie mają tendencje do opisu rzeczywistości w sposób możliwie najmniej inwazyjny, nie stanowiący zagrożenia dla tego, co uważają za podwaliny swojego światopoglądu. Pomimo pejoratywnego wydźwięku słowa „stereotyp” człowiek stosuje to niedoskonałe narzędzie poznawcze z lubością. Można to przyrównać do sytuacji, gdy w cienką deskę trzeba wbić mały gwóźdź, a akurat młotek leży poza zasięgiem ręki. W takiej sytuacji wszystko staje się potencjalnym młotkiem i ratuje nas przed koniecznością zmiany pozycji w pracy. Opisywane narzędzie poznawcze w kontekście zbiorowości takiej jak dana subkultura, grupa etniczna czy naród jest substytutem tożsamości, która wymaga indywidualnego, przepracowanego przyjęcia¹.

W tekście skupimy się na tożsamości narodowej, jednak pochodne poniżej przedstawionych cech można zauważyć w każdej zbiorowości w natężeniu zależnym od zaawansowania kulturowego danej grupy – zakłada po pierwsze zaistnienie świadomości na poziomie rozumowym. Jakikolwiek prawdziwie uświadomiony proces przyjmowania rzeczywistości wymaga pracy nad własnym postrzeganiem, co często ludzi przerasta. W kontekście uświadomienia sobie przynależności do narodu zawierają się bowiem takie kryteria, jak przyjęcie praw i obowiązków, uznania różnicy pomiędzy naszym narodem, a innymi narodami, oraz świadomość obcowania z danym kodem kulturowym, w którym zawierają się nie tylko zwyczaje i historia, lecz także rozumienie postaw z niej wynikających. Po wtóre, na poziomie emocjonalnym, powinno wystąpić przywiązanie i poczucie solidarności kierowane w stronę narodu przez daną jednostkę. Jest to zjawisko rzadsze niż rozumowe przyjęcie świadomości, bowiem zakłada ukierunkowanie emocji. Podobnie jak przy nauce filozofii, poznając nowe idee pojawić się może wyparcie, bowiem nie wchodzą one do umysłu na miejsce puste. Osoba ucząca się nauk ścisłych nie ma takiego problemu, bowiem nowo poznane prawa fizyki, czy reakcje chemiczne nie wypierają innych zagadnień związanych z tematem, lecz je uzupełniają. Podobnie próbując zrozumieć świadomość narodu poznajemy coś nowego, wędruje ona na puste miejsce, jednak przyjęcie jej za swoją, lub chociaż zgodną ze swoją może implikować konflikt wewnętrzny. Antony D. Smith, brytyjski socjolog, na pracach którego opierają się autorzy materiału źródłowego, wymienia jako trzecią cechę tożsamości ideę totalności. Definiowana jest ona jako przekonanie, że od sukcesu narodu zależy sukces jednostki. Teza ta jest jednak dość toporna, bowiem dotyczy wnioskowania opartego na emocjach i rozumowaniu, które są zbyt zależne od czynników osobniczych. Takie zjawisko może wystąpić u konkretnych jednostek, nie w znaczącej dla opisu części zbiorowości. Podobnie jak kolejna, ostatnia przytoczona cecha świadomości narodowej, czyli wystąpienie poczucia misji danego narodu – cecha bardzo obecna w polskim kodzie kulturowym. 

Stereotyp: 

1. funkcjonujący w świadomości społecznej uproszczony i zabarwiony wartościująco obraz rzeczywistości 
2. kopia pierwotnej formy drukarskiej do druku wypukłego²

Analizując złożoność powyższych założeń widać jak duży ogrom pracy nakłada na człowieka świadome rozumienie swojej przynależności. Ludzie z natury jednak są leniwi, nie wstaną po młotek, skoro obok leżą kombinerki. Stąd popularność zamykania się w stereotypach. Cechują się one tym, że są nierozerwalnie złączone z tożsamością, są proste, chwytliwe i chociaż można je rozłożyć logicznie nie jest to wymóg konieczny do uznania ich za swoje. Pejoratywność stereotypu i autostereotypu wynika z faktu nieoddawania całej prawdy przez te stwierdzenia. Mogą być one całkowicie fałszywe, wynikać z jednostkowych przypadków lub zawierać część prawdy, jednak nigdy nie stanowią stanu faktycznego. Przez swoją chwytliwość często są obracane w żart, który często powtarzany zaczyna być reakcyjnym, żartobliwym powiedzeniem, aż zapuści korzenie w sferę emocjonalną i stanie się przyzwyczajeniem. Z takiego procesu wynika funkcja spajająca, którą autostereotyp spełnia, bowiem jako część kodu kulturowego jest przenoszony jak wirus na pozostałych członków grupy. Badacze tematu tacy jak W. Lippman³ oraz G.W. Allport⁴ uznają stereotyp za sąd – negatywny lub pozytywny – oparty na przekonaniu, które nabywa się poprzez środowisko wzrostu, który zawsze jest nacechowany emocjonalnie (poprzez swoją formę). Tworzy to warunki do wykorzystania takiego osądu w grze na emocjach tłumu. 

Na lekcjach języka polskiego często wspomina się o tym, że nasze cechy narodowe ukształtowała epoka romantyzmu. Zazwyczaj nie precyzuje się co to są cechy narodowe, tylko przechodzi od razu do definiowania postaw i celów konkretnych grup politycznych grup politycznych czy bohem artystycznych tej i kolejnych epok literackich. Wszyscy znają ze szkoły dzieła literackie, uznawane za kanon literatury, które mają za zadanie zaszczepić ten jeden konkretny obraz polskiego bohatera. Drugą drogą kształtowania ,,cech narodowych” są opowieści historyczne, o wydarzeniach prawdziwych i półlegendarnych, o krzywdach i zwycięstwach. Takie są najważniejsze drogi wytwarzania tożsamości narodowej. Łączy je wykorzystanie czwartej wspomnianej właściwości tego narzędzia do porządkowania świata, a konkretnie nadawanie misji narodowi. Dodatkowo efekt jest wzmocniony, poprzez powracające motywy w kolejnych dziełach literackich i historiach. Uwypuklanie konkretnych szczegółów i interpretacji jest powiązane z temperamentem, oraz sympatiami jednostki przekazującej dalej głuchy telefon. Ludzie wychowani na wspólnych motywach i historii stają się niczym części pola z biblijnej przypowieści o siewcy. W grupie jaką jest naród występuje dodatkowo wzmocnienie danych cech przekazu poprzez podobieństwo biologiczne członków grupy, wraz z podobieństwem warunków naturalnych, w których dorastają jego członkowie. To właśnie obrazuje jak autostereotyp przynależny danej grupie jest nierozerwalnie powiązany z tożsamością. Jest to zjawisko nieuniknione, wynikające z zatarcia treści przez czas, oraz zmiany barwy jej wydźwięku przez przekazujący ją obiekt. Dla ludzkiej natury staje się to wygodną do przyjęcia treścią, która z faktami ma wspólny tylko wydźwięk. Generuje to problem dla osoby, chcącej zagłębić się w prawdę. Obalanie przesłanek, które niosą stwierdzenia będące amalgamatem wielu warstw przekazu wymaga przeprowadzenia dogłębnego studium każdego przypadku osobno. Często problem stanowi już sam rodowód twierdzenia. Dodatkowo poprzez istnienie różnorakich metod badawczych i przez zanieczyszczenie natury badającego człowieka jego osobistymi sympatiami, nie jest możliwe poznanie prawdy. 

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Bałtyk i Polska perspektywa

Odnośnie naszych polskich stereotypów, podobnie jak w każdym innym narodzie, najmocniej akcentowane tony zależne są od tego co najmocniej imponuje lub w przypadku negatywnego przekazu czym najmocniej gardzą ludzie znajdujący się na danym szczeblu drabiny społecznej. Nie ma też przesłanek, aby twierdzić, że im wyżej, tym większa świadomość zafałszowania faktów przez wyżej opisane zjawiska. Świadomość pojawia się dopiero po wykonaniu pracy, do której niezależnie od stanu ludzie są tak samo nieprzychylni i tylko część jest na tyle wytrwała aby ją podjąć. W warunkach demokracji tworzy to doskonałe narzędzie do grania na emocjach tłumu. Zazwyczaj gra ta polega na polaryzowaniu społeczeństwa, poprzez wytłuszczanie haseł o zabarwieniu negatywnym. Stereotypy pozytywne są wykorzystywane już po polaryzacji, celem skonsolidowania na poziomie czysto emocjonalnym jednej z wyodrębnionych wcześniej grup. Pobłażliwość w takiej kreacji może doprowadzić do sytuacji, którą bardzo dobrze obrazuje jedna ze scen dialogowych z filmu pt. „Zielona Książeczka„. Jeden z bohaterów chwali się uznaniem swoich znajomych otrzymywanym za „wciskanie najlepszego kitu„, z czego jest ewidentnie dumy. Drugi z bohaterów roztropnie pyta go „Nie przeszkadza Ci, że przyjaciele, bliscy, uznają Cię za kłamcę?”.

Pojawia się pytanie, czy można wykorzystać zjawisko stereotypu do budowy tożsamości narodowej, do ciągłego konsolidowania grupy ludzi? Na logikę ciężko jest poprowadzić proces społeczny zaczynając od ubocznego produktu prawidłowej przemiany. Nie da się uzyskać prawdy z jakiejś nieznanej ilości półprawd. Można stworzyć jedynie wrażenie poprzez kreowanie mitu, czyli historii o zabarwieniu sakralnym, a samo słowo „mit” ma zabarwienie sugerujące zniekształcenie prawdy. 

1 „Narody i stereotypy”, 1995, str. 19-21. 

2 Słownik Języka Polskiego PWN <<https://sjp.pwn.pl/slowniki/stereotyp.html>>. 

3 Public Opinion” 1946. 

4 Prejustice: A Problem in Psychological and Social Causation The Journal Of Social Issues” 1950 listopad nr 4 

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1(11)/2023.

Grafika: pexels.com

Artykuł Stereotyp a tożsamość narodowa pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Sytuacja na Morzu Bałtyckim jest kluczowa dla Polski i państw sojuszniczych. Zaangażowanie Federacji Rosyjskiej, a przy tym możliwe kolejne incydenty o charakterze terrorystycznym, zwłaszcza w pobliżu infrastruktury krytycznej, stanowią duże wyzwanie. Dlatego priorytetem musi być kontrola regionu, wzmacnianie własnej marynarki wojennej i współpraca z sojusznikami.

Jest kilka definicji regionu Morza Bałtyckiego, ale można wyróżnić trzy podstawowe, tj. wąską, rozszerzoną i szeroką, z których każda służy innemu celowi i charakteryzuje się rosnącą liczbą zależności. Według wąskiej definicji region obejmuje całe terytorium Szwecji, Danii, Finlandii, Litwy, Łotwy i Estonii oraz przybrzeżne części Rosji, Niemiec i Polski¹. Rozszerzona definicja dodaje pozostałą część Polski, większość regionów Rosji i Niemiec oraz Białoruś i Norwegię². Szeroka definicja regionu bałtyckiego obejmuje Islandię, niektóre terytoria Rosji, Niemcy, Czechy, Słowację i Ukrainę.

Region Morza Bałtyckiego ma zarówno nierozwiązane problemy, jak i potencjał rozwojowy. Dlatego na potrzeby różnych badań i analiz wymaga się określenia terytorium regionu Morza Bałtyckiego, które jest zdolne do efektywnego rozwoju wzajemnie korzystnych więzi międzyrządowych i międzynarodowych³.

Jeśli trzeba określać interesy państw to największe znaczenie ma dla Szwecji, Rosji, Polski, Finlandii oraz z uwagi na NS2 dla Niemiec. Co ciekawe, dla 4 pierwszych państw jest to tożsame z obszarem morza terytorialnego.

Prawdą jest, że granice regionu Morza Bałtyckiego mogą czasami zostać poszerzone, a czasem zawężone, w zależności od przedmiotu danego badania. Z jednej strony, dla Polski najważniejszym elementem rozgrywki jest Federacja Rosyjska. Z drugiej strony, tworzenie warunków, w których którykolwiek aktor dominuje nie jest dobre. Wówczas zatraca się spojrzenie na działania innych państw w regionie. Dlatego w opracowaniach, czy strategiach RP nie powinna dominować jedna marynarka, gospodarka, państwo czy organizacja, jako główne zagrożenie.

Priorytety we współpracy bałtyckiej

Na początku należy określić, do czego ma Polsce służyć Morze Bałtyckie. Żegluga, połączenia promowe, przemysł stoczniowy i rybołówstwo są ważne, ale ich zastąpienie połączeniami lądowymi jest możliwe. Są jednak projekty strategiczne, takie jak dostawy surowców z krajów Afryki, Bliskiego Wschodu czy obu Ameryk, gdzie transport lądowy nie jest możliwy⁴. Częścią tych projektów są dostawy LNG z USA czy budowa rurociągów z Norwegii. Dlatego obecnie priorytetem są surowce.

Współpraca międzynarodowa jest w agendzie krajów bałtyckich od dawna. Istnieje kilkadziesiąt struktur współpracy wielostronnej, takich jak: Rada Państw Morza Bałtyckiego, Wymiar Północny, czy Komisja Helsińska HELCOM. Gdy Polska przewodziła Radzie wyróżniano zrównoważony rozwój; kreatywność; bezpieczeństwo⁵.

Priorytety, które są ważne dla Polski, trzeba sklasyfikować następująco: gospodarka, bezpieczeństwo, zrównoważony rozwój. Sojusze, które utrzymuje się to współpraca z państwami Unii Europejskiej, NATO oraz związane umowami partnerskimi z tymi organizacjami. Podkreślić trzeba również ważną dla Polski współpracę z Litwą, Łotwą i Estonią⁶.

Kwestie bezpieczeństwa

Bałtyk to dla Polski główne pole gry, jeśli bierze się pod uwagę akweny. Raczej nie grozi Polsce podobna rywalizacja z Rosją, która ma miejsce na Morzu Czarnym, ale należy stale kontrolować i weryfikować zagrożenia. Poszczególne kraj bałtyckie inaczej postrzegają zagrożenie. Czym innym jest ono dla Norwegii, Estonii i Polski.

Innym, bardzo ważnym komponentem rosyjskiej strategii na Bałtyku jest tworzenie strefy antydostępowej (A2/AD – Anti Access/Area Denial). Trzeba wyróżnić rozmieszczenie rakietowych baterii nadbrzeżnych „Bał” i „Bastion”. systemy „Bał” i „Bastion”. Pociski systemu „Bał”, Ch-35, mają maksymalny zasięg 260 kilometrów, a Bastion, P-800, do 500 km. Takie systemy umożliwiają skuteczny atak i zatopienie statków nawet w Cieśninach Duńskich. Trzeba też wyróżnić jednostki obrony przeciwlotniczej, które mogą operować z wykorzystaniem systemów rakietowych S-400 oraz artyleryjsko-rakietowych zestawów Pancyr-S1. Znajdują się tam również Iskandery. W kwestii głównego zagrożenia dla Bałtyku na pierwszym miejscu stawia się Federację Rosyjską. Tutaj wyróżnia się także różnego rodzaju zagrożenia hybrydowe, np. dezinformację i ataki na infrastrukturę krytyczną⁷.

Jeśli chodzi o państwa skandynawskie, to przykładem udanej kooperacji Norwegii, Danii, Szwecji, Finlandii i Islandii jest Nordycka Współpraca Obronna NORDEFCO. Tutaj powinno się doszukiwać kwestii współpracy na rzecz bezpieczeństwa.

Współpraca regionalna i w ramach NATO wzajemnie się uzupełniają. Przypomnieć trzeba, że Norwegia nie jest członkiem Unii Europejskiej, Dania jest wyłączona z unijnej Wspólnej Polityki Bezpieczeństwa i Obrony, a Szwecja i Finlandia nie należą – jeszcze – do NATO. Nie przeszkadza to jednak współpracować⁸.

Jednocześnie Bałtyk stanowi północnowschodnią flankę NATO. Jego znaczenie pokazują coraz częstsza obecność sojuszniczych okrętów, w tym US Navy, oraz międzynarodowe ćwiczenia, np. takie jak „Baltops”. Obecność Polski w tym regionie to głównie katalizator obecności amerykańskiej. Można też wyróżnić ćwiczenia w ramach „Arctic Challenge”.

Różne spojrzenia, ale wspólne ćwiczenia

Każde z państw nadbałtyckich ma swoją specyfikę. Finowie i Estończycy zachowali armię poborową i nadal opierają doktrynę obronną na dużym potencjale mobilizacyjnym i obronie terytorialnej. Dla Norwegii – w kontekście działań w rejonie Arktyki i dalekiej północy – większe znaczenie ma marynarka wojenna. Szwecja dysponuje z kolei silnym przemysłem obronnym. Dania stawia na zabezpieczanie światowych szlaków żeglugi. Dla państw bałtyckich natomiast ważne są inwestycje w infrastrukturę wojskową, umożliwiającą przyjęcie sojuszniczego wsparcia. Różnice ekonomiczne i demograficzne przekładają się na różnice w potencjałach obronnych poszczególnych krajów, a także w modelach sił zbrojnych i priorytetach modernizacyjnych. W związku z tym, aby przeciwstawić się Rosji, rosnąca będzie rola wspólnych ćwiczeń.

Polska może starać się dążyć do wzmocnienia swojej geostrategicznej pozycji w oparciu o to, co przez stulecia uważano za jej przekleństwo – położenie na styku stref wpływów i interesów możnych, ekspansywnych sąsiadów, na kresach europejskiego teatru wymiany ekonomicznej i kształtowania się jednolitego wzorca kulturowego, społecznego i politycznego.

Bliskie partnerstwo i sytuacji Polski

Jeśli prowadzi się politykę stricte defensywną, to trzeba liczyć na partnerów. Jeśli Polska chce się rozwijać na rzecz bezpieczeństwa to należy zainwestować w marynarkę. Jeśli nie jest w stanie tego zrobić sama, to może starać się o wspólne projekty z Litwą, Łotwą, czy Estonią. Kwestia wspólnego przemysłu zbrojeniowego była niejednokrotnie analizowana. Obecnie takie plany w ramach UE upadły, ale jest to kwestia, którą należy rozważyć⁹.

Jednocześnie trzeba odpowiedzieć na pytanie, który sojusz nam co daje. Polska dostrzegając zalety Morza Bałtyckiego, jest także otwarta na współpracę gospodarczą, dlatego też była inicjatorem Trójmorza. Ta inicjatywa skupia 12 państw Unii Europejskiej położnych w obszarze mórz Bałtyckiego, Czarnego i Adriatyckiego.

Kwestie energetyczne, transport i ekologia

Polska ma już ważną współpracę z Norwegią i Danią w ramach Baltic Pipe. Innym ważnym elementem jest ukończenie gazociągu Polska – Litwa. Polskie zapotrzebowanie rośnie, a po rosyjskiej agresji na Ukrainę, należy dywersyfikować dostawy gazu. Tutaj kluczowe znaczenie ma terminal LNG w Świnoujściu.

Baltic Pipe będzie mógł zapewnić maksymalnie 33% zapotrzebowania dla Polski. Dlatego też morska energetyka wiatrowa to ogromna szansa polskiej gospodarki i polskich przedsiębiorców. Szacuje się, że ponad sto krajowych podmiotów z powodzeniem może zostać włączonych w procesy przygotowania, budowy i eksploatacji farm wiatrowych w polskiej części Morza Bałtyckiego. Szacowana łączna wartość inwestycji w morskie projekty wiatrowe to nawet 160 mld zł. Zapewnią zieloną energię kilku milionom gospodarstw domowych i pozwolą uniknąć emisji ponad 10 milionów ton CO2 rocznie. Elektrownie Wiatrowe Baltica – 1, 2 i 3. Jest to również kamień węgielny pod budowę nowego ośrodka przemysłowego dla morskiej energetyki wiatrowej w regionie Morza Bałtyckiego¹⁰.

Należy powiedzieć, że Morze Bałtyckie wraz z ulokowanymi tu portami i terminalami przeładunkowymi zostało wciągnięte w sieć globalnych łańcuchów dostaw, dzięki czemu geopolityczna ranga regionu znacznie wzrosła. Ale oprócz korzyści z międzynarodowego rynku dostaw należy pamiętać o bioróżnorodności Bałtyku oraz pojawiających się niebezpieczeństwach. W niektórych regionach zalega mazut (pochodna ropy) utworzyła się „strefa azoiczna” (strefa pozbawiona życia), która wraz z plamą poszerza swój zasięg degradując środowisko naturalne. Zatem mamy do czynienia z lokalną katastrofą ekologiczną. Ma to związek z zalegającymi na dnie Morza Bałtyckiego wraków okrętów wojennych. Największym zagrożeniem są wyciekające paliwo oraz spoczywająca na dnie amunicja i bojowe środki trujące. W 2021 roku pojawił się pomysł oczyszczenia dna Bałtyku z zalegającej broni chemicznej i konwencjonalnej. Jednak przez rok nie poczyniono żadnych kroków, które urzeczywistniłyby ten pomysł¹¹.

Podsumowując, kluczowe aspekty dla Polski to dostawy surowców, przy wykorzystaniu rurociągów i portów, rozwój marynarki wojennej oraz faktyczne zainteresowaniem zagrożeniami dla ekosystemu morskiego.

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Francja i Indie – kilkadziesiąt lat sojuszu

Stan na teraz

Szwecja i Finlandia będą dalej mocno inwestować w zbrojenia i w swoją marynarkę wojenną. Co ważne, oba kraje współpracują już na poziomie pogłębionej kooperacji wojskowej. A zatem stworzą swego rodzaju barierę pomiędzy nimi a Rosją.

Oczekiwane są również ruchy krajów bałtyckich, takich jak: Litwa, Łotwa i Estonia. O ile sytuacja na lądzie jest dla tych państw ważna, to kwestia wykorzystania akwenu jest w trochę zapomniana. Polska może wykorzystać tę pustkę na wschodzie i wejść np. współpracę z tymi aktorami, przyjmując rolę lidera. Teraz należy oczekiwać, aż Marynarka Wojenna RP otrzyma w ramach programu „Miecznik” jak najszybciej okręty ochrony wybrzeża.

Jeśli chodzi o dalszą politykę Polski to potencjał i wizje są jednocześnie wyzwaniami. Tutaj trzeba wyróżnić ostatnie projekty, czyli przekop Mierzei Wiślanej, budowa Baltic Pipe, rozbudowa infrastruktury nafto-portowej, budowa morskich farm wiatrowych, zwiększenie konkurencyjności polskich portów w międzynarodowej sieci logistycznej czy w końcu modernizacja Marynarki Wojennej RP.

Bardzo życzeniowym, acz możliwym jest, aby polskim rozwijanym sektorem były porty. Rola głównego hubu dla Europy nie jest raczej osiągalna, ale istnieje przestrzeń, aby wzmacniać obecną pozycję.

¹ E. Czermański, Charakterystyka gospodarcza regionu Morza Bałtyckiego, Uniwersytet Gdański 2012, s. 15

² Tamże s. 15-16.

³ Rozmowa ekspercka – Polska polityka zagraniczna w basenie Morza Bałtyckiego – priorytety i wyzwania, https://www.youtube.com/watch?v=CWjxJXXfwQo, dostęp: 08.11.2022.

⁴ J. Bromowicz, M. Bukowski,  Polityka surowcowa Polski – rzecz o tym, czego nie ma, a jest bardzo potrzebne., Fundacja Gospodarki i Administracji Publicznej, Kraków 2015, s.15-21.

⁵ I. Śmigerska-Belczak, Współpraca międzynarodowa w regionie Morza Bałtyckiego i strategia Unii Europejskiej w tym zakresie, Gdańskie Studia Międzynarodowe, 15(1-2), 27–38.

⁶ A. Olech, Jak Bałtowie szykują się do wojny. Zakupy sprzętu to nie wszystko…, https://defence24.pl/geopolityka/jak-baltowie-szykuja-sie-do-wojny-zakupy-sprzet-to-nie-wszystko, dostęp: 28.11.2022.

⁷ E. Chimiczuk, Po co nam Morze Bałtyckie? Analiza kondycji Polskiej Marynarki Wojennej, Klub Jagielloński 2018, https://klubjagiellonski.pl/2018/08/02/po-co-nam-morze-baltyckie-analiza-kondycji-polskiej-marynarki-wojennej, dostęp: 26.11.2022.

⁸ M. Żyła, P. Krzykowski, J. Grabowski, Bezpieczeństwo Północno wschodniej flanki NATO, Akademia Sztuki Wojennej 2020.

⁹ E. Chimiczuk, Po co nam Morze Bałtyckie? Analiza kondycji Polskiej Marynarki Wojennej, Klub Jagielloński 2018, https://klubjagiellonski.pl/2018/08/02/po-co-nam-morze-baltyckie-analiza-kondycji-polskiej-marynarki-wojennej, dostęp: 26.11.2022.

¹⁰ M. Szulc, Współpraca subregionalna w regionie Morza Bałtyckiego na przykładzie Konferencji Współpracy Subregionalnej państw Morza Bałtyckiego, Czasopisma Uniwersytetu Gdańskiego 2015, s.4-9.

¹¹ M. Dura, Remontowa Shipbuilding proponuje sposób oczyszczenia dna Bałtyku, Defence24, https://defence24.pl/remontowa-shipbuilding-proponuje-sposob-oczyszczenia-dna-baltyku, dostęp: 24.11.2022.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 4(10)/2022.

Grafika: pixabay.com

Artykuł Bałtyk i Polska perspektywa pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.