Iran znów znajduje się w centrum światowych wydarzeń. Emocje rosną.
Narracje się ścierają. Informacji jest dużo – zrozumienia znacznie mniej.

Dlatego przygotowaliśmy opracowanie, które porządkuje fakty i oddziela analizę od publicystyki.

📘 „Dlaczego Iran? Tło współczesnej konfrontacji” to syntetyczne, bezstronne spojrzenie na:
– historię relacji Iranu z Zachodem
– fundamenty ideologiczne Republiki Islamskiej
– potencjał gospodarczy i militarny kraju
– źródła dzisiejszego napięcia

Bez odpowiedzi na pytanie „kto ma rację?”.
Bez taniej sensacji.
Z faktami, danymi i źródłami.

Jeśli chcesz wyrobić sobie własne zdanie – zacznij od kontekstu.

Zachęcamy do lektury i udostępniania. Rzetelna debata zaczyna się od wiedzy. 👉 DLACZEGO-IRAN-SZKIC-ANALITYCZNY

Artykuł Dlaczego Iran? Tło współczesnej konfrontacji! pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Rosja od wieków stanowi dla wielu ludzi zagadkę, jest czymś magicznym, ale jednocześnie przerażającym, dlatego jest tak trudna do zrozumienia dla wielu. Rosja ukształtowała się w tradycyjnej kulturze bizantyjsko-azjatyckiej, która przez wieki modelowała się w carskiej Rosji i ZSRR co spowodowało, że rosyjskie społeczeństwo jest całkowicie bierne w uczestniczeniu we władzy, a jedynie czego chce to bezpieczeństwa i stabilizacji. W niniejszej pracy zostanie przedstawiona specyfika społeczno-kulturowa społeczeństwa rosyjskiego, jak postrzegają demokrację i czy jej w ogóle potrzebują oraz czego oczekują Rosjanie od władzy.

,,Rosji nie można zrozumieć. W Rosję można tylko wierzyć” – Fiodor Tiutczew

Słowa Fiodora Tiutczewa napisane półtora wieku temu bardzo dobrze oddają charakter Rosji, nie jest ona dla Europejczyka zrozumiała, szczególnie jak stosujemy kalki zachodnie. Czym jest dla Rosjan demokracja oddają słowa młodej studentki z Tomska z reportażu Barbary Włodarczyk pt.: Putin 4.0. Na pytanie czym dla nich jest demokracja? dziewczyna odpowiada: „Demokrację znamy tylko z podręczników. To jest przede wszystkim system, w którym kluczową rolę odgrywa opinia narodu, czyli wola większości. Tylko, że to jest kij o dwóch końcach, bo wtedy można lekceważyć opinię mniejszości, a to nie jest dobre„. Druga dziewczyna na pytanie; jaki kraj jest dla nich wzorem? odpowiada bez wahania, że Rosja, wcześniej zaś mówi, że kiedy widzi Putina w telewizji to „ma pewność, że to jest człowiek, który ciężko pracuje dla dobra ojczyzny”. Jak możemy zauważyć dla młodych Rosjan, którzy znają Putina od dziecka i wychowali się w systemie reżimu hybrydowego przypominającego tylko z zewnątrz demokrację, Rosja i Putin jest wszystkim, zapewniającym stabilność i bezpieczeństwo, a demokracja jest czymś abstrakcyjnym znanym tylko z podręczników. 

ZOBACZ TAKŻE: Analiza gospodarki Białorusi i Ukrainy od rozpadu ZSRR do dziś

Sami Rosjanie w przeprowadzonych w 2016 roku przez Centrum Lewandy badaniu na pytanie; jakiej demokracji potrzebuje Rosja? Odpowiedzieli w 46%, że takiej, która odpowiada rosyjskiej tradycji i specyfice Rosji. Zaledwie 16% takiej jak na zachodzie. Natomiast w pytaniu: czy w Rosji jest demokracja? 46% odpowiedziało, że raczej tak. Rosjanie ogólnie pozytywnie odnoszą się do demokracji, ale nie przywiązują wagi do ograniczeń w zakresie praw obywatelskich i wolności demokratycznych, te kwestie są na samym dole potrzeb. Ludzie w Rosji bardziej niepokoją się kryzysem, korupcją, wysokimi cenami, ubóstwem, bezrobociem, ale nie rozumieją, że te problemy społeczno-ekonomiczne mają pewien związek z brakiem demokracji w ich kraju. Z czego to wynika? 

Korzeni takiego postrzegania rzeczywistości i specyfiki narodu rosyjskie- go należy szukać w kulturze rosyjskiej, kształtującej się przez wieki, a cecha- mi charakterystycznymi są zasady paternalizmu wynikające z tradycji bizantyjskiej, a co za tym idzie jasno określonej hierarchii oraz „poddańczości” charakteryzującej się ograniczoną aktywnością polityczną społeczeństwa oraz nikłym zainteresowaniem sprawami politycznymi. Jak pokazują ba- dania, ponad 80% ludzi młodych w wieku 14-29 lat nie interesuje się polityką albo nie ma określonego zdania w tej sprawie. Natomiast badania ze stycznia 2019 roku ukazują, że 40% badanych Rosjan nie rozumie polityki nie jest nią zainteresowana, kolejne14% jest rozczarowanych polityką, 29% badanych deklaruje, że nie ma możliwości wpływania na wydarzenia polityczne. 

Dla Rosjan polityka, a co za tym idzie działalność polityczna jest czymś obcym, wynika to z tego, że w Rosja nie ma tradycji parlamentarnej. Pierwszy parlament pojawił się dopiero po rewolucji 1905 roku, a ciała przypominające parlament, jak Duma czy Sobór Ziemski, stanowiły instrument władzy absolutnej cara i nie reprezentowały warstw społecznych. Podobnie było w czasach ZSRR, gdzie ludzie operowali w ramach systemu scentralizowanej władzy oraz dystrybucji dóbr i usług. Społeczeństwo było masowym klientem partii–państwa. Dlatego społeczeństwo nie rozumie czym jest polityka czy demokracja. 

Siergiej Uwarow w 1832 roku sformułował trzy fundamentalne cechy Rosji jest to: prawosławie, samodzierżawie i ludowość, które mimo lat oddają nadal ducha współczesnej Rosji, może nie całkowicie, ponieważ zmiany społeczne ciągle następują, ale zakorzeniona mentalność kulturowa nadal jest bardzo mocno widoczna. Prawosławie bardzo mocno wpłynęło na mentalność rosyjską mimo tego, że ludność rosyjska deklaruje w 71% wyznanie prawosławne, to rzeczywisty poziom religijności mieszkańców Rosji jest na bardzo niskim poziomie. Bierność i obojętność ludzi wobec władzy ma uzasadnienie religijne. Prawa i wolności jednostki nie są czymś „naturalnym” i „wrodzonym” ale są „darem Bożym? Dlatego prawa naturalne w rosyjskiej tradycji politycznej nie są niezbywalne. Istnieje drabina hierarchiczna, w której prawa własności są darem przez Boga carowi (obecnie prezydenta), a ten przekazuje je bojarom, wojewodom czy gubernatorom.

Specyfika prawosławia charakteryzuje się sceptycznym podejściem do wszelkiego aktywizmu człowieka, człowiek jest ze swej definicji ograniczony, a co za tym idzie taki człowiek jest obojętny wobec dóbr doczesnych, co sprawia, że ludzie nie wierzą we własne siły i mają postawę pasywną wobec otoczenia. Cerkiew prawosławia była bardzo mocno podporządkowana władzy carów, jednocześnie odgrywała ważną rolę w kształtowaniu świadomości społecznej przez funkcję państwotwórczą cara. Mentalność religijna w tamtym czasie charakteryzowała się pasywizmem wobec otaczającego świata jak i walki o prawa moralne. Nauczanie cerkiewne uczyło cierpliwości i odporności na zły los i nie domagało się aktywnego zwalczania zła, jednocześnie zachęca do bycia wewnętrznie niezależnym. Obecnie religia jest bardziej dziedzictwem historycznym, kulturowym czy społecznym i nie ma formy czysto religijnej. Chłopi, mieszczanie czy urzędnicy w tamtym okresie byli pogodzeni ze swoją sytuacją, niesprawiedliwością i poniżeniem. Jest to o tyle charakterystyczne, szczególnie patrząc na współczesnych Rosjan, którzy uważają, że demonstracje nic im nie dają, albo że nie ma powodów do demonstracji, a obecnie siła Putina wynika z braku alternatywy. 

ZOBACZ TAKŻE: Ekonomiczne wyzwania integracji europejskiej. Jak pogodzić europejską unię walutową z polityką gospodarczą państw członkowskich?

Rosyjskie społeczeństwo jest również gotowe do znoszenia trudnych warunków ekonomicznych w zamiana za prowadzenie asertywnej polityki zagranicznej, ale tylko w krótkim okresie. Taka postawa wobec władzy wynika z poczucia bezsilności ludzi wobec państwa, jak i braku alternatywy istniejącego ładu społeczno-politycznego. Sami obywatel wyrażają też nieufność do władzy i dystans. Wynika to z pozostałości poprzedniego systemu, dlatego Rosjanie są podejrzliwi do tego co złożone, odmienne, a obywatele są przyzwyczajeni, że władza wykorzystuje ich do własnych celów„. Kwestia samodzierżawia mimo tego, że jest nie do powtórzenia we współczesnej Rosji przybiera dziś inną formę w postaci autokracji-suwerenności-narodowości. Autokracja oznacza spersonalizowaną władzę, czyli zcentralizowane państwo, które jest mocno zakorzenione w DNA Rosjan. Suwerenność ma być odpowiedzią na agresywne działania zachodnie wymierzone w Federację Rosyjską, a sama Rosja chce mieć wybór własnej „drogi do demokracji”.

Narodowość jest pojmowana jako rusOcentryczny nacjonalizm konserwatywny, który ma uzasadniać interesy państwa oraz zapewnić stabilność i ład wewnętrzny. Samodzierżawie było bardzo ważnym wymiarem dla rosyjskiej tożsamości zbiorowej jak i kształtowania państwa rosyjskiego wpływając na ustrój polityczny, społeczny, ekonomiczny, kulturowy oraz na mentalność poddanych. Do kultu cara bardzo mocno przyczyniła się Cerkiew Prawosławna, która tworzyła ojcowski charakter władców rosyjskich. Uosobieniem prawosławnej interpretacji było ubóstwienie samowładztwa carów, dokonywany przez koronację i namaszczenie przez patriarchę. 

Nadawało to specjalny status sakralny. Dochodziło tym samy do ubóstwienia sprawowanej funkcji przez carów, a nie samego człowieka. Tym samym lud zawierzał „ubóstwianemu” monarsze swój los. W czasach ZSRR symbole chrześcijańskie np. w postaci krzyża zastąpiła gwiazda czerwona, ale przekaz ciągle był ten sam, czyli ubóstwienie przywódcy i oddanie się pod jego zwierzchnictwo. We współczesnej Rosji istnieje mocne przekonanie, że władza na czele z prezydentem Putinem jest jedynym podmiotem zdolnym do działania i uprawnionym do podejmowania decyzji. Sami zaś Rosjanie są petentami, którzy apelują do władzy o działanie. Mimo tego, że czują bezsilność i bezradność wobec władz ciągle poszukują „wodza” lub „zbawiciela” w przywódcy26. Władza w tradycji rosyjskiej ma „uzasadnienie w sobie samej” czyli nie ma zewnętrznych źródeł, które przejawiają się wolą narodu, dlatego władzę nie czują się odpowiedzialne za kogokolwiek, jedynie wobec swoich zwierzchników. Tylko sprawujący władze ma rację. Dla Rosjan „udanie się do cara z czołobitną petycją” jest lepszą metodą w rozwiązywaniu problemów niż występowanie z protestami. Protest dla Rosjan uchodzi za pewne ryzyko, które jest wyzwaniem rzuconym wielkiemu państwu przez „petenta”, który jest słaby i mniejszy w porównaniu z władzą. Protesty to najczęściej akt desperacji ze strony społecznej.

Mit o „dobrym carze i złych bojarach” jest bardzo mocno przez propagandę rosyjską podtrzymywany, przez tworzenie rozmów telewizyjnych z narodem, gdzie prezydent Putin rozmawia bezpośrednio z obywatelami i pochyla się nad ich problemami, a czasem nawet publicznie upokarza czy ruga niekompetentnych urzędników. Putin, w opinii Rosjan jest jedynym podmiotem sprawczym w podejmowaniu decyzji, rządzi co prawda silną ręką, ale jednocześnie jest sprawiedliwy. Na potwierdzenie porządku u nich świadczy badanie z 2015 roku, w którym Rosjanie w 61% na pytanie co jest dla Rosjan ważne porządek czy demokracja? odpowiadają,  że ,,porządek jest ważniejszy niż demokracja, nawet jeśli dla jego utrzymania trzeba będzie ograniczyć niektóre swobody obywatelskie i naruszyć zasady demokracji”. Według Rosjan władca powinien być okrutny i budzić strach. Jak napisał Aleksander Puszkin „Tylko surowość może nieustanna utrzymać lud. (…) Nie, miłosierdzia nie ocenia lud. Gdy czynisz dobro – nie zaznasz wdzięczności. Skazujesz, grabisz – nie wyjdzie ci na złe”. Rosjanie są bardzo podporządkowani i żyją w strachu wobec władzy. Jest to dla nich codzienność, im więcej człowiek posiada pieniędzy tym bardziej musi się bać. Każdy bez wyjątku oligarcha czy zwykły człowiek się boi.

Jak pisze Ewa Kurek „Im większa władza budzi strach, tym większą miłością i uznaniem ludzie ją otaczają. Wynika to z tego, że Rosjanie nie znają innej władzy niż taka, której trzeba się bać”. Dlatego Rosjanie tak kochają Władimira Putina. Putin wie, że jeśli chce być kochany przez lud musi być bezwzględny i okrutny. Dla Rosjan silna ręka jest konieczna, Borysem Jelcynem pogardzali, ponieważ był „miłosierny” i chciał demokracji na modłę zachodnią, która został przeszczepiona z zachodu na nieznany grunt rosyjski.

„Rządzić Rosją nie jest trudno, ale nie ma to żadnego sensu” – Car Aleksander II

Według przeprowadzony badań po rozpadzie ZSRR, większość Rosjan uważała, że najważniejszą wartością jest życie prywatne, szczególnie w jego wymiarze materialnym a wartości postmaterialne, były na ostatnim miejscu. Człowiek poradziecki, który nie znał wzorców obywatelskich czy ogólnie współdziałania nie mógł tak po prostu stać się proobywatelski. Mimo lat nadal nie ukształtowało się pojęcie interesu publicznego (państwowego) – przejawiało się ono tylko u Rosjan w czasie wojny. Dlatego też ludzie nie są zainteresowani treścią programów wyborczych przedstawianych przez polityków, a tym samym akceptują populizm polityków. Ludzie godzą się na łamanie procedur wyborczych, nierówność konkurencji politycznej czy monopolizację przez Kreml środków administracyjnych, finansowych informacyjnego wpływu. Czynniki te sprawiają, że demokratyczne zasady, prawa obywatelskie czy działalność państwowa jest rozmyta, bo wszystko jest tylko z nazwy demokratyczne czy praworządne. W takich warunkach nie może się wykształcić demokracja, czy społeczeństwo obywatelskie. Co prawda poziom rozwoju ruchów i organizacji obywatelskich jest większy niż w latach 90 ubiegłego wieku, jednak problem polega tylko na tym, że wszelkiego rodzaju inicjatywy zrzeszania się w organizację gospodarcze, konsumenckie, młodzieżowe, kulturowe itp. nie działają poprawnie i nie reprezentują interesów swoich członków.

Organizację te również napotykają na problemy związane z prowadzeniem swojej działalności, problemów administracyjnych czy sądowych. Mimo tych problemów dobrym przykładem akcji oddolnych jest „Nieśmiertelny pułk” Jest to pochód z portretami krewnych, którzy polegli w czasie II wojny światowej oraz „Ostatni Adres” i „Przywracanie Imion”? Mimo tego, że władza traktuje te inicjatywy podejrzanie dają one zachętę do tworzenia się tożsamości obywatelskiej w postaci pamięci o zmarłych czy pomordowanych w czasach ZSRR. Jest to pewnego rodzaju akt sprzeciwu wobec machiny terroru komunistycznego czy policyjnego. Pamięć obywatelska w obecnej Rosji jest wyzwaniem rzuconym władzy i nośnikiem protestu, która staje się dla Rosjan pewnym dobrem wspólnym. Zauważa się też, że następują powolne zmiany w świadomości społecznej wynikające z pewnego rozczarowania władzą i tym jak ona rządzi oraz pewną gotowością społeczną do działania w polityce. 

Obywatele szukają porządku, sprawiedliwości czy skuteczności szukając w postaci prezydenta Putina. Władze nie zrobiły nic przez lata by uczynić społeczeństwo podmiotem polityki. „Człowiek prywatny”, który został uwolniony od ideologii komunistycznej pozostał „człowiekiem prywatnym”. Wszelkie sztuczne więzi społeczne się rozpadły, a obywatele stali się jeszcze bardziej zatomizowani niż w czasach Związku Radzieckiego. Ludzie zostali sami, a przepisy nowo wprowadzane zabraniały ochrony własnych interesów. Obywatele rosyjscy nie posiadali odpowiednich nawyków czy potrzeb ani nie skłaniał ich do tego ówczesny system wartości. Oczywiście, nie oznacza to, że nie pojawiały się nowe więzi, ale w słabym i skorumpowanym państwie były uznawane za nielegalne. Powstawały silne sieci poziomo-pionowe związków urzędników, pracowników milicji i służb oraz ludzi, którzy potrzebowali ich do nielegalnych działań. Jednakże właśnie te quasi–obywatelskie społeczeństwo, zrośnięte z quasi-praworządnym państwem, było w stanie zaspokoić interesy indywidualne czy grupowe.

Czynniki te doprowadziły do tego, że w pewnej części Rosjan wykształciło się zapotrzebowanie na odbudowę państwa typu paternalistycznego tylko nie w wersji komunistycznej, lecz w nowej formie, a tym potrzebom wyszedł naprzeciw Władimir Putin. „Człowiek prywatny” uosabiający obecnego Rosjanina nie będzie bronił wartości kultury demokratycznej dlatego, że to nie jest jego kultura, on nie zna państwa demokratycznego, był wychowywany w opresyjnym społeczeństwie w czasach ZSRR, a teraz żyje w podobnym nieco zliberalizowanym państwie, które stosuje podobne metody, ale w nieco wysublimowany sposób.

„Zanim damy ludziom kapłanów, żołnierzy i profesorów, trzeba wiedzieć czy nie umierają z głodu” – Lew Tołstoj

Przemiany ustrojowe w Federacji Rosyjskiej były dla Rosjan wielkim szokiem nie tylko politycznym czy społecznym, ale przede wszystkim ekonomicznym. Większym niż przemiany gospodarcze w Polsce. Dla Rosjan był to tragiczny okres, którego Rosjanie bardzo się bali, dlatego tak mocnym poparciem nadal cieszy się, mimo spadku notowań W. Putin. Prezydent Borys Jelcyn dał Rosjanom demokracje mimo tego osłabił ośrodki władzy w postaci legislatury, sądów czy władzy gubernatorów. Ogłoszona w 1993 roku konstytucja wyłoniła słaby parlament, zależne sądownictwo i niekontrolowanego przez nikogo prezydenta. A sam Jelcyn nie stworzył partii politycznej. Partie polityczne przecież dostarczają mechanizmów, przez które obywatele mogą wyrażać, inscenizować czy godzić różne wartości moralne i polityczne. Demokracją czy wolnością nie nakarmi się ludzi nie da się im pieniędzy. Po objęciu przez W. Putina władzy, Rosjanie zaczęli dostawać zaległe wypłaty i emerytury, znowu pojawiła się praca, wróciła stabilizacja i bezpieczeństwo. Dla nich nie było ważne to, że prezydent umacnia coraz bardziej swoją władzę, że ogranicza ich prawa, centralizuje państwo, ważne było, że znowu mogli się czuć bezpieczni. Putin rozpoczął nowy etap dla Rosjan ekonomiczny, polityczny, społeczny, socjalny, obronny i rozwojowy Rosji. Pokonał grupy terrorystyczne, ukrócił władze oligarchów, nastąpiły inwestycję gospodarcze, a w czasie kryzysów np. z roku 2008 władza za wszelką cenę starała się zaspokajać podstawowe potrzeby społeczeństwa dzięki sprzedaży surowców.

W Rosji nie demokracja czy demokratyzacja jest celem, ale liberalizacja w postaci dania obywatelom warunków do zaspokajania ich potrzeb w zamian za udział w polityce. Obywatele w nowej rzeczywistości rosyjskiej otrzymali pewien zakres wolności wcześniej nieznany. Jest to pewnego rodzaju „pakt” między władzą, a obywatelami, w którym każda ze stron zachowuje neutralność oraz swobodę działań w swoich obszarach z wyraźnym brakiem ingerencji w strefę drugiej strony. Tym co jest ważne w tym pakcie jest to, że istnieje formalnie demokracja, która jest gwarantowana przez państwo prawnie, jednakże dla Rosjan ważniejsze są wolności indywidualne, takie jak: wybór zawodu, większe zarobki, swoboda podróżowania szczególnie za granice, wolność informacji, poglądów politycznych, nietykalność osobista, której władza nie powinna naruszać. Dla Rosjan to są potrzeby pierwszego rzędu, a nie udział w wyborach czy wolność zrzeszania się w partie.

Przy okazji pozwala się Rosjanom na dążenie do społeczeństwa konsumpcyjnego, jak na zachodzie, jednocześnie realizując ich pragnienia w postaci asertywnej polityki zagranicznej i ochrony interesu narodowego co można było zauważyć przy aneksji Krymu, która wzmocniła legitymizację władz. Rosjanie na wszelkie działania władz, które w ich bardzo mocno uderzają jak np. podniesienia wieku emerytalnego, reagują mocnym niezadowoleniem w postaci protestów i obniżeniem poparcia dla władz szczególnie W. Putina. Jest to o tyle ciekawe, że władza może sobie pozwolić na wzmacnianie swojej władzy czy prześladowania opozycji, ale nie może przekroczyć pewnej granicy bytowania społeczeństwa rosyjskiego.

Społeczeństwo rosyjskie może wiele znieść, ale jeśli władza uderza w kwestie społeczno-ekonomiczne, które utrudnią funkcjonowanie, to spotyka się to z niezadowoleniem społecznym. Jednakże z powodu słabo rozwiniętych związków zawodowych czy innych instytucji stojących na straży ochrony praw socjalnych, które nie potrafią się zorganizować niezadowolenie jest niewystarczające. Same protesty mają najczęściej charakter lokalny i spontaniczny z powodu słabej solidarności i braku koordynacji. Należy też wspomnieć o tym, że niezadowolenie najczęściej przejawia klasa średnia z dużych miasta, natomiast małe wsie czy miasteczka są bierne wobec działań władzy. Wynika to z tego, że społeczeństwo starsze zamieszkuje głównie wsie i jest skazana na propagandę telewizyjną, a młodzi ludzie, korzystający częściej z internetu, nie przejawiają zbytnio wagi sprawami politycznymi.

Kultura rosyjska kształtująca się przez wieki typu paternalistycznego oraz poddańczego wynikającego ze specyfiki rosyjskiego władztwa, bardzo mocno zakorzeniła się w świadomości społeczeństwa rosyjskiego. Sformułowane przez Siergieja Uwarowa trzy cechy Rosji jak: prawosławie, samodzierżawie i ludowość nadal oddają ducha rosyjskiej kultury i wpływają obecnie na ludność Rosji. Prawosławie rosyjskie, które przez wieki wywierało mocny wpływ na rosyjskie społeczeństwo i było przedłużeniem władzy caratu, ukształtowało człowieka biernego, obojętnego i pasywnego wobec otoczenia. Taki człowiek w porównaniu z człowiekiem zachodnim, który ceni sobie wolność i walkę o swoje prawa, wolał mieć spokój oraz posiadać prawo rozwijania się wewnętrznie przez wybranie zawodu, możliwość godnej płacy czy podróżowania po świecie. Taka osoba nie jest zainteresowana braniem udziału w polityce, ponieważ uważa, że są bardziej godne osoby by sprawować władzę i decydować o kierunku, w którym powinno podążać państwo. Jest to tzw. „pakt” między władzą a społeczeństwem. Każda ze stron stara się szanować autonomię drugiej, pozwalając na pewne rzeczy. Społeczeństwo ma pewną gwarancję wolności wyboru i bezpieczeństwa socjalnego, a władza całkowitą dowolność w kształtowaniu polityki, oczywiście władza nie może przekroczyć cienkiej linii w postaci naruszenia gwarancji socjalnych, społecznych, egzystencjalnych, które by uderzyło w funkcjonowanie społeczeństwa. 

Lata życia w ZSRR, a potem niebezpieczne lata 90-te ubiegłego wieku, ukształtowały człowieka zatomizowanego, „człowieka prywatnego”, który nie wie co to demokracja czy prawdziwa wolność, nawet jakby taki człowiek dostał „narzędzia”, to by nie wiedział co z nimi zrobić, on tego nie zna. Rosjanie, jak pokazują przedstawione badania, nie interesują się polityką, dla nich ważniejsze jest przetrwanie i spokojne życie. Społeczeństwo rosyjskie inaczej rozumie demokracje niż na za- chodzie, oni chcą władzy czy demokracji dostosowanej do ich specyficznej kultury, dlatego też próba przeniesienia wzorców demokratycznych w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku skończyła się fiaskiem z tego też względu, że Rosja nie ma długich tradycji demokratycznych u nich zawsze była silna władza centralna. 

ZOBACZ TAKŻE: Polskie media na Białorusi: walka o przetrwanie

Rosjanie wolą silną władzę, której uosobieniem jest W. Putin gwarantujący stabilność sytemu. Jak uważają Rosjanie lepszy przewidywalny Putin niż ktoś nowy. Rosyjskie społeczeństwo a władza który może wszystko wywrócić i znowu mogą nastać trudne czasu. Po drugie, zakorzeniona mentalność Rosjan, że są źli bojarzy w postaci polityków i dobry car w uosobieniu Putina sprawia, że tylko prezydent jest osobą sprawczą i może rozwiązać trudne problemy społeczne. 

„Człowiek prywatny” wychowany w państwie, które jest potężniejsze, silniejsze i ma ostateczny głos w wielu sprawach sprawiło, że obywatel Rosji czuje się mały i zmuszony do pewnego „poddaństwa„, bo sam też nie jest w stanie niczego zrobić bez pomocy państwa, jednakże sami Rosjanie zdają sobie sprawę z tego, że władza często jest bezsilna, nie słucha potrzeb obywateli, a społeczeństwo też po prostu nie ufa tej władzy. Mimo wszystko z braku jakiekolwiek alternatywy nawet politycznej w postaci opozycji w Rosji, która nie potrafi przekonać do siebie społeczeństwa oraz jest słaba z powodu rozbicia jej przez władze, rosyjskie społeczeństwo godzi się na obecną sytuację z tego też względu, że władza obecnie zapewnia im stabilność i bezpieczeństwo.

Powolne zmiany w społeczeństwie rosyjskim są widoczne. Społeczeństwo staje się świadome zaczyna zauważać pewne trendy jak na zachodzie w postaci np. ekologii czy tolerancji dla innych osób. Zaczyna też być zauważana pewna podmiotowość społeczna w postaci oddolnych ruchów jak np. Nieśmiertelny pułk” czy „Ostatni Adres” które kształtują wspólną świadomość społeczną Rosjan oraz są pewnym głosem buntu przeciw władzy, która na potrze- by społeczne często reaguje siłą. Niestety bieda oraz brak większych perspektyw sprawia, że Rosjanie wolą silną władzę i to co jest znane, niż przeprowadzać rewolucję na miarę „pierestrojki”, która mocno uderzy w społeczeństwo. 

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1(11)/2023.

fot. Pixabay

Artykuł Rosyjskie społeczeństwo a władza pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

,,Złota era ameryki zaczyna się teraz’’ – tak rozpoczęcie pełnienia urzędu Prezydenta Stanów Zjednoczonych skwitował Donald Trump, który powraca do Białego Domu po 4 latach niebytu. Nie da się ukryć, że polityczne przetasowanie w Stanach Zjednoczonych ma swój wszechobecny wpływ na cały zachodni świat, a nawet, znacząco poza ten świat wychodzi. Na dodatek nowy (stary) prezydent USA nie zamierza zwolnić i od pierwszego dnia realizuje swoje obietnice deklaracje, wywołując z jednej strony konsternacje przyzwyczajonych do polityki ,,ciepłej wody w kranie’’ elit rządzących Europą, a z drugiej stanowi przyczynę – nieopanowanego wręcz – zachwytu szeroko pojętych środowisk prawicowych.

Nie można zaprzeczyć, że 47 prezydent USA wprowadza swego rodzaju powiew świeżości, który sam określił ,,rewolucją zdrowego rozsądku’’ – zdaniem niektórych komentatorów ma być to rewolucja na zawsze zrywająca z ideowym, kulturowym i politycznym prymatem liberalnej lewicy. Jednakże, sprawa nie jest wcale tak jednoznaczna, a dokonywanie bardzo daleko posuniętych sądów na temat zmian jakie przyniesie ,,Trumpizm 2.0’’ może przynieść rozczarowanie. Na prezydenturę Donalda Trumpa trzeba powiem spojrzeć z dużo szerszej perspektywy, która może unaocznić nam, że aksjologiczny przełom w obrębie zachodniego świata, może szybko stracić swój impet, jeżeli nie przyjmie odpowiedniej formuły.

Przełamany gmach wokeizmu

Wybór nowego prezydenta Stanów Zjednoczonych już przyniósł zmiany. Co istotne, zaczęły się one materializować przez tym, jak prezydent Trump złożył przysięgę prezydencką. Widać to w odniesieniu do postępowania tzw. ,,władców Doliny Krzemowej’’ , na czele z Markiem Zuckerbergiem, prezesem Mety. Otóż Facebook postanowił przyjąć politykę regulacyjną podobną do portalu X Elona Muska – zniknąć ma kontrola treści przekazywanych na portalach społecznościowych przez ,,fact-checkerów’’, a więc przez osoby, których zadaniem było usuwanie wpisów będących na papierze promocją ,,nienawiści’’ czy też dezinformacji, ale tak naprawdę stanowiło to wytrych likwidujący treści o charakterze prawicowym, konserwatywnym czy antysystemowym. Media społecznościowe będące w ryzach cyfrowych gigantów, stały się narzędziem kierowania poglądami politycznymi, społecznymi trendami a także dobrem wiadomości, które trafiały do użytkowników, tym samym decydując co należy ,,pompować’’ przez algorytmy, a co powinno zostać wymazane z internetowej świadomości. W taki sposób, wielcy kontrolerzy cyfrowi sprzyjali Demokratom i ich kandydatom na prezydenta – Joe Bidenowi czy Kamali Harris – do czego wprost przyznał się Mark Zuckerberg. Zresztą podobnym narzędziami posługiwał się twitter, przed tym jak przejął go Musk. Zarówno X jak i Facebook będą teraz działać podobnie -fact-checkowa’’ policja myśli zostanie zastąpiona przez możliwość dodawania ,,notatek społeczności’’, które będą prostować ewentualną nieprawdę wskazaną w danych wpisach.

Niektórzy ogłosili już, że Trump doprowadził do śmierci ,,woke’’, który stanowi generalne określenie na politykę kulturową, społeczną i ideologiczną współczesnej liberalne lewicy. Przejawem tego ma być chociażby odejście od promocji tzw. transgenderyzmu w mediach, kulturze czy nawet przy korzystaniu z mediów społecznościowych. Jak stwierdził Donald Trump, od teraz oficjalną polityką Stanów Zjednoczonych będzie uznanie tylko dwóch płci – żeńskiej i męskiej. Rzeczywiście, taka zmiana wydaje się przełomowa, bowiem zmienia kierunek dotychczasowych przemian ideologicznych, które wyrażały się w coraz większym upowszechnianiu szkodliwej ideologii gender w edukacji, ochronie zdrowia, mediach, polityce czy prawie,

Bardzo głośnym wydarzeniem na początku kadencji każdego prezydenta USA jest wydawanie rozporządzeń wykonawczych, które w jakiś sposób definiują politykę nowej głowy państwa oraz stanowią realizacje zapowiedzianych zmian. Dla pewnego polityczno-medialnego establishmentu szokujące jest to, że Trump wydając rozporządzenia faktycznie wprowadza w życie obietnice wyborcze, których ludzie od niego oczekują, i które zapewniły mu zdecydowane zwycięstwo. Wśród nich znajduje się wiele, na które warto zwrócić uwagę z perspektywy kontrrewolucyjnej. Jak już wspomniano, administracja Trumpa odeszła od podszytej ideologią polityki dotyczącej płci, wprowadzając do wszystkich dokumentów federalnych tylko płeć męską i żeńską, zlikwidowanie dotychczasowego ustawodawstwa Bidena w tym zakresie, zakazując finansowania z funduszy federalnych Genderowej dezynwoltury również w armii, czy też – co najistotniejsze- rezygnując ze wspierania przed zabiegami tzw. zmiany płci za pomocą środków chemicznych czy chirurgicznych. Nie do przecenienia jest reorientacja podejścia państwa amerykańskiego do szkodliwej ideologii Trans, który daje nadzieje na ochronę ludzi, zwłaszcza dzieci, przed krzywdą.

Z centrum politycznej agendy schodzi również polityka tzw. różnorodności, równości i inkluzywności (DEI), praktykowana powszechnie w amerykańskich korporacjach, edukacji i będąca częścią ich oficjalnych strategii rozwojowych. DEI – co w sposób niezwykle treściwy opisuje Vivek Ramasway w swojej książce Woke S. A – stanowiła pokłosie przekonania o systemowej dyskryminacji określonych mniejszościowych grup społecznych, które musiały otrzymać wsparcie, ze strony korporacji i rządu. W ten starano się pod de facto przymusowo, wdrażać politykę intersekcjonalności, nie tylko szerząc ideologiczne manipulacje o ,,bigoteryjnym’’ i ,,patriarchalnym’’ systemie politycznym (który to nagle walkę z tym ,,patriarchalizmem’’ zaczął błogo wspierać i finansować), ale także podważając de facto amerykańską historię, kulturę i tradycję. Do tej pory uczestniczył w tym również rząd federalny. Trump to zastopował. Oddał również głos rodzicom, w sprawie tego, co powinno być w szkołach przekazywane ich dzieciom, stwierdzając w jednym z rozporządzeń, że „rodzice, a nie rząd, odgrywają podstawową rolę w wyborze i kierowaniu wychowaniem i edukacją swoich dzieci”.

Odejście od Queerowego radykalizmu, pokreślenie prymatu praw rodzicielskich czy zakończenie wspierania lewicowych organizacji pozarządowych i programów ,,równościowych’’ stanowi dobry kierunek zmian jakie przyniósł Trump, nie czekając z wprowadzeniem określonych reform. Widać tutaj bardzo dobre przygotowanie nowej administracji, która zdobyła szerokie zaplecze intelektualne, umożliwiające de facto realizowanie określonych koncepcji. Zmiana faktycznie nadeszła, i wygląda na to, że się nie zatrzyma. Wygrana Trump przyniosła pewien odwrót negatywnych tendencji, mieszczących się nie tylko na niwie parlamentów i politycznych gabinetów, ale również tam, gdzie najmocniej wpływa się na ludzkie umysły – w kulturze, edukacji czy debacie publicznej. Jest to z pewnością dobry początek, ale nie jest on wystarczający. Hybris wokeizmu nie został zmiażdżony przez politykę nowego prezydenta. Na razie został ruszony jego fragment. Ale czy Trump będzie w stanie – albo czy będzie chciał – uderzyć w sam rdzeń rewolucyjnego szaleństwa?

Sprawa życia – Oportunizm czy strategia?

Jedną z zasadniczych kwestii dla konserwatystów, a szerzej – obrońców ładu naturalnego i praw podstawowych – jest ochrona życia nienarodzonego. Prezydent Trump w ramach swojej pierwszej kadencji dokonał nominacji trzech sędziów do Sądu Najwyższego USA, którzy w 2022 roku postanowili odwrócić orzeczenie Roe v Wade, które doprowadziło do całkowitej legalizacji aborcji w Stanach Zjednoczonych. Dzięki zmian linii orzeczniczej SCOTUS, sprawa aborcji została przywrócona ustawodawstwu stanowemu, w ramach którego w części konserwatywnych stanów wprowadzono regulacji zabezpieczające ochronę życia nienarodzonych w mniejszym lub większym stopniu. Donald Trump bardzo często podkreśla swoje zasługi w tym zakresie – abstrahując już od tego, jaką on sam miał w tym rolę – i niezmienne podczas kampanii powtarzał, że uważa, iż kwestia aborcji winna zostać poddana stanom. W trakcie swojego pierwsze urzędowania obciął on również federalne finansowanie aborcji, reaktywując politykę tzw. Mexico City. Tutaj natrafiamy jednak na pewien poważny zgrzyt. Okazało się bowiem, że dla ludzi z otoczenia Trumpa, odwrócenie Roe było zakończenie walki – przynajmniej na poziomie politycznym – o ochronę prawa do życia, co stało w ewidentnej sprzeczności zarówno z utrwalonym stanowiskiem Partii Republikańskiej, jak i oczekiwaniami środowisk pro-life, które opowiadały się za wprowadzeniem prawnej ochrony życia również na poziomie federalnym.

Okazało się, że sprawa aborcji stała się dla 45 prezydenta USA obciążeniem. Niezaprzeczalną rolę w tym zakresie miały referenda aborcyjne, które odbyły się w szeregu stanach po Roe, prowadząc w zdecydowanej większości przypadków do radykalnej liberalizacji przepisów aborcyjnych i wpisania gwarancji aborcji do stanowych konstytucji, co nastąpiło również w stanach uważanych za konserwatywne – Arizonie, Ohio, Montanie czy Missouri. Tendencja ta – niekorzystna dla ruchu pro-life – przyczyniła się do tego, że Trump i jego najbliżsi zwolennicy zaczęli wycofywać się ze zdecydowanej postawy w sprawie ochrony życia. Prezydent USA stwierdził m.in., że chce ,,poszukiwać kompromisu pomiędzy stroną pro-life i pro-choice’’, wielokrotnie odrzucił możliwość podpisania federalnego zakazu aborcji (kandydat na wiceprezydenta J.D. Vance stwierdził nawet, że Trump zawetuje ustawą wprowadzającą takie zmiany) oraz poparł powszechność stosowania pigułek wczesnoporonnych, a także finansowania zabiegów zapłodnienia pozaustrojowego in-vitro. Część komentatorów po prawej stronie stara się powiązać zmianę retoryki Trumpa, którą wyrażał podczas całej kampanii wyborczej również m.in. w debatach przedwyborczych, z potrzebą dostosowania się do politycznej sytuacji i zmiany narracji, po to, aby wygrać wybory. Temat aborcji stał się bowiem bardzo silnie eksploatowanym zagadnieniem przez lewicę, która za pomocą swojej agresywnej propagandy, podobnie zresztą jak w Polsce i innych krajach zachodnich, postanowiła wmówić opinii społecznej, że zakaz aborcji prowadzi do śmierci kobiet, ich cierpienia oraz że republikanie są obojętni na to cierpienie. Silnie zradykalizowanie Partii Demokratycznej w tej sprawie dowodzi fakt, że podczas Krajowej Konwencji Demokratów, możliwe było dokonanie – w odpowiednim ,,autokarze’’ – zabiegu aborcji i wazektomii. Demokratyczni ustawodawcy wprowadzili ponadto w kontrolowanych przez siebie stanach prawo, pozwalające na dokonanie aborcji de facto do urodzenia. Dodatkowo środowiska aborcyjne otrzymały hojne wsparcie finansowe z rządu, lewicowo-liberalnych organizacji pozarządowych oraz prywatnych firm.

Niestety, Partia Republikańska, w tym Donald Trump, nie byli w stanie jakikolwiek przeciwstawić się tej narracji, a wręcz zaczęli jej ulegać. Szczególnie silnym orędownikiem ,,odpuszczenia’’ tego tematu stało się środowisko właśnie blisko związane z nowym (starym) prezydentem. Najbardziej zjawisko to widoczne jest na przykładzie prac nad krajowym programem Partii Republikańskiej z 2024 roku, który był owocem obrad Krajowej Konwencji GOP w Milwaukee. Mianowicie program, który nieprzerywanie od wielu lat, zawierał jednoznaczną deklarację opowiadająca się po stronie życia nienarodzonego, formułując również postulat wpisania ochrony życia do Konstytucji USA, została brutalnie stłumiona i usunięty. Podczas prac nad programem, działacze pro-life, którzy chcieli zaprotestować przeciwko takiej a nie innej treści platformy, nie zostali dopuszczeni do głosu a ich mikrofony zostały wyciszone. O ile do tej pory zawsze praca nad programem krajowym odbywała się w duchu dyskusji, zgłaszania poprawek i debatowania, to tym razem propozycje zmian przedstawionego programu zostały zignorowane, a sama platforma licząc zaledwie 16 stron, została przyjęta przez większość delegatów konwencji. Co jednak najbardziej istotne, Eric Trump – syn prezydenta Trumpa – powiedział wprost, że zmiany zostały dokonane po to, aby dostosować platformę do poglądów i przekonań ,,jego ojca’’ oraz jego rodziny, w tym żony Lary, współprzewodniczącej RNC.

W wyniku zmian przepchniętych przez orędowników Trumpa – pomimo głosów sprzeciwu m.in. byłego sekretarza stanu Mike’a Pompeo – po raz pierwszy od 30 lat program polityczny GOP został pozbawiony jednoznacznej deklaracji po stronie życia. I o ile w 2016 roku, w platformie Partii Republikańskiej czytamy, że: potwierdzamy świętość życia ludzkiego i potwierdzamy, że nienarodzone dziecko ma podstawowe prawo do życia, którego nie można naruszyć. Popieramy poprawkę do Konstytucji dotyczącą życia ludzkiego i ustawodawstwo, aby jasno określić, że ochrona Czternastej Poprawki dotyczy dzieci przed urodzeniem. Tak w zeszłorocznym programie partii możemy przeczytać tylko, że Po 51 latach, dzięki nam, ta władza (w zakresie aborcji) została przekazana Stanom i głosowaniu Ludu. Będziemy sprzeciwiać się aborcji w późnym terminie, jednocześnie wspierając matki i politykę promującą opiekę prenatalną, dostęp do kontroli urodzeń i zapłodnienie in vitro (zapłodnienie in vitro). Ta zmiana stała się czymś, co wywołało wielką obawę pro-liferów, m.in. Lilie Rose, i deklaracje niektórych z nich, że nie zagłosują na Trumpa, pokazując tym samym swój gniew za zignorowanie i zaprzepaszczenie sprawy pro-life.

Co ciekawe, głównym argumentem zwolenników – często wręcz bezrefleksyjnych zwolenników – prezydenta Trumpa na zarzuty pro-liferów, było stwierdzenie, że ,,i tak nie mają wyboru’’ oraz, ze Kamala Harris jest jeszcze gorszym wyborem. Czegoś to nie przypomina? Czy nie stanowi to klasyczny argument odwołujący się do ,,mniejszego zła’’? Patrząc na sprawę ochrony życia szerzej, może się okazać, że Donald Trump nie opowiadając się jednoznacznie za ochroną nienarodzonych zrobił dla sprawy życia tak fundamentalne szkody, że nawet doprowadzenie do odwrócenia Roe, nie stanowi ich rekompensaty.

Po objęciu prezydentury, Trump zrealizował część najbardziej istotnych postulatów ruchu pro-life. Pomijając fakt, że wygłosił do uczestników Marszu dla Życia w Waszyngtonie ,,zdalne’’ przemówienie (co jest w oczywiście ruchem wizerunkowym), to podpisał on m.in. ułaskawienie 23 działaczy pro-life ściganych przez federalny aparat karny, wstrzymał finansowanie dokonywania aborcji za granicą ze środków federalnych, uchylił pro-aborcyjne ustawodawstwo Joe Bidena, czy ograniczył finansowanie aborcji ze środków federalnych. Wątpliwości jednak pozostają. Szczególnie mocno dotyczą one nominacji Trumpa do jego nowego gabinetu, gdzie kandydatem na sekretarza zdrowia jest Robert Kennedy Jr. – polityk przez lata związany z Partią Demokratyczną oraz zadeklarowany zwolennik aborcji na życzenie. Szczególnie oburzające dla środowisk pro-life jest to, że Kennedy ma zostać sekretarzem zdrowia, a więc będzie bezpośrednio odpowiedzialny za federalną politykę zdrowotną w tym również w odniesieniu do ochrony życia. Podczas przesłuchań w Kongresie, Kennedy potwierdził, że będzie realizował ,,politykę Trumpa’’ w tym zakresie i, że uważa, że każda aborcja jest tragedią. Jednakże, deklaracja mówiące o poparciu dla polityki 47 prezydenta są w tym wypadku niezbyt przekonywujące, patrząc na to, jakie podejście w tej sprawie ma sam Donald Trump.

Choć oczywiście decyzje prezydenta USA w sprawie życia są istotne i będą miały pozytywne znaczenie dla ochrony nienarodzonych, to jednak należy pamiętać, że nie wynikają one z żadnych szczerych przekonań ani determinacji, ale z potrzeby sprostania oczekiwaniom wyborców. W tym momencie padnie jednak głos sprzeciwu, mówiący, że przecież inaczej się nie da, że nie ma innego wyboru jak tylko dostosować się do pewnych okoliczności. Nie jest to jednak prawda, a najlepszym przykładem jest gubernator Florydy Ron Desantis. Na Florydzie w dniu wyborów prezydenckich obywało się referendum dotyczące poprawek do Stanowej Konstytucji, wśród których pojawiła się poprawka 4, wpisująca do konstytucji Florydy prawo do aborcji de facto bez żadnych ograniczeń. Sondaże niestety nie były korzystne dla obrońców życia – większość z nich pokazywała, że poprawka zostanie przyjęta zdecydowaną większością głosów, przekraczając wymagany próg 60%. W większości przypadków mainstreamowi politycy, również o poglądach prawicowych, zdystansowali się od kampanii referendalnej lub pozostali bierni. Tak zachowali się chociażby republikańscy senatorowie z Florydy, czy również sam Donald Trump, który – przypomnijmy – mieszka na Florydzie i w samym referendum brał udział. 47 prezydent dopiero po naciskach stwierdził, że zagłosuje przeciwko liberalizacji aborcji, stwierdzając przy okazji, że istniejący na Florydzie zakaz aborcji powyżej 6 tygodnia jest zbyt restrykcyjnym.

Zupełnie inne podejście przyjął gubernator Florydy. DeSantis objął przywództwo w pracy nad pokonaniem poprawki, poprzez uruchomienie nowego PAC aby walczyć z nią, przeprowadzenie dochodzenia w sprawie domniemanego oszustwa użytego do zebrania podpisów, które umieściły go na karcie do głosowania, apelowanie do innych Republikanów z Florydy do zabrania głosu przeciw poprawce, czy kierując do walki z poprawką stanowy Departament Zdrowia. Dodatkowo bardzo silny głos sprzeciwu wobec poprawki zabrała żona Desantisa – Casey Desantis (dość mocno koresponduje to ze stanowiskiem Melani Trump, która w swojej najnowszej książce jednoznacznie opowiedziała się za aborcją). Wysiłki gubernatora Florydy i działaczy pro-life zakończyły się powodzeniem. Mimo pesymistycznych sondaży, za poprawką głosowało 57% głosujących, tym samym nie osiągając wymaganego progu, potrzebnego do zmiany stanowej konstytucji. Jest to zwycięstwo o tyle kluczowe, że środowiska aborcyjne skierowały na kampanię referendalną znacznie większe środki niż ruch pro-life. Dodatkowo po raz pierwszy od 2 lata od uchylenia Roe nie udało się doprowadzić do rozszerzenia prawnej możliwości pozbawiania życia nienarodzonych. Podobny sukces udało się odnieść w Południowej Dakocie i Nebrasce.

To determinacja działaczy pro-life i gubernatora Desantisa doprowadziły do porażki ruchu aborcyjnego. Okazuje się, że to właśnie jednoznaczna deklaracja polityków i ich bezkompromisowość jest kluczem do powstrzymania ideologicznej ofensywy liberalnej lewicy, a nie ustępstwa. Wymagać tego możemy jednak tylko od polityków rzeczywiście ideowo ukształtowanych i o jasnych poglądach, a takim politykiem nie jest Donald Trump.

Ćwierć-kontrrewolucja to dopiero początek

Środowiska konserwatywne i narodowe, również te funkcjonujące w Polsce, muszą wyzbyć się przekonania, że prezydentura Donalda Trumpa przyniesie całkowite odwrócenie ideologicznego ,,walca’’, jaki przetacza się przez zachodni świat już od wielu lat. Trzeba pamiętać, że demokratyczna polityka kieruje się określonymi regułami gry, które co prawda prezydent Trump już częściowo złamał, ale nie wiemy jak bardzo dalej będzie w stanie się posunąć. Jak wskazano wyżej, nowe reformy prezydenta USA niosą za sobą wiele pozytywnych przemian, które udowadniają, że liberalno-lewicowa ideologia nie jest czymś ,,nieśmiertelnym’’ czego nie można – chociaż częściowo – zwalczać na poziomie prawnym, politycznym czy społecznym. Donald Trump jednak nie przyniesie nam całkowitej kontrrewolucji, która zerwie demoliberalny szkielet. Jego działania nie są bowiem po pierwsze motywowane szczerą ideowością – co wskazałem w poniższym tekście – ale także zmiana w wymiarze politycznym czy prawnym nie jest wystarczająca. W tym przypadku może być ona dla nas zwiastunem korzystnej tendencji, która przestała w sposób bezrefleksyjny biec w kierunku cywilizacyjnego chaosu. Ale same tendencje nie wystarczą. Może się bowiem okazać, że po zakończeniu kadencji czy to Trumpa, czy innych anty-systemowych opcji politycznych, żadna trwała zmiana nie zostanie dokonana. Określony model kształtowania władzy politycznej wymaga – mimo wszystko – dostosowywania się do pewnych oczekiwań wyborców, którzy niekoniecznie będą zainteresowani całkowitym odejściem od ustrojowo-prawnego ,,dorobku’’ liberalnej lewicy, a po powrocie do władzy, woke politycy po prostu powrócą do wcześniejszych polityk, czyniąc z ,,rewolucji zdrowego rozsądku’’ jedynie wspomnienie.

Polityka Trumpa, czy innych podobnych do niego polityków, zbliża ich do określenia jakim posługiwał się Plinio Corrêa de Oliveira w swojej książce Rewolucja i Kontrrewolucja – chodzi tu mianowicie o pojęcie pół-kontrrewolucjonisty. Jak stwierdza Oliviera: Duch Rewolucji będzie nadal intronizowany w mentalności tych ,,pół-kontrrewolucjonistów’’. W narodzie, gdzie większość znajduje się w takim stanie duszy, Rewolucja nie zostanie stłumiona, dopóki ludzie się nie zmienią. W odniesieniu do tych słów, prezydent USA, ale także szerzej – inni liderzy formacji politycznych ideowo odwołujących się do konserwatyzmu, nacjonalizmu czy patriotyzmu – są nawet nie pół-kontrrewolucjonistami, a wręcz ,,Ćwierć-kontrrewolucjonistami’’. Ich fundamenty są w dużej mierze zdefiniowany przez demokratyczno-liberalne dogmaty, często akceptując już dokonane zdobycze rewolucji ideologicznej, wobec których sprzeciw nie jest politycznie opłacalny. Owszem, działania takich polityków mogą przynieść dobre zmiany, czy też możliwości dla ideowej działalności, ale mają one charakter często tymczasowy, kruchy. Zwłaszcza, kiedy ci ,,kontrrewolucjoniści’’ posługują się publicznie lewicowo-liberalnym językiem, nazywając chociażby pełną ochronę życia postulatem ,,skrajnie prawicowym’’. A bez zmiany języka nie jest możliwy trwały odwilż kulturowy.

Możemy kibicować Trumpowi za jego dobre zmiany, ale nie możemy zapominać, że dalej Stany Zjednoczone i w ogólności cały świat zachodni są w stanie kulturowej i moralnej dezintegracji, której nie będzie w stanie zmienić oportunistyczny polityk, aprobujący demoliberalny porządek ustrojowo-polityczny. Rzeczywiście trwała zmiana może bowiem nadejść tylko poprzez moralną i kulturową odnowę społeczeństw, której nie wykona żaden polityk. Może to zrobić tylko rzeczywiście silny ruch społeczny, kulturowy, cywilizacyjny o szerokim charakterze, który wykorzysta teraz  ,,podmuch świeżego powietrza’’ jaki bez wątpienia przyniesie i już przynosi prezydentura Trumpa do tego, aby budować niezależne organizacji, promować kulturę życia i rodziny, zachęcać polityków do jednoznacznego stawania po stronie wartości Cywilizacji Łacińskiej.  Mogą w tej walce pomóc demokratyczny politycy, którzy w sposób bezkompromisowy i jednoznaczny będą opowiadać się polityką konserwatywną i narodową, ale bez silnego podłoża, które musi wyrosnąć oddolnie, nie będą oni w stanie skutecznie działać. Walka kulturowej nie przeprowadzimy dzięki polityce, ale za pomocą oddolnej pracy. Bezrefleksyjna wiara w to, że dokonać tego mogą decydenci i działacze polityczni, przyniesie jedynie rozczarowanie, porażkę i bierność.

Pius XI napisał w encyklice Quadragesimo Anno, że: Przed upragnionym odnowieniem ustroju społecznego, musi się dokonać odrodzenie ducha chrześcijańskiego, któremu tylu ludzi w życiu gospodarczym się sprzeniewierza. Bez tego daremne będą wszelkie wysiłki, a gmach ustroju będzie wznoszony na piasku lotnym, nie na skale. Prezydentura Donalda Trumpa może nie będzie zbawienie zachodniego świata, ale jest swego rodzaju katharsis – wstrząsem, podważającym część do tej pory uważanych za niepodważalne, demoliberalnych dogmatów. Ten wstrząs, oczyszczenie to dobry czas do rozwoju oddolnej działalności, w którą będą zaangażowani wszyscy, wierzący w przyszłość Cywilizacji Łacińskie i jej najważniejszych wartości – narodowi, religii, tradycji, rodzinie, pięknu. Musimy skończyć z nadmiernym optymizmem i wykorzystać – również w Polsce – przejście spektrum politycznego choć trochę w prawo, tworząc przestrzeń do zmian, które przetrwają na długo po tym, jak Donald Trump, czy inni demokratyczni politycy przestaną pełnić swoje urzędy. Oni mogą stać się echem przyszłości, ale nasza cywilizacja nie.

Fot. AFP

Artykuł Trump nie będzie zbawicielem, ale… pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Po prawie półwiecznej przerwie, 3 grudnia 1989 roku, ukazał się pierwszy numer polskiej gazety na Białorusi pod nazwą „Głos znad Niemna”. Ten ważny moment dał początek odrodzeniu polskich mediów na Białorusi, które od tego czasu przeszły przez różne etapy – od ożywienia po kryzys spowodowany działaniami władz białoruskich przeciwko Związkowi Polaków na Białorusi w 2005 roku, trwającym aż do dziś. W wyniku tej sytuacji większość polskich mediów na Białorusi została zmuszona do przeniesienia swojej działalności wydawniczej na emigrację. W niniejszym artykule przedstawiona zostanie krótka historia polskich mediów na Białorusi oraz obecny krajobraz medialny, a także omówione zostaną wyzwania, z którymi te media muszą się mierzyć.

Ramy prawne a realia 

Artykuł 33 Konstytucji Republiki Białorusi i Ustawa o Środkach Masowego Przekazu z 2008 roku teoretycznie zapewniają wolność przekonań i wyrażania opinii, zakazując monopolizacji mediów i cenzury. Mimo to, inne akty prawne i instrukcje ograniczają te wolności, co umożliwia odmowę rejestracji niezależnych mediów pod różnymi pretekstami. Finansowanie mediów przez cudzoziemców, obywateli RB nie mieszkających w kraju oraz przez anonimowe źródła jest zakazane.

Sytuacja mediów znacznie pogorszyła się po wydarzeniach z 2020 roku, gdy wiele niezależnych mediów zostało uznanych przez władze białoruskie za ,,ekstremistyczne” lub związane z organizacjami ekstremistycznymi. Dotyczy to również mediów wydawanych przez Związek Polaków na Białorusi. W obecnych warunkach niemożliwy jest kolportaż ich prasy. Jedyną gazetą wydawaną na Białorusi w języku polskim jest „Słowo Życia” Jest to gazeta wydawana przez diecezję grodzieńską, która się koncentruje wyłącznie na kwestiach religijnych, nie poruszając tematyki mniejszości polskiej. 

Geneza i rozwój polskich mediów

Początki polskiej prasy na Białorusi sięgają końca lat 80. XX wieku, kiedy to, po długiej przerwie, ponownie zaczęły pojawiać się publikacje w języku polskim. Warto wspomnieć o pierwszych wydawnictwach, takich jak „Głos znad Niemna”, które odegrały kluczową rolę w odrodzeniu polskiej tożsamości na Białorusi. Pierwszy numer gazety ukazał się jako dodatek specjalny do „Czerwonego Sztandaru” (ukazujący się na Litwie organ KC Komunistycznej Partii Litwy) z okazji konferencji założycielskiej Polskiego Kulturalno- Oświatowego Stowarzyszenia im. Adama Mickiewicza w Grodnie. Nie była to jeszcze regularnie wychodząca gazeta, a tylko jej zapowiedź. 

Samodzielne funkcjonowanie „Głos znad Niemna” rozpoczął 12 czerwca 1990 roku, na cztery dni przed zjazdem założycielskim Związku Polaków na Białorusi. Początkowo gazeta była wydawana jako miesięcznik, ale z czasem ewoluowała w tygodnik. 20 września 1990 roku tytuł ten zyskał status oficjalnego organu prasowego Związku Polaków na Białorusi i był wydawany w Grodnie. W 1992 roku „Głos znad Niemna” zyskał szerszy zasięg, będąc dostępnym w kioskach prasowych na terenie całej Białorusi jako dwutygodnik, by od 1993 roku przejść na format tygodnika.

Początkowo, na stanowisko pełniącego obowiązki redaktora naczelnego „Głosu znad Niemna” został powołany Włodzimierz Małaszkiewicz. W latach 1992–2004 redaktorami naczelnymi byli Laura Michajlik, Eugeniusz Skrobocki, Irena Waluś, Andrzej Kusielczuk i Andrzej Dubikowski.

„Głos znad Niemna” był uważany za jedną z najbardziej poczytnych polskich gazet na Wschodzie. W latach 1990-1996, w zależności od kondycji finansowej Związku, nakład gazety wahał się od 7 do 12 tysięcy egzemplarzy. Okres prezesury Tadeusza Kruczkowskiego przyniósł zauważalny spadek popularności gazety. W grudniu 2004 roku odnotowano spadek nakładu o jedną trzecią. W 2005 roku, w wyniku konfliktu wewnątrz Związku Polaków na Białorusi (ZPB), inspirowanego przez rząd białoruski, zaczęły się równolegle ukazywać dwie wersje „Głosu znad Niemna” – jedna wydawana w Polsce przez niezależny Związek pod przewodnictwem Andżeliki Borys, a druga przez organizację wspieraną przez białoruski reżim. Ostatecznie, gazeta wspierana przez rząd nie przetrwała z powodu braku państwowego finansowania. 

Kolejnym tytułem wydawanym przez Związek Polaków jest czasopismo „Magazyn Polski”, który zadebiutował w marcu 1992 roku. „Magazyn” początkowo drukowany był w Słonimiu. Czasopismo koncentrowało się na problemach Polaków na Białorusi w różnych okresach historycznych. Eksperci z Białorusi i Polski, jak prof. Iwona Kabzińska czy prof. Zdzisław J. Winnicki, oraz znawcy życia polskiej mniejszości na Kresach, tacy jak ks. prof. Roman Dzwonkowski, wnosili wkład w treść pisma. Współpracowali z nim również młodzi badacze, tacy jak Jan Szumski. „Magazyn Polski” poruszał tematy związane ze świadomością narodową, historią, a także wkładem Polaków w rozwój cywilizacyjny Białorusi, koncentrując się na polskich tradycjach i literaturze, zwłaszcza poezji. Głównymi odbiorcami byli wykształceni ludzie zainteresowani historią i kulturą Polski. Z powodu ograniczonych środków finansowych czasopismo ukazywało się nieregularnie. Po rozłamie w ZPB w 2005 roku, ,,Magazyn Polski” zaczął być wydawany w Polsce, z dopiskiem „,na uchodźstwie„.

Przez lata, w odpowiedzi na rosnące potrzeby polskiej społeczności, powstawały kolejne tytuły, obejmujące zarówno prasę drukowaną, jak i później media elektroniczne. 

Na początku lat 90 w Lidzie założono pismo „Ziemia Lidzka”. Tytuł ten nawiązywał do czasopisma o tej samej nazwie, które wydawane było w Lidzie w latach 1936-1939. Charakterystyczny dla tego wydawnictwa był jego historyczno-krajoznawczy profil, zaś jego wydawcą było Towarzystwo Kultury Polskiej Ziemi Lidzkiej. Kluczową postacią w historii tego czasopisma był Aleksander Kołyszko, długoletni prezes Towarzystwa i redaktor pisma. „Ziemia Lidzka” ukazywała się nieregularnie, a jej ostatni numer został wydany w 2011 roku. 

Kolejny ważny tytuł, który pojawił się w latach 90., to „Słowo Ojczyste❞ Gazeta wydawana przez Polską Macierz Szkolną w Grodnie była adresowana głównie do nauczycieli, wychowawców i dzieci, odgrywając znaczącą rolę edukacyjną i wychowawczą w ośrodkach nauczania języka polskiego na Białorusi. Niestety, podobnie jak w przypadku „Ziemi Lidzkiej”, napotkało ono na przeszkody finansowe, brak dofinansowania w latach 2014 i 2015 doprowadził do jego likwidacji. Z inicjatywy Polskiej Macierzy Szkolnej zrodził się również „Rocznik Grodzieński”, popularnonaukowy periodyk poświęcony Ziemi Grodzieńskiej. Pismo to miało na celu łączenie perspektyw polskiej i białoruskiej historii regionu, prezentując tematy wspólne dla obu narodów. Chociaż nie unikało trudnych kwestii, jego głównym zamierzeniem było podkreślanie aspektów łączących Polaków i Białorusinów. Ostatni numer ,,Rocznika Grodzieńskiego” ukazał się w 2020 roku. 

Od 2004 roku w Polsce jest wydawany kwartalnik „Echa Polesia„. Czasopismo służy jako oficjalny organ prasowy brzeskiego oddziału Związku Polaków na Białorusi. Redaktorem naczelnym od samego początku jest Alina Jaroszewicz. Czasopismo dostarcza informacji o życiu społecznym Polaków na Polesiu, z naciskiem na kulturę, historię i sprawy regionalne. Z czasem do czasopisma dołączono także dział wydawniczy, z którego wyszły interesujące książki, w tym przedruki, tłumaczenia, zbiory poezji i przewodniki. „Echa Polesia” kontynuują swoją działalność dzięki wsparciu finansowemu Fundacji Wolność i Demokracja.

Od 2012 roku aż do zeszłego roku, dzięki zaangażowaniu Anny Paniszewej, znanej działaczki polskiej w Brześciu, ukazywało się czasopismo „Harcerz Brześcia”. Ten periodyk skupiał się głównie na tematyce harcerskiej, edukacyjnej i wspieraniu młodzieży polskiej w Brześciu. 

Oprócz wyżej wymienionych tytułów w różnych latach własnym nakładem ukazywały się rozmaite pisma krajoznawcze, najczęściej wydawane przez organizacje kresowe w Polsce. Na przykład w latach 1993-1999 w Koszalinie był wydawany przez Towarzystwo Miłośników Wilna i Kresów Wschodnich dla Oddziału ZPB w Oszmianie.

Współcześnie, obok tradycyjnych mediów drukowanych, kluczową rolę odgrywają również portale internetowe oraz profile na platformach społecznościowych. W obecnych czasach, coraz więcej nadziei pokłada się w rozwoju nowych form przekazu cyfrowego. Doskonałym przykładem takiego przedsięwzięcia jest portal Wirtualna Białoruś 24, prowadzony przez Fundację Młode Kresy od dwóch lat dzięki wsparciu finansowemu Narodowego Instytutu Wolności. Oprócz tego portalu warto także wymienić witryny i blogi Znadniemna.pl, Polesie.org, Nowogrodczyzna. jimdo.com, Polacy grodzienszczyzny.blogspot.com oraz profil na Facebooku „Polska strefa na Białorusi? Należy także wspomnieć, że w TVP Polonia i telewizji Bielsat regularnie nadawany jest cotygodniowy program „Nad Niemnem – magazyn Polaków na Białorusi. Ponadto, każdego tygodnia na antenie białoruskiego Radia Racja transmitowana jest audycja radiowa „Znad Niemna i Berezyny”. 

Wyzwania i perspektywy rozwoju mediów polskich 

Współczesne realia dla polskich mediów na Białorusi są znacznie bardziej skomplikowane. Z jednej strony, istnieje silna potrzeba podtrzymania tożsamości polskiej i języka, z drugiej – media te napotykają na liczne przeszkody. 

Białoruskie władze uznały wiele niezależnych mediów, w tym polskich, za,, ekstremistyczne” lub powiązane z organizacjami ekstremistycznymi. Przykładem jest portal Znadniemna.pl, który został wpisany na listę materiałów ekstremistycznych przez Ministerstwo Informacji Białorusi. Takie działania rządu sprawiają, że publikowanie i udostępnianie treści tych mediów jest uznawane za wykroczenie, a ich autorzy mogą być ścigani jako ekstremiści. Z tego powodu większość dziennikarzy polskich mediów została zmuszona do opuszczenia kraju, co dodatkowo komplikuje sytuację. Obecnie, wiele z tych mediów jest wydawanych w Polsce, co stanowi wyzwanie związane z dostosowaniem się do nowego środowiska oraz utrzymaniem bliskiej więzi z odbiorcami na Białorusi. 

Mimo tych przeszkód, perspektywy rozwoju polskich mediów na Białorusi nie są całkowicie negatywne. Rozwój technologii cyfrowych i internetu otwiera nowe możliwości dla rozprzestrzeniania informacji i utrzymywania kontaktu z polską społecznością na Białorusi. Portale internetowe, media społecznościowe oraz radio online mogą służyć jako alternatywne kanały komunikacji, umożliwiając kontynuowanie misji informacyjnej i kulturowej, mimo ograniczeń politycznych i geograficznych. Aby sprostać wyzwaniom i wykorzystać dostępne możliwości, polskie media na Białorusi muszą nieustannie dostosowywać swoje strategie do dynamicznie zmieniającego się środowiska. Kluczem może być innowacyjność, wykorzystanie nowych technologii i narzędzi cyfrowych, a także budowanie współpracy z mediami w Polsce i za granicą. Istotne jest również wsparcie ze strony polskiego rządu i społeczeństwa, które mogą odegrać decydującą rolę w zapewnieniu ciągłości i rozwoju polskich mediów na Białorusi, pomimo napotykanych trudności i przeszkód. 

Artykuł Polskie media na Białorusi: walka o przetrwanie pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Wybory prezydenckie w Ameryce elektryzują świat zachodni od kiedy uchodzi ona za lidera tegoż Zachodu, czyli od zakończenia I wojny światowej. Od zakończenia II wojny światowej rezultatom wyborów prezydenckich przygląda się już cały świat. Odkąd bowiem Stany Zjednoczone posiadają status światowego supermocarstwa i hegemona, Waszyngton uważnie przygląda się całemu światu, każdemu jego zakamarkowi. Zainteresowanie to cieszy się więc wzajemnością. Nic dziwnego, że nam Polakom, najbardziej proamerykańskiemu społeczeństwu w Unii Europejskiej, a może i w całej Europie, sytuacja polityczna za Wielką Wodą jest wcale nieobojętna.

ZOBACZ TAKŻE: Kontrowersje wokół wyborów prezydenckich w USA

Poziom emocji niekoniecznie przekłada się na jakość. Zainteresowanie wyborami w Polsce, tak zwana debata publiczna, przypomina raczej potok medialnych opinii, aniżeli spokojny rezerwuar przejrzystych analiz. Debata, czy dyskusja, jak mówi definicja, polega na „wymianie” poglądów, „popartych argumentami”, czyli faktami osadzonymi w źródłach. W źródła nie zaś w emocjach. Chcąc zatem pokusić się o miarodajną ocenę sytuacji wyborczej w Stanach Zjednoczonych musimy upewnić się, że opuściliśmy permanentnie nadmuchiwane bańki informacyjne.

Spotykam się z dwoma utartymi opiniami na temat rezultatu wyborczego. Jedna mówi, że Donald Trump, kandydat Partii Republikańskiej, właściwie już wygrał wybory prezydenckie. Uzyskała ona charakter wręcz dogmatu gdzieś w okolicach debaty prezydenckiej jeszcze pomiędzy Joe Bidenem a wspomnianym Trumpem. Biden zrezygnował i to Trump został najstarszym w dziejach amerykańskiej polityki kandydatem na najważniejszy urząd w państwie. Ostatnio więc coraz częściej spotkam się opinią z przeciwległego wierzchołka, którą uformowało pasmo potknięć Trumpa, ukoronowane jego występem w prezydenckiej debacie z Kamalą Harris, która przewodzi obecnie „presidential ticket” („prezydenckiemu biletowi”) po stronie demokratów. Mówi ta teoria, że Harris wygra „by a landslide” – z siła opadającego osuwiska, czyli z miażdżącą przewagą.

Bitwa o Michigan i Wisconsin

Strategia demokratów obliczona jest na wygranie kluczowych stanów Rust Belt („pasa rdzy”), przede wszystkim Michigan i Pensylwanii. Musi postawić  na północy „The Blue Wall” („niebieską ścianę”). Pensylwania nosi nawet odpowiedni przydomek – the Keystone State, odnoszący się do „kluczowego” znaczenia w dziejowym Ameryki. Obydwa stany należą do kategorii Swing States, stanów „wahających się”, dysponując znaczącą liczbą głosów elektorskich. W 2024 r. w Pensylwanii do wzięcia jest ich 19, w Michigan 15, co daje łącznie nie małą sumę, a suma całkowita potrzebna do zwycięstwa – przypomnijmy – to minimum 270 głosów elektorskich.

Wybory prezydenckie rozstrzygną się w zaledwie siedmiu „Top Battleground States („głównych stanach bitewnych”), czyli właśnie „wachających się”. Jak mantrę, powtarzają tę opinię, wszystkie segmenty informacyjne, od prawa do lewa, może dlatego że upływ czasu sprawił, że uzyskała strukturę prawie żelaznego faktu. Jeżeli chodzi o „pas rdzy”, zalicza się doń również Wisconsin. Nawet znajdujące się tam 10 głosów elektorskich może mieć niebagatelny wpływ na rezultat wyborów w listopadzie. Ohio, znajdujące się na „pasie” gdzieś między Pensylwanią a Wisconsin, w którym znajduje się aż 17 głosów elektorskich, znajdzie się i tym razem poza zasięgiem demokratów.

Warto podkreślić, że we wszystkich wymienionych powyżej stanach żyje olbrzymia diaspora polska, z czego najlepiej zdaje sobie w tych wyborach zdawać sprawę, sztab demokratów. Polonia ta, a właściwie już Amerykanie polskiego pochodzenia, mający w rodzinie polskiego dziadka albo polską prababkę, stanowi wzorcowy elektorat „wahający się”. Reprezentuje wyborców niezdecydowanych, bądź umiarkowanych demokratów i republikanów. Kamala Harris, starannie przygotowując się do pierwszej i zapewne ostatniej debaty z Donaldem Trumpem, właśnie wyborcom z grupy Polish American w Pensylwanii postanowiła przypomnieć, jak niebezpieczna może okazać się dla regionu Europy Środkowo-Wschodniej polityka zagraniczna jej oponenta. Stacje lokalne w Pensylwanii, miejscowych użytkowników Internetu: portali i mediów społecznościowych, zalał strumień reklam wyborczych przypominających antykomunistyczne dziedzictwo Polaków, amerykańskiej Polonii, Ronalda Reagana i Johna Kennedy’ego, w obliczu rosyjskiej napaści na Ukrainę, i wynikających zeń zagrożeń dla Europy Środkowej.

Wysiłki sztabu demokratów, na które składają się m. in. silna kampania lokalna Grassroots i stała obecność Kamali Harris i kandydata na wiceprezydenta Tima Waltza, „w terenie”: na wiecach, spotkaniach ze związkowcami czy wolontariuszami, przynoszą owoce. Średnia 11 sondaży dla Pensylwanii daje Harris małą, znajdującą się w granicach błędu statystycznego, ale jednak przewagę ok. 1,5% (48,7% do 47,1%). W Michigan i Wisconsin Harris w średniej prawicowego agregata medialnego Real Clear Politics, uśredniającego badania sondażowe (RCP Average), Harris ma nad Trumpem przewagę odpowiednio 1,8% i 1%. Wzrosty poparcia dla demokratów mocno zaniepokoiły rywali. Do Michigan poleciał J. D. Vance, kandydat  republikanów na wiceprezydenta, w Wisconsin stacjonuje sam Trump.

Zmiany demograficzne na południu

Historyczny Sun Belt („pas słońca”), czyli stany amerykańskiego południa to od szeregu dekad bastion partii republikańskiej. W nim znajdują się wszakże cztery pozostałe „stany bitewne” czyli: Arizona, Nevada, Północna Karolina i Georgia. Przed czterema laty w spektakularny sposób dwa z nich, Arizonę i Georgię, przechwycił Joe Biden. Nie umniejszając popularności Bidena wśród umiarkowanych wyborców oraz czarnoskórych wyborców, jest to głównie zasługa zmian demograficznych postępujących w stanach południowych. Te zaś zachodzą za sprawą migracji. Nie tej nielegalnej, urastającej za sprawą m. in. Trumpa do „współwinowajcy” jego ostatniej wyborczej klęski (obok tych wszystkich stojących za „przekręconymi wyborami”). Migracji wewnętrznej.

Otóż pęcznieją przedmieścia dużych miast. Następuje swoista dezurbanizacja aglomeracyjnych centrów, ale przede napływają kolejne fale przesiedleniowe mieszkańców dużych miast stanów północnych, południowo-wschodniego wybrzeża Ameryki. Osobny strumień ludności płynie z prowincji. Kiedyś przedmieścia kojarzące się z fabrykami, magazynami i biurowcami stają się bastionem klasy średniej. Coraz mocniej kojarzą się z małym biznesem i osiedlami mieszkaniowymi, często zamkniętymi. Między 2020 a 2020, wedle badań cenzusu, ludność przedmieści urosła o ok. 10,5%.

Co ciekawe, wedle rzeczonego RCP Average Harris ma nieznaczną przewagę w „czerwonej” Nevadzie – 47,2% do 46,8%. Natomiast w Georgii i Arizonie Trump prowadzi, wedle tych samych danych, odpowiednio 2,4% i 1,7%. Mocno depresyjne dla sztabu Harris wiadomości przyniósł niedawno sondaż New York Times/Siena. Musimy jednak wyraźnie zaznaczyć, że wszystkie powyższe przewagi, zarówno Harris, jak i Trumpa znajdują się w granicach błędu statystycznego. Mówiąc więc wprost – na podstawie danych sondażowych, nawet zogniskowanych na kluczowych stanach, wiemy to, że nic nie wiemy.

Rola i miejsce Organizacji Układu Bezpieczeństwa Zbiorowego w polityce zagranicznej Federacji Rosyjskiej

Kto ma inicjatywę?

W ostatnim tygodniu media amerykańskie żywo komentowały najnowszy, bardzo optymistyczny dla tandemu Kamala Harris – Tim Walz, sondaż NBC mówiący, że Harris w skali całego kraju prowadzi 49% do 44%. Co ważniejsze dla Harris, wiceprezydent znacząco poprawiła swój wynik w rankingu społecznej akceptacji. Wynik ten poprawił się aż o 21%, z 50% ocen negatywnych i 32% pozytywnych w połowie lipca do 48% pozytywnych i 45% negatywnych w połowie sierpnia. Szczególny skok pozytywnych ocen wystąpił wśród wyborców czarnoskórych i latynoskich. Trump tymczasem konsekwentnie powiększa swój elektorat negatywny nie zyskując głosów akceptujących.

Wszelkie jednak sondaże krajowe i tzw. zaufania społecznego mijają się w wyborach amerykańskich z celem. Mogą nam pomóc odpowiedzieć sobie na pytanie, który kandydat jest na fali wznoszącej, ma swe ewentualne „momentum”. Mimo, iż przyjęło się sądzić, że ostatni wyborcy z grupy „niezależnych”, podejmują swe decyzje po konwencjach wyborczych, które odbyły się w lipcu i sierpniu, wciąż kilka procent wyborców „niezależnych” pozostało niezdecydowanymi.

Ośrodki badań opinii publicznej mają zresztą stały problem z oceną tego, kto de facto jest owym Likely Voter („prawdopodobnym wyborcą”) i czy to już jest wyborca ostatecznie „zdecydowany”. Eksperci tak samo zastanawiają się, czy bardziej liczą się „prawdopodobni wyborcy” czy wyborcy „zarejestrowani”, i czy ci i ci to ci sami. Są owszem sondaże, które starają się zmierzyć poparcie wśród Likely Voters – przed samymi wyborami powinny być już tylko takie – a te dają nieznaczną, 2-procentową przewagę Harris nad Trumpem.

Ale jak są ci wyborcy rozsiani, tego dokładnie nikt nie wie.

Kobiety i mężczyźni

Wracamy więc do początku pętli. Sądzę, że wiele o realnych szansach kandydatów najwięcej powie poparcie, stałe, rosnące lub malejące, wśród kilku grup społecznych. I mam tutaj na myśli największe grupy społeczne. Zliczanie grup społecznych z podziałem na pochodzenie, zawody, grupy etniczne, mieszkańców miast i prowincji, itd. nie ma większego sensu przy próbie skreślenia generalnej, ale zachowawczej prognozy. Wiemy mniej więcej na kogo głosują policjanci, farmerzy, urzędnicy, itd., i właściwie tak szczegółowa wiedza nic nam szczególnego nie powie.

Interesują nas kobiety i mężczyźni oraz klasa średnia, czyli mieszkańcy przedmieści. Nie trzeba wchodzić zanadto w detale, żeby zauważyć, że przewagę wyborczą Harris nad Trumpem budują głosy amerykańskich kobiet. Owszem, Harris prowadzi znacząco po stronie żeńskiej barykady, ale Trump zdecydowanie wygrywa wśród mężczyzn. Wrześniowy sondaż USA TODAY/Suffolk University czytelnie zobrazował te przewagi. Wśród kobiet, w grupie wiekowej 18-34, Harris cieszy się aż 63% poparciem, Trumpa popiera 27%, natomiast kolei wśród mężczyzn z tego samego przedziału, Trump prowadzi 45% do 37%. Przykładowo w Pensylwanii, w grupie „prawdopodobnych wyborców”, Harris ma 17-punktową przewagę nad Trumpem wśród kobiet, Trump 12-punktową nad Harris wśród mężczyzn.

Kobiet jest naturalnie nieco więcej w amerykańskim społeczeństwie, lecz to kwestia mobilizacyjna obydwu grup w dniu wyborów jest w rzeczywistości istotna. A to kobiety właśnie chętniej wędrują teraz do urn. Obydwa sztaby wyborcze starają się zmniejszyć ową Gender Gap („płciową lukę”). Sam Elliott, aktor znany z wielu kultowych westernów w spocie promującym Harris nawołuje: „It’s time to be a man and vote for a woman”, gdy tymczasem Donald Trump osobiście przekonuje z mównicy kobiety, że będzie ich „protector”…

W 2016 r. „płciowa luka” wyglądała mniej więcej podobnie do obecnej: Hillary Clinton wygrała głosy kobiet 15 punktami procentowymi (54% do 39%), ale przegrała głosy mężczyzn 11 (54% do 41%). W 2020 r. Trump wprawdzie zmniejszył tę ostatnią przewagę do 11%, ale głosy mężczyzn rozłożyły się niemal po równo – 50% do 48% dla Trumpa.

Harris wydaje się mieć na to większe szanse na skrócenie dystans do przeciwnika, bo wydaje się znajdować na fali wznoszącej. Sondaż The Bloomberg News/Morning Consult pokazuje jej prowadzenie we wszystkich „stanach bitewnych” – w Newadzie nawet 7 punktami procentowymi – i remis w Georgii, a także rosnącą, już 3-procentową przewagę pośród „prawdopodobnych wyborców”. 47% spośród nich uważa – niezależnie czy ją popiera – że to ona wygra wybory. 40% uważa, że wygra Trump.

Dla dopełnienia tła wyborczego, podobnie uważają amerykańscy bukmacherzy oraz internetowe agregaty danych, np. sondażowych, ekonomicznych i demograficznych, choćby słynny fivethirtyeight.com. Nawet słynni naukowi progności, dają zdecydowanie większe szanse na zwycięstwo Kamali Harris. Swą co-czteroletnią prognozę przedstawił profesor American University Allan Lichtman, przezywany „Prorokiem wyborów prezydenckich”.

Model Lichtmana, który historyk stworzył wspólnie z rosyjskim geofizykiem Vladimirem Keilis-Borokiem w 1981 roku, oparty jest na 13 „kluczach”; mówiąc dokładniej – na trzynastu problemach odnoszących się sytuacji globalnej i wewnętrznej, społecznej i politycznej, definiujących tło, na którym rywalizują kandydaci. Są to np. stan gospodarki, ewentualny kryzys międzynarodowy absorbujący Stany Zjednoczone czy stopień konsolidacji obydwu obozów politycznych wokół jednego nominata. Klucze, dzięki którym zaskakująco celnie przewiduje wyniki wyborów od 1984 r., Lichtman opublikował 10 lat później w książce The 13 Keys to the White House. Przed kilkoma tygodniami ogłosić swój typ na wybory A. D. 2024 – zwycięży Kamala Harris.

Nebraska i jej „blue dot district”

Rezultat wyborczy pozostanie, co najmniej, do 5 listopada zagadką. Wówczas odezwą się pierwsze Exit Polle, a spływające ze stanów wyniki pokażą nam generalny trend. W tej chwili obydwa sztaby zupełnie poważnie rozważają scenariusz, w którym dosłownie jeden głos elektorski rozstrzygnie prezydencką rywalizację. Bój toczy się nawet o głos w konserwatywnej Nebrasce, w której, co warto podkreślić, żyje liczna, choć już „stara” Polonia. Maine, gdzie dominują demokraci oraz właśnie Nebraska są jedynymi stanami, w których wygrywając w drugim dystrykcie, można zdobyć głos elektorski. Omaha, bo o centrum największej metropolii stanu chodzi, ciąży, jak każde duże miasto, naturalnie ku demokratom. Stronnicy  Trumpa stoczyli nawet nieudaną bitwę o zmianę prawa i ustanowienie reguły „zwycięzca [w stanie] bierze wszystko”.

Dlaczego ów jeden głos elektorski, który skłócił nawet republikanów w Omaha, bo to oni zablokowali ostatecznie „reformę”? Gdyby bowiem przełożyć przytoczone wyżej wyniki sondażu NYTimes/Siena, podający przewagę Harris w drugim dystrykcie Nebraski, mamy następujący wynik elektorski w wyborach prezydenckich – Kamala Harris 270, Donald Trump 268. Trump, żeby pokonać barierę 270 głosów, musiałby wygrać we wszystkich stanach „wahających się” południa: Arizonie, Newadzie, Georgii i Północnej Karolinie, elektora w drugim dystrykcie Maine, którego wygrał swoją drogą w 2020 r., zaś Harris Pensylwanię, Michigan, Wisconsin i ów głos elektorski w Nebrasce.

A skoro o Północnej Karolinie mowa – republikanie mierzą się w niej z widmem katastrofalnej porażki w wyścigu gubernatorskim. Poparty przez Trumpa czarnoskóry zastępca gubernatora Mark Robinson publikował na jednej ze stron internetowych „dla dorosłych” wypowiedzi delikatnie mówiąc kontrowersyjne, określone w liberalnych mediach mianem „rasistowskich”. Obecnie, wedle sondażu CNN/SSRS, jego rywal, demokrata Josh Stein prowadzi z Robinsonem z wynikiem 53% do 36%. Sytuacja Robinsona wpływa na sytuację Trumpa w stanie, a ten były prezydent musi wygrać, by utrzymać najkrótsze i najmniej skomplikowane ścieżki do elektorskiego zwycięstwa.

Sprzężenie wyborcze

Wybory prezydenckie wpływają rzecz jasna na wynik wyborczy do Kongresu. Żadne to odkrycie. Zresztą głównym powodem rezygnacji z walki o reelekcję Joe Bidena był nacisk ze strony liderów kongresowych i partyjnych. Jak sam zresztą przyznał, przekonali go, że tylko wymiana kandydata może uratować szanse demokratów na większość w Senacie lub Izbie Reprezentantów. I rzeczywiście, kampanie demokratów walczących o mandat poselski nabrały wiatru w żagle. W tej chwili agregaty sondażowe mówią o remisie w wyborach, które wymieniają całą Izbę Reprezentantów, oraz zapowiadają przechwycenie Senatu przez republikanów, aczkolwiek większością jednego lub dwóch senatorów.

Nie powiedziałbym, że tegoroczne wybory prezydenckie są bardziej ekscytujące od tych sprzed 4 czy 8 lat. Sądzę, że za każdym razem poziom emocji sięga tego samego zenitu. Niewątpliwie będą przełomowymi. Bo takimi będzie wybór pierwszej kobiety na urząd prezydencki w USA, co samo w sobie nie stanowić już dla Amerykanów żadnej, w sensie psychologicznym, wiadomości, albo ponowny wybór na ten urząd Donalda Trumpa, człowieka, którego dwukrotnie spotkał, choć nie obalił „impeachement” oraz który potencjalnie zainicjował – bo śledztwo w toku – pierwszy w dziejach Ameryki, choć nieudany, zamach stanu.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych”.

fot. pexels.com

ZOBACZ TAKŻE: Aktywność Polaków w Europie Środkowej, jako jedno z narzędzi ,,soft-power” Inicjatywy Trójmorza

Artykuł Zachód spogląda na Amerykę pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Upadek Związku Radzieckiego spowodował poważne zmiany geopolityczne w regionie i na świecie, zamykając okres komunizmu na tym obszarze. Rozpoczął on jednocześnie erę postradziecką, która po trzech dekadach wciąż w dużej mierze stanowi o losach szeregu niepodległych państw, powstałych na gruzach imperium. Dla Rosji, od samego początku będącej inicjatorem, trzonem i głównym decydentem ZSRR, jego rozpad oznaczał poważne wyzwania związane z bezpieczeństwem.

Znacznie uszczupliło się terytorium państwa, a obszary, które przed chwilą były jego integralną częścią, okazały się „zagranicą”, choć i bliską. Pociągnęło to za sobą osłabienie potencjału w każdej z żywotnych dla państwa dziedzin – militarnej, gospodarczej i politycznej. Już sam ten fakt wymagał przewartościowania strategii przetrwania, wymuszał poszukiwanie nowej definicji siebie oraz próby znalezienia alternatywy dla ideologii, której potencjał scalający został wyczerpany.

W pierwszej kolejności należało zatrzymać proces rozpadu i wycofywania się z zajętych wcześniej terenów i stref wpływu. Drugim krokiem miało być przejście do kontrofensywy oraz powrót do grona mocarstw. Jednym z elementów tej strategii było powołanie do życia nowego bloku militarnego pod przywództwem Moskwy – Organizacji Układu Bezpieczeństwa Zbiorowego (OUBZ, oryg. ODKB). Struktura ta miała wypełnić lukę powstałą po likwidacji Układu Warszawskiego, będąc jednocześnie przeciwwagą Sojuszu Północnoatlantyckiego. 

Zobacz także: Separatyzm gagauski jako przejaw prorosyjskich sympatii w Republice Mołdawii

Rosyjskie instrumenty wpływu na obszarze postradzieckim 

Na początku lat 90. w miejsce byłego ZSRS powstało 15 republik. Poza Rosją, na mapie pojawiły się niepodległe: Armenia, Azerbejdżan, Białoruś, Gruzja, Estonia, Kazachstan, Kirgistan, Litwa, Łotwa Mołdawia, Tadżykistan, Turkmenistan, Ukraina, Uzbekistan. Reprezentowały one kilka odmiennych geograficznie i kulturowo regionów. W tym sensie możemy podzielić je na kraje bałtyckie, Azję Środkową, Kaukaz Południowy i Europę Wschodnią. Państwa poradzieckie różniły się między sobą ukierunkowaniem swojej polityki zagranicznej. W pewnym uproszczeniu, pod tym kątem możemy wyróżnić umownie orientacją prozachodnią, prorosyjską oraz postawę względnie neutralną. Kraje bałtyckie jeszcze w okresie radzieckim wyróżniały się swoim dążeniem do usamodzielnienia oraz inicjatywnością w kwestii doprowadzenia do upadku ZSRS. Tuż po uzyskaniu niepodległości jawnie obrały kurs na Zachód, jako powrót do swojej przedzwiązkowej tożsamości. W 2004 r. Litwa, Łotwa i Estonia jako jedyne do tej pory byłe republiki ZSRS dołączyły do NATO. Tym samym przez OUBZ, która jako Organizacja powstała dwa lata wcześniej, zaczęły być automatycznie postrzegane jako wschodnia flanka rywalizującego sojuszu militarnego. Takie okoliczności determinowały również przeprowadzanie niektórych ćwiczeń wojskowych, których planowanie uwzględniało potencjalny atak ze strony tych trzech państw oraz Polski. 

Do państw o nastawieniu raczej prorosyjskim zaliczyć możemy Białoruś, Armenię, Kazachstan oraz inne państwa Azji Centralnej. W każdym z tych przypadków możemy zwrócić uwagę na odmienne uwarunkowania. W sytuacji Białorusi dużą rolę odgrywają podobieństwa kulturowe i etniczne oraz wspólna historia. Dla Armenii Rosja jest ważnym sojusznikiem ze względu na jej osamotnienie w konflikcie z sąsiednim Azerbejdżanem, wspieranym jawnie przez członka NATO – Turcję. Sytuacja Mołdawii jest specyficzna z uwagi na skomplikowane relacje z Naddniestrzem, w którym również stacjonują wojska rosyjskie. Państwa Azji Centralnej natomiast zmagają się z na tyle trudnymi problemami wewnętrznymi i zewnętrznymi, że nie są w stanie rozwijać skutecznie swojej państwowości bez oparcia się o silniejsze centrum, a przez to z racji „braku alternatywy” są one w pewnym sensie skazane na sojusz z Rosją. 

W arsenale państwa znajdują się rozmaite narzędzia, służące poszerzaniu strefy jego wpływów metodami tzw. soft power. Do nich zaliczamy zarówno instrumenty o charakterze politycznym, ekonomicznym i militarnym, jak też kulturalnym. Przez dłuższy czas Rosja zręcznie wykorzystywała szereg powiązań, szczególnie kulturalnych, w celu wywierania nacisku na sąsiadów. Jednym z filarów rosyjskiego imperializmu jest koncepcja tzw. ruskiego miru, oparta m. in. na wspólnocie opartej na języku rosyjskim oraz prawosławiu. Takie możliwości zostały przez nią odziedziczone, były bowiem uwarunkowane historycznie. W przypadku bardziej zinstytucjonalizowanych form współpracy należało od podstaw wypracować własne propozycje, w pewnym stopniu odwołujące się do poprzednich doświadczeń, w pewnym zaś – wzorujące się bezpośrednio na rozwiązaniach konkurentów na arenie międzynarodowej. Tuż po likwidacji ZSRS Rosja przystąpiła zatem do tworzenia alternatywnych struktur, mających spajać byłe republiki w pewną całość, służącą zacieśnianiu więzów i uzależnianiu ich od Moskwy. Jedną z pierwszych inicjatyw była Wspólnota Państw Niepodległych – uniwersalna organizacja polityczna, która miała na zasadzie dobrowolności i etapowości integrować państwa byłego ZSRS, zachowując dla Moskwy pewnego rodzaju „,obszar buforowy„. Pierwotnie elementy sojuszu militarnego i zachowanie wspólnej przestrzeni strategicznej mieściły się w koncepcji samej WNP, lecz w krótkim czasie poniosły klęskę. Taki przebieg wydarzeń spowodował, że Rosja podjęła kroki ku przeforsowaniu realizacji własnej koncepcji sojuszu wojskowego skierowanego przeciwko zagrożeniom zewnętrznym. W ten sposób 15 maja 1992 r. w Taszkencie podpisano Układ o Bezpieczeństwie Zbiorowym, którego sygnatariuszami zostały Armenia, Rosja, Kazachstan, Kirgistan, Tadżykistan oraz Uzbekistan. W kolejnym roku do Układu dołączyły również Azerbejdżan, Gruzja i Białoruś?. Obecnie Azerbejdżan, Gruzja i Uzbekistan już nie są członkami.

Co ważne, od samego początku Ukraina dystansowała się od zacieśniania tego typu współpracy, pozostając przy neutralnej pozycji wielowektorowej polityki zagranicznej, uwzględniającej niezależne stosunki z Rosją i Zachodem. Rezygnując z arsenału nuklearnego, państwo to otrzymało ze strony czołowych mocarstw światowych, w tym Rosji, deklarację o poparciu jego integralności terytorialnej oraz bezpieczeństwa. Wyrazem tego stało się Memorandum budapesztańskie, które jednak nie zapewniało żadnych gwarancji dla zawartych w nim postulatów i w rzeczywistości okazało się nieskuteczne. Po jakimś czasie Azerbejdżan, Gruzja i Uzbekistan połączyły się w odrębnej organizacji regionalnej – GUAM (Organizacja na Rzecz Demokracji i Rozwoju), co również było wyrazem chęci integrowania się we własnym gronie, z pominięciem Rosji. Dodatkowo Gruzja, jak też po 2004 r. Ukraina, zaczęły coraz bardziej skłaniać się ku opcji zachodniej, ubiegając się o członkostwo w NATO. Oba państwa na szczycie Organizacji Paktu Północnoatlantyckiego w 2008 r. w Bukareszcie otrzymały zapowiedź otwartych drzwi Sojuszu. Niedługo potem Rosja zaatakowała Gruzję, a w 2014 zaanektowała Krym oraz czynnie wsparła separatystów na wschodzie Ukrainy. Generując spory terytorialne, tym samym blokując tym państwom wstąpienie do wrogiego bloku wojskowego. Zatem spełniony został cel minimalny – uniemożliwienie zagospodarowania przez rywala obszaru, który Rosja uważa za obszar swoich żywotnych interesów. Nie należy jednak utożsamiać działań samej Federacji Rosyjskiej z działaniami OUBZ jako organizacji. Większość z tych operacji była wykonywana przez Rosję działającą samodzielnie. Jest to spowodowane istotą relacji wewnątrz Organizacji oraz rozkładem sił wewnątrz niej. 

Potencjał i znaczenie OUBZ dla Rosji 

Sama OUBZ nie przedstawia znaczącego potencjału militarnego bez Rosji. Praktycznie, bez niej by nie istniała. O ile w przypadku NATO głównym graczem i decydentem pozostają Stany Zjednoczone, to jednak w składzie Sojuszu znajduje się kilka innych państw, dysponujących zarówno bronią jądrową jako potężnym czynnikiem odstraszającym, jak też własnym, rozbudowanym potencjałem wojskowym, wraz z produkcją uzbrojenia i rozwijaniem własnych technologii wojskowych. W przypadku OUBZ natomiast żaden inny członek poza Rosją nie dysponuje siłą i zasobami, mogącymi skutecznie przeciwstawić się potencjalnej agresji ze strony jakiegokolwiek mocarstwa. To też powoduje, że dla Rosji zacieśnianie tych więzów ma raczej charakter narzucania własnej woli i formalnego, zinstytucjonalizowanego powiązania byłych satelitów ze sobą. Nie może oczekiwać od nich większego zaangażowania poza udostępnieniem własnego terytorium i infrastruktury oraz czynnej współpracy w postaci przeprowadzania ćwiczeń wojskowych. W każdym z państw członkowskich OUBZ Rosja posiada bazy wojskowe. Są one przede wszystkim spuścizną, odziedziczoną po Związku Radzieckim. W tym przejawia się jeden z głównych celów istnienia tej struktury – legitymizacja militarnej obecności Rosjan na terytorium obcego państwa. Także w ramach organizacji regularnie przeprowadzane są wspólne ćwiczenia wojskowe, m. in. „Współdziałanie”, „Nienaruszalne braterstwo„, „Bojowe braterstwo„„. Jednak statutowo OUBZ zajmuje się nie tylko kwestiami bezpośredniego ataku na członków ze strony zewnętrznego państwa-agresora. W jej gestii znajduje się rozwiązywanie szerokiego wachlarzu problemów z zakresu bezpieczeństwa, włącznie z zagadnieniami narkobiznesu i terroryzmu. Te ostatnie szczególnie zyskują na znaczeniu w kontekście aktywności Organizacji w obszarze Azji Centralnej, z uwagi na bliskość Afganistanu, w którym po 2021 roku władzę przejęli talibowie. 

Zobacz także: Wybrane zmiany w systemie wyborczym Armenii

Interwencja zbrojna w Kazachstanie 

Ważnym wydarzeniem w funkcjonowaniu OUBZ były zamieszki w Kazachstanie w styczniu 2022 roku. Wówczas urzędujący prezydent Kasym Żomart Tokajew wystąpił do Organizacji z oficjalnym wnioskiem o udzielenie pomocy w przywróceniu porządku oraz stabilizacji sytuacji w kraju. W nocy z 5 na 6 stycznia OUBZ podjęła decyzję o wszczęciu operacji antyterrorystycznej. W jej ramach w ciągu kilku dni przy użyciu rosyjskich samolotów wojskowych przerzucono do Kazachstanu nieco ponad 2 tys. żołnierzy z Rosji, Białorusi, Kirgistanu, Armenii i Tadżykistanu – kontyngent Kolektywnych Sił Operacyjnego Reagowania. Zgodnie z mandatem, udzielonym im przez OUBZ oraz przestrzegając wcześniejszych deklaracji, nie brali oni udziału w pacyfikacji demonstrantów. Ich zadaniem było objęcie ochroną strategicznych obiektów w Kazachstanie, takich jak lotniska, elektrownie czy nawet piekarnie. Interwencja zbrojna w historii OUBZ była bezprecedensowa, nigdy wcześniej bowiem nie dochodziło do bezpośredniego uruchomienia tego mechanizmu. Dla Organizacji i szczególnie samej Rosji było to testem na sprawność, oraz pierwszym sprawdzianem zdolności sił KSOR do szybkiej reakcji. Poza tym był to również wojskowo-polityczny sygnał Kremla wysłany w stronę NATO i państw sąsiednich, przede wszystkim Ukrainy. Dysponując wiedzą na temat późniejszych wydarzeń, mianowicie rozpoczętej w kolejnym miesiącu inwazji zbrojnej na Ukrainę, możemy zaryzykować stwierdzenie, że na podjęciu szybkiej decyzji uruchomienia mechanizmu kolektywnego bezpieczeństwa zaważyła m. in. chęć Moskwy w jak najszybszym uregulowaniu sytuacji u swojego środkowoazjatyckiego sąsiada. To bowiem wyzwoliłoby rosyjski potencjał wojskowy, przygotowujący się do decydującego ciosu wymierzonego w Ukrainę. 

Perspektywy 

Tezę o dominującej roli Rosji oraz geograficzną bliskością jako głównym czynniku, zmuszającym państwa sąsiednie do podjęcia się współpracy w ramach struktur OUBZ, zdaje się potwierdzać w kolejnych sytuacjach krytycznych. Jedna z nich miała miejsce w czerwcu 2023 r. Wówczas w trakcie nieudanego przewrotu w Rosji, którego próby podjął się przywódca prywatnej struktury wojskowej Grupa Wagnera Jewgienij Prigożyn, w ramach działań antykryzysowych prezydent Władimir Putin skontaktował się z liderami państw-członków OUBZ, informując ich o sytuacji. Znana jest także odpowiedź prezydenta Kazachstanu, który w odpowiedzi odrzekł, że wydarzenia mające miejsce w Rosji są jej wewnętrzną sprawą. Nawet wcześniej państwa członkowskie OUBZ niezbyt chętnie (z niektórymi wyjątkami) przystępowały do realizacji inicjatyw w ramach Organizacji. Owszem, współdziałały z Rosją w wymaganym zakresie, oczekując jednak w zamian zapewnienia własnego bezpieczeństwa, niż oferując własne zasoby w przypadku ewentualnych zatargów Rosji ze stronami trzecimi. Po inwazji na Ukrainę w 2022 r., gdy Federację Rosyjską obłożono sankcjami oraz podjęto kroki ku odizolowaniu jej na arenie międzynarodowej, współpraca z nią zaczęła wiązać się z poniesieniem większych kosztów. Państwa pomniejsze, takie jak Armenia, pozostają w trudnej sytuacji, nie mają bowiem większego wyboru. Jednakże w przypadku aktorów o większym potencjale, takich właśnie jak Kazachstan, będący największym państwem regionu, graniczący z Chinami, sprawa wygląda inaczej. Po odsunięciu od władzy wieloletniego dyktatora Nursułtana Nazarbajewa nowe władze przyjęły bardziej neutralną i wielowektorową postawę. Owszem, Astanę nadal obowiązują wszelkie powinności, idące za członkostwem w OUBZ, jednakże sytuacja z „buntem” Prigożyna daje do zrozumienia, że Kazachstan nie ma zamiaru przystępować do ratowania Rosji oraz narażać własne bezpieczeństwo w celu ochrony potężniejszego sojusznika. Woli raczej pozostać biernym obserwatorem tak długo, jak będzie to możliwe. Jednocześnie nawiązuje kontakty zarówno ze światem zachodnim, jak też Chińską Republiką Ludową, tym samym powoli uniezależniając się od Kremla oraz budując swoją pozycję negocjacyjną. Dla Rosji nie jest to oczywiście pożądane, lecz najważniejszym jest, że Kazachstan pozostaje członkiem OUBZ. 

Podsumowanie 

Podsumowując rolę i miejsce konkretnie OUBZ w polityce zagranicznej Federacji Rosyjskiej na obszarze postradzieckim, należy przyjąć że pełni ona ważną rolę, uzasadniającą legalną militarną obecność Rosji w państwach ościennych i nie tylko. Poza tym spełnia ona kilka ważnych funkcji. Przede wszystkim służy jako bezpiecznik, gwarantujący nieprzystąpienie jej członka do bloku konkurencyjnego – NATO. Już sam ten fakt wystarcza, aby odciążyć państwo rosyjskie od poniesienia ogromnego wysiłku, z jakim wiąże się zabezpieczenie granicy z kolejnym sąsiadem oraz czuwanie w gotowości w każdym z otaczających regionów. Im dłuższa granica do obsadzenia, tym trudniej władzom rosyjskim byłoby sprostać temu wyzwaniu. Tym samym członkostwo w tej strukturze Kazachstanu, z którym Rosja ma najdłuższą granicę lądową na świecie, jest poważnym elementem zachowania bezpieczeństwa Rosji. Kazachstan, podobnie jak Ukraina, jest niekiedy uznawany za jej tzw. „miękkie podbrzusze” Ewentualna kontrola nad tymi obszarami dałaby potencjalnym konkurentom ogromną przewagę. Białoruś jest zintegrowana w rosyjski system obronny nie tylko w ramach OUBZ, lecz także w dużej mierze na podstawie członkostwa w Państwie Związkowym Rosji i Białorusi. Armenia z uwagi na złożone relacje z Azerbejdżanem i potrzebę w po- siadaniu potężnego obrońcy raczej nie będzie w stanie zrezygnować ze współpracy z Rosją. Państwa Azji Centralnej, borykające się z licznymi problemami jak też niebezpiecznym sąsiedztwem w postaci Afganistanu, również nie dysponują potencjałem, wystarczającym do samodzielnego zapewnienia poczucia bezpieczeństwa. W obliczu tego ich naturalnym sojusznikiem jawi się Federacja Rosyjska. W zamian za oferowane słabszym sojusznikom wsparcie uzyskuje ona korzyści w postaci możliwości instalacji własnej infrastruktury wojskowej w regionie, tym samym wzmacniając swoje zdolności obronne i potencjał odstraszający.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1(11)/2023.

fot. Getty Images

Zobacz także:  Wielki brat nie patrzy. Górski Karabach jako przykład klęski rosyjskiej dyplomacji w dobie wojny na Ukrainie

Artykuł Rola i miejsce Organizacji Układu Bezpieczeństwa Zbiorowego w polityce zagranicznej Federacji Rosyjskiej pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Zwycięstwo Braci Włochów Giorgi Meloni 25 września 2022 r. było spodziewane, ale nieoczywiste były jego konsekwencje. Był to największy sukces wyborczy ruchów narodowo-populistycznych od czasu elekcji Donalda Trumpa. Po raz pierwszy od śmierci generała Franco władzę w państwie Europy Zachodniej przejmowała partia sytuująca się na prawo od demoliberalnego głównego nurtu – w dodatku mająca rodowód postfaszystowski. Establishmentowe media także w Polsce straszyły dochodzącą do władzy „prorosyjską skrajną prawicą? Z drugiej strony oczywiste było, że zwłaszcza ugrupowaniom tego rodzaju łatwiej jest wygrać wybory niż realizować swój program. Od początku pojawiały się też pytania o trwałość rządu – Włochy delikatnie mówiąc nie słyną przecież ze stabilności politycznej. 

Zobacz także: Wybrane zmiany w systemie wyborczym Armenii

Symboliczny wymiar zmianie politycznej nad Tybrem nadawał fakt, że przypadała ona dokładnie na setną rocznicę przejęcia władzy przez faszystów. Benito Mussolini został premierem Włoch w październiku 1922 r. Giorgia Meloni została premierem Włoch w październiku 2022 r. Oboje zostali szefami rządu we względnie młodym wieku – Mussolini miał 39 lat, a Meloni 45. Mimo to obecna premier ma za sobą aż 30 lat doświadczenia politycznego – jeszcze jako nastolatka została aktywistką Włoskiego Ruchu Społecznego (MSI), partii założonej w 1946 r. przez dawnych faszystów. Nazwa odwoływała się bezpośrednio do Włoskiej Republiki Społecznej, czyli istniejącego między 1943 a 1945 r. państwa na terenie północnych Włoch okupowanych przez Niemcy po obaleniu Mussoliniego i przejściu rządu marszałka Badoglio na stronę aliantów. 

Młoda Meloni deklarowała, że Mussolini był wielkim mężem stanu, zgodnie z linią MSI. Przeskakiwała szybko kolejne szczeble w partii, bo idealnie pasowała do potrzeby odświeżenia jej wizerunku. Niska młoda blondynka szła dokładnie w kontrze do stereotypowego missino, niebezpiecznego nacjonalisty. Meloni nie miała też osobiście żadnych rodzinnych powiązań z systemem Mussoliniego, które miała większość czołowych postaci środowiska.Wydaje się, że często nie była traktowana do końca poważnie przez mężczyzn, widzących w niej wygodną, niesamodzielną paprotkę – a później była w stanie ich ogrywać i awansować dalej. 

Również po „zwrocie z Fiuggi” i liberalizacji przekazu partii dokonanej przez Gianfranco Finiego. Meloni potrafiła zgrabnie umieszczać zrozumiałe dla „nostalgicznego” odbiorcy odwołania w swoich wystąpieniach – np. mówiąc o „walce krwi ze złotem„, czyli używając dewizy włoskiego SS. Sukces Meloni wziął się w znacznej mierze z jej umiejętności zgrabnego personalizowania przekazu dostosowywanego do odbiorców -potrafi w razie potrzeby operować językiem faszystowskim, konserwatywnym, katolickim, liberalnym, socjalnym. Potrafi wchodzić w rolę wyrazistej buntowniczki i potrafi używać mdłej mainstreamowej papki. Z jednej strony kreuje się na underdoga, wojowniczkę która mimo trudnej sytuacji życiowej (Wychowywanie przez samotną matkę, która pierwotnie miała zabić nienarodzoną jeszcze Giorgię wobec porzucenia przez ojca, ale zrezygnowała z tego w ostatniej chwili. Ojciec cwaniaczek-hedonista, który skończył wiele lat później w hiszpańskim więzieniu za próbę przemytu narkotyków. Konieczność imania się od młodego wieku różnych prac typu kelnerka, szatniarka, opiekunka do dzieci) zaszła na sam szczyt by walczyć z systemem i reprezentować interesy ludu włoskiego, a z drugiej strony jest zawodowym politykiem. Od 2006 r. nieprzerwanie zasiada w parlamencie, była trzy lata ministrem u Berlusconiego. Jedna z jej włoskich biografek porównała Meloni do Janusa – boga o wielu twarzach. W końcu oboje są z Rzymu. 

Meloni wygrała wybory w znacznej mierze dzięki obietnicy stabilności i dania Italii władzy pochodzącej z wyborów. Po obaleniu dominującego długo scenę polityczną Berlusconiego w 2011 r. przez prezydenta Napolitano (wieloletniego działacza Włoskiej Partii Komunistycznej), przez kolejne jedenaście lat Włochy miały siedem rządów tworzonych przez sześć różnych koalicji. Żaden z premierów nie był po prostu szefem partii, która z nim na czele wygrała wybory – kolejne gabinety wyłaniały się wskutek zakulisowych układów, gier frakcyjnych i parlamentarnych. Ostatnim wybranym „normalnie” premierem był Berlusconi, a Meloni weszła w jego buty. Giorgia tym samym stała się polityczną dziedziczką miliardera wraz z jego śmiercią w czerwcu tego roku. Przejęła stworzoną przez niego koalicję centroprawicy – sojusz dawnych postfaszystów, dawnych zwolenników odłączenia się Północy i osobistej, tworzonej jako produkt marketingowy partii Silvio. Dąży także do przejęcia politycznego wsparcia jego imperium medialnego, czemu służą dobre relacje z córką zmarłego, Mariną Berlusconi. Stopniowo wymienia także kadry i dziennikarzy mediów publicznych, a przekaz państwowej RAI stał się bardziej sprzyjający rządowi i prawicy. 

Podstawowym celem każdego polityka jest zdobycie władzy, a gdy już się przy niej znajdzie – jej utrzymanie. We włoskich warunkach Meloni mogła obawiać się losu, który spotkał trzy z czterech rządów wspieranych przez jej środowisko polityczne po 1945 r., czyli obalenia wskutek presji zewnętrznej. Czynnikami działającymi potencjalnie w takim kierunku są wywodzący się z chadeckiej centrolewicy prezydent Sergio Mattarella, Komisja Europejska, rządy Niemiec i Francji, szerzej włoski i europejski establishment. Trzeba pamiętać, że obaj koalicjanci Meloni uczestniczyli w technokratycznym rządzie Mario Draghiego – choć stracili przez to sporo wyborców na rzecz Braci Włochów. 

W 1960 r. rząd Tambroniego, stworzony przez chadecję z poparciem MSI, upadł już po czterech miesiącach. W 2011 r. miało miejsce wyżej wspomniane usunięcie czwartego gabinetu Berlusconiego podczas kryzysu strefy euro i zastąpienie go nieznanym wcześniej ekonomistą Mario Montim. Najbliższą analogią dla Meloni mogły jednak być losy pierwszego rządu Berlusconiego. W 1994 r. nowo powstała koalicja centroprawicy wygrała wybory, a miliarder został premierem zaledwie dwa miesiące po ogłoszeniu, że wchodzi do polityki. Miał zacząć nową epokę w dziejach Włoch. W praktyce po ledwie pół roku stracił większość, a premierostwo już po ośmiu miesiącach. Rozbita została bowiem jego koalicja, z której wycofała się Liga Północna. Berlusconi mówił o spisku lewicy, prokuratury i prezydenta ten ostatni miał powiedzieć szefowi Ligi Umberto Bossiemu, że jeśli nie porzuci Berlusconiego, to skończy razem z nim w więzieniu. Wtedy pierwszy raz Włochy miały rząd technokratyczny – premierem został ekonomista Lamberto Dini. 

Meloni mogłaby być bezpieczniejsza, gdyby prawica miała swojego prezydenta. Jednak w styczniu zeszłego roku po ośmiu głosowaniach w parlamencie, które nikogo nie wyłoniły, Salvini i Berlusconi zdecydowali się poprzeć na drugą kadencję wywodzącego się z chadeckiej centrolewicy i sycylijskiej rodziny politycznej Sergio Mattarellę. Także ojciec Mattarelli Bernardo i brat Piersanti byli ważnymi politykami chadecji, oskarżanymi również o konszachty z mafią. Starszy brat obecnego prezydenta został zamordowany przez cosa nostra w 1980 r. Kilka lat wcześniej zabity został Aldo Moro – najważniejszy polityk chadeckiej lewicy, zwolennik „,historycznego kompromisu” między Chrześcijańską Demokracją a Partią Komunistyczną, a także patron zabitego Piersantiego Mattarelli. Tego rodzaju mordy, podobnie jak relacje na styku polityki, przestępczości zorganizowanej, służb specjalnych, finansjery, masonerii i skrajnych organizacji politycznych (neofaszystów, Czerwonych Brygad etc.) do dziś są owiane tajemnicą. Istotne jest jednak, że Sergio Mattarella wywodzi się z samego jądra włoskiego establishmentu. W tej roli Sycylijczyk występuje także jako głowa państwa, mająca teraz mandat aż do stycznia 2029 r. 

82-letni Mattarella wie, że w styczniu 2022 r. Meloni zdecydowanie protestowała przeciwko jego reelekcji, a potem przez kilka miesięcy właśnie ze względu na nią dalsza współpraca Braci Włochów z Salvinim i Berlusconim wisiała na włosku. 

Wie też, że ważnym postulatem środowiska Meloni od dekad jest reforma ustrojowa na wzór francuskiej V Republiki, z gaullistowskim modelem silnego prezydenta wybieranego w wyborach powszechnych. Taki system byłby zdecydowanie bardziej stabilny i odporny na obalanie rządów wskutek gier frakcyjnych. Nie byłoby w nim też miejsca na demoliberalnego monarchę wywierającego nacisk na rząd i chętnie wprowadzającego technokratów w miejsce polityków wybranych w wyborach. Meloni mogłaby przeprowadzić taką reformę drogą referendum konstytucyjnego. Oznaczałoby to jednak także de facto poddanie pod głosowanie skrócenia kadencji Mattarelli, który w oczywisty sposób niekoniecznie byłby tym zachwycony. Meloni musiałaby też być pewna, że ma stabilne poparcie społeczne. Reformę stabilizujące Włochy poprzez wzmocnienie premiera względem parlamentu próbował tą drogą w 2016 r. przeforsować Matteo Renzi, wyjściowo młody, popularny i rządzący już dwa lata polityk liberalno-lewicowy. W praktyce doprowadziło to jednak do zjednoczenia się wszystkich jego przeciwników od prawicy po socjalistów, porażki 41% do 59% i dymisji Renziego. 

Jak na razie Meloni wypracowała jednak modus vivendi z Mattarellą oraz Komisją Europejską. Pani premier przyjęła miękki kurs, utrzymując poparcie i zajmując się głównie popularnymi, lecz mało kontrowersyjnymi sprawami, takimi jak obniżenie i uproszczenie podatków czy zmianami mającymi uprościć i przyspieszyć pracę sądów. Pierwszy rząd Giorgii Meloni trwa już dłużej niż pierwszy rząd Silvio Berlusconiego. Meloni wzmocniła śmierć tego ostatniego, eliminująca z rozgrywki jedynego polityka w ramach koalicji mającego większy autorytet od niej, potencjalnie mogącego doprowadzić do wywrócenia rządu. Szefowa Braci Włochów udowadnia szerokiemu odbiorcy krajowemu i międzynarodowemu, że potrafi być „odpowiedzialna”, że umie rządzić państwem, że nie jest skrajnie prawicową wariatką, której zbliżenie się do władzy będzie oznaczać katastrofę lub nawrót faszyzmu. Słońce dalej wschodzi, krowy dalej dają mleko, a pieniądze z UE (Włochy są największym beneficjentem KPO) dalej spływają. Meloni znajduje sobie także sojuszników w ramach establishmentu, takich jak znany dziennikarz Bruno Vespa. O tym procesie trafnie pisał niedawno pisarz i publicysta Marcello Veneziani, przestrzegający, że „to nie Vespa jest z prawicy, tylko prawica się vespizuje”: 

„Każdy, kto obejmie władzę, aby uspokoić kraj i wysłać wiadomość o trwałości i stabilności, musi zostać chadekiem. Musi zaciemnić się w sensie Bruno Vespy. Chadecja to uspokajająca, odwieczna szarość włoskiej polityki. Ludzie go nienawidzą, ponieważ był w telewizji jeszcze przed Risorgimento i ponieważ wysysa zewsząd za dużo pieniędzy; ale jego odporność na czasy i rządy oraz zdolność do osiągania zysków z każdego biznesu jest dowodem jego wszechstronności. (…) Vespa jest symbolem ciągłości naszego kraju. Ośmiornica Vespa syntetyzuje ducha narodowego. Jest jednocześnie wciągająca i nieuchwytna, obejmuje i dusi. (…) Przestudiuj fenomenologię tej antropomorficznej ośmiornicy, jeśli chcesz zrozumieć Włochy, które trwają. Aby objąć rządy na długi czas, Meloni próbuje za jego pośrednictwem dokonać fuzji”. 

Znaczenie ma tu oczywiście także sytuacja międzynarodowa. Meloni oczekuje wyników wyborów w Hiszpanii, w Polsce i do Parlamentu Europejskiego (tekst został wydany przed tymi wyborami), a następnie formowania nowej Komisji Europejskiej latem 2024 r. W optymistycznym scenariuszu może stać na czele bloku trzeciego, czwartego i piątego największego państwa UE, mieć duży udział w formowaniu KE na kolejne 5 lat i patronować częstszemu głosowaniu razem w PE trzech grup, do których należą trzy partie tworzące włoską koalicję – Tożsamości i Demokracji (Salvini, Le Pen, AfD), Europejskich Konserwatystów i Reformatorów (Meloni, PiS, Vox) i Europejskiej Partii Ludowej (Forza Italia śp. Berlusconiego, dziś na czele z wicepremierem i ministrem spraw zagranicznych Tajanim). Rządy EKR-EPL funkcjonują już w czterech krajach (Włochy, Czechy, Finlandia, Szwecja). Te trzy grupy razem wzięte mogą przy dobrych wiatrach mieć wynik w okolicach połowy mandatów – w 2019 r. było to 42%. Z drugiej strony równie dobrze może się okazać, że w Hiszpanii i Polsce rządzić będą odpowiednio lewica i centrolewica, a w PE Meloni zostanie postawiona przed wyborem – jeśli chcesz być częścią większości, to przejdź do EPL, a potem standardowo dogadamy się z liberałami i lewicą. Kiedy ty patrzysz w otchłań, otchłań patrzy w ciebie. Kiedy Meloni patrzy w establishment, establishment patrzy w Meloni. Z naszego punktu widzenia kluczowe jest, żeby zdawać sobie sprawę, że wynik wyborów w Polsce ma znaczenie dla całej Europy. 

Zobacz także: Separatyzm gagauski jako przejaw prorosyjskich sympatii w Republice Mołdawii

Konserwatywni i katoliccy wyborcy dostali jak na razie dwa prezenty – penalizację surogacji dokonywanej nie tylko we Włoszech, ale również za granicą oraz nakaz umieszczania w dokumentach dzieci ojca i matki przez samorządy – niektóre z nich forowały tu agendę homoseksualną mimo braku prawnej możliwości adopcji dzieci przez pary inne niż kobieta i mężczyzna. Lewicowe media jedno i drugie przedstawiają jako straszliwą „kampanię przeciw osobom LGBT i tęczowym rodzinom”, którym odbiera się „prawo do posiadania dzieci” Meloni konsekwentnie mówi w kontrze o „prawie dziecka do posiadania ojca i matki”. 

Najbardziej żywym tematem dla Włochów jest jednak imigracja. Meloni obiecywała z opozycji „blokadę morską” łodzi napływających z Afryki przez Morze Śródziemne. Po objęciu władzy przyjęła jednak miękką taktykę ograniczania możliwości lewicowych NGOsów współpracujących z przemytnikami (m. in. rekwirowanie im statków jeśli nie wykonują poleceń służb), podwyższenia kar za przemyt, negocjowania aż państwami Afryki Północnej zatrzymywania imigrantów na lądzie oraz szukania w Afryce chętnych do przyjmowania u siebie imigrantów deportowanych z Włoch. Argumentami w rozmowach mają być oczywiście przede wszystkim pieniądze – na tej zasadzie na blokowanie imigrantów dogadał się kiedyś Berlusconi z Kaddafim. Pani premier konsekwentnie powtarza, że rozwiązaniem imigracji jest stabilizacja sytuacji w Afryce, a nie przyjmowanie wszystkich chętnych. Sukcesem Meloni jest wciągnięcie w rozmowy polityków unijnego establishmentu – na rozmowy do Tunezji wspólnie poleciała z nią Ursula von der Leyen i premier Holandii Mark Rutte, co część mediów okrzyknęła zdradą liberalnych wartości i praw człowieka. W praktyce jednak mimo otrzymania unijnych milionów Tunezja nie powstrzymuje – nie jest w stanie lub nie chce – większości imigrantów. Według danych rządowych zatrzymała w tym roku 40 tysięcy, ale przedostało się 100 tysięcy. Imigranci trafiają we Włoszech do zamkniętych obozów, ale ich liczba stale rośnie, a wielu z nich stara się uciec i przedostać do włoskiego społeczeństwa. Meloni za nieskuteczność na tym polu atakowana jest także przez lewicę, która mści się za lata słuchania tych samych zarzutów w drugą stronę. Powoli narasta także rozczarowanie na prawicy, choć póki co nie widać go w sondażach. Jeśli jednak Meloni kazałaby wojsku twardo nie odławiać żadnych imigrantów, doprowadziłoby to z pewnością do śmierci części z nich i konfliktu z Francją, której porty są następne w kolejce i z którą relacje i tak są oziębłe. Już teraz jakiekolwiek ciała wpływające na brzeg wywołują histeryczną reakcję mediów, krzyczących o faszystowskim rządzie ignorującym ludzkie cierpienie. Jasne jest też, że zaostrzeniu linii sprzeciwia się prezydent Mattarella i Unia Europejska. Jeśli jednak Meloni w ciągu kilku lat rządów nie stworzy w ten lub inny sposób skutecznego systemu deportacji i odstraszania imigrantów, będzie to porażka najważniejszego elementu programu jej środowiska i interesu narodowego Włochów. 

Z jednej strony Meloni się „normalizuje” i zrzuca łatkę „skrajnej prawicy”, co ma wpływ również jej zwrot w stosunku do Rosji po 24 lutego i kontynuację wsparcia militarnego dla Ukrainy. Część liberalno-lewicowych komentatorów obawia się, że dzięki temu 46-letnia Meloni stanie się trwałym przywódcą Włoch, a na przestrzeni czasu będzie w stanie stopniowo realizować swój prawicowy program po umocnieniu się w Europie, stabilizacji poparcia i słabnięciu Mattarelli (choćby czysto zdrowotnemu, nie można też wykluczać śmierci 82-latka lub odejścia ze względu na słaby stan zdrowia). Z drugiej część establishmentu liczy, że Meloni zostanie po prostu zneutralizowana i nie przeprowadzi we Włoszech żadnej głębokiej zmiany w kierunku narodowo-konserwatywnym, a duża część środowisk jej koalicji zostanie skutecznie otorbiona przez grupy interesu dążące do utrzymania status quo. Jej rządy są dziś stabilne, ale za cenę licznych ustępstw i odkładania spraw na później. 

Warto pamiętać, że to starożytny Rzym dał nam nie tylko boga Janusa, ale także wiele zwrotów tworzących nasz język. Kunktator – „osoba umyślnie z czymś zwlekająca lub przeciągająca coś” – to w pierwszej kolejności przydomek Kwintusa Fabiusza Maksimusa, dowódcy który w III w. p.n.e. podczas wojen z Hannibalem grał na czas, oszczędzał życie żołnierzy i promował taktykę dokonywania punktowych uderzeń zamiast frontalnej konfrontacji. Nazywano go później także „tarczą Rzymu. Ostatecznie Rzym zwyciężył, do czego przysłużył się nie tyle Fabiusz „Kunktator”, co bardziej ofensywny Scypion. Tak jak pisała sama przyszła premier jeszcze w czasach opozycji: „ostatecznie liczy się, czy ty bardziej zmienisz system, czy to system bardziej zmieni ciebie” 

Zainteresowanych bliżej włoską sceną polityczną odsyłam do swojej książki o Giorgii Meloni i drodze do władzy jej środowiska, która ukazała się niedawno w Wydawnictwie Dębogóra.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1(11)/2023.

fot. pexels.com

Artykuł Włochy Meloni – stabilne kunktatorstwo pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Republika Mołdawii jest niewielkim państwem, znajdującym się na terenie historycznej Besarabii. Powstała ona na początku lat 90-tych XX wieku, wskutek uniezależnienia się od upadającego Związku Radzieckiego, którego częścią składową była od 1944 roku. Przed wejściem w struktury ZSRR, tereny dzisiejszej Republiki Mołdawii należały między innymi do Turcji, Rosji i Rumunii. Bogata historia ziem besarabskich skutkowała pojawieniem się na jej obszarze licznych grup etnicznych i narodowościowych. 

Najliczniejszą, dominującą grupą narodową zamieszkującą Republikę Mołdawii są rumuńskojęzyczni Mołdawianie, którzy zgodnie z danymi zamieszczonymi w spisie powszechnym z 2014 roku stanowili 75,1% populacji. Poza nimi Mołdawię zamieszkują również: Rumuni – 7%, Ukraińcy – 6,6% oraz Rosjanie 4,1%. Najliczniejszą mniejszością etniczną w Republice są z kolei Gagauzowie, których populacja wynosiła w 2014 roku 4,6% ogółu. 

Mimo dominującej przewagi Mołdawian w ogóle populacji Republiki Mołdawii, państwo to posiada wiele problemów dotyczących kwestii etnicznych i tożsamościowych. Ten niewielki kraj sąsiadujący z Rumunią i Ukrainą, z uwagi na burzliwą historię ziem, na których powstał jest areną na której występują liczne konflikty etniczne, a także jest on obszarem, na którym rozgrywa się rywalizacja mocarstw, tj. Federacji Rosyjskiej i Unii Europejskiej. 

Z czego Rosja jest niezwykle aktywnym graczem w kwestii oddziaływania na Republikę Mołdawii za pomocą mniejszości narodowych i etnicznych w tym państwie. Działania Rosji, a wcześniej Związku Radzieckiego, doprowadziły do sytuacji w której w niektórych regionach Mołdawii występują silne tendencje separatystyczne. Do takiego obszaru należy przede wszystkim Naddniestrzańska Republika Mołdawska, zwana również Naddniestrzem, w którym tendencje separatystyczne przyjęły formę walki zbrojnej, w wyniku której region ten odłączył się de facto od swojego państwa macierzystego, stając się tym samym państwem nieuznawanym przez społeczność międzynarodową. 

Drugim regionem, na terenie którego istnieją silne nastroje separatystyczne podsycane przez Federację Rosyjską jest Terytorium Autonomiczne Gagauzja (Gagauz Yeri). Obszar ten zamieszkiwany jest przez turkijski języczny mikronaród gagauski, który przejawia wyraźne prorosyjskie sympatie oraz zdecydowaną niechęć do sąsiadującej z Mołdawią Rumunii. 

Etnogeneza Gagauzów 

Wyjątkowość Gagauzów wynika przede wszystkim z faktu, że po dziś dzień nie mamy dokładnej wiedzy na temat pochodzeni tej grupy etnicznej. W literaturze przedmiotu, traktującej o Gagauzach często wymienia się liczne teorie genezy tego etnosu, zwykle diametralnie od siebie różne. Według niektórych badaczy, lud gagauski należy do grupy ludów tureckich, na co wskazywać ma używany przez Gagauzów język. Inni badacze głoszą pogląd, że zamieszkująca tereny Besarabii mniejszość ma pochodzenie słowiańskie, a dokładniej bułgarskie. Istnieją również teorie głoszące, że obecni przedstawiciele mikronarodu gagauskiego, jak wymienia J. Hatłas: 1. Są potomkami Uzgów, Oguzów; 2. Pochodzą od Kumanów; 3. Są potomkami Protobułgarów; 4. Pochodzą od Turków seldżuckich; 5. Są sturczonymi Bułgarami; 6. Są Grekami; 7. Są efektem zmieszania ze sobą różnych substratów turkijskich; 8. Stanowią efekt zmieszania ze sobą różnych nacji (niekoniecznie turkijskiego pochodzenia)

Każda z przywołanych teorii posiada grono zwolenników. Dla przykładu, ba- dacze bułgarscy w większości lansują pogląd, jakoby Gagauzowie byli Bułgarami, którzy w czasach niewoli tureckiej zostali poddani procesowi turkizacji, na co wskazywałoby używanie przez nich języka należącego do grupy języków turkijskich, przy jednoczesnym zachowaniu wyznania prawosławnego. Wśród mieszkańców i władz Mołdawii oraz Ukrainy dominuje z kolei pogląd, zgodnie z którym mikronaród Gagauski jest pochodną średniowiecznych plemion tureckich. 

Różnice w poglądach na temat pochodzenia Gagauzów nie istnieją jednak wyłącznie w teoriach wymienianych przez badaczy. Sami przedstawiciele etnosu przedstawiają wiele koncepcji swego pochodzenia. Część Gaugazów określa się mianem „sturczonych Bułgarów”, inni z kolei twierdzą, że są „zbułgarzonymi Turkami”. 

Faktem jest, że Gagauzowie posługują się językiem gaugaskim, który należy do rodziny języków tureckich, a dokładniej do grupy języków o guzyjskich, co wskazuje na istnienie pewnych związków Gagauzów z plemionami tureckimi. Jednakże, z uwagi na deklarowane przez przedstawicieli tego mikronarodu wyznania religii prawosławnej, a także podobieństwa w folklorze, kulturze materialnej i duchowej do kultury narodu bułgarskiego, wynikającej przede wszystkim z koegzystencji tych dwóch etnosów na terenie Bułgarii, z której pochodzą oraz na terenie Besarabii, która stała się ich nową ojczyzną, wskazują na liczne podobieństwa między tymi dwoma narodami. Jedyną wyraźną różnicą między Bułgarami a Gagauzami jest posługiwanie się językami należącymi do dwóch odmiennych rodzin – słowiańskiej i tureckiej. Niemniej jednak kwestia etnogenezy Gagauzów nadal nie jest w pełni znana, dlatego ich pochodzenie możliwe jest do rozważenia wyłącznie na podstawie istniejących obecnie teorii. 

Zobacz także: Mołdawia kolejnym państwem do „denazyfikacji”?

Gagauzowie w Besarabii 

Ludność gagauska zamieszkuje obecnie kilka państw. Zaliczyć do nich można Bułgarię, z której pochodzą, Turcję, Ukrainę oraz Mołdawię. W ostatnim z wymienionych państw istnieje największe na świecie skupisko etnosu gagauskiego. Zgodnie z danymi mołdawskiego spisu powszechnego z 2014 roku, liczebność mniejszości gagauskiej wynosi około 126 tysięcy, co czyni ich największą mniejszością etniczną w tym państwie.

Gagauzowie zamieszkują głównie obszary południowej Besarabii, nazywanej Budziakiem. Na tereny te przybyli w kilku falach migracyjnych, które miały miejsce między drugą połową XVIII wieku a początkiem XIX wieku. Za szczególną datę dla gagauskiej kolonizacji Budziaku można przyjąć rok 1812, w którym, na mocy podpisanego traktatu pokojowego kończącego VIII wojnę rosyjsko-turecką, Besarabia weszła pod władanie Imperium Rosyjskiego. 

Włączenie terenów Besarabii do Rosji zapoczątkowało okres masowego ściągania osadników na stepy Budziaku. Osadnikom przybyłym z Półwyspu Bałkańskiego, których większość stanowili Bułgarzy oraz Gagauzowie z Dobrudży, władze rosyjskie obiecały nadać status kolonistów. Zdaniem władz rosyjskich, pochodzące z północnej części Bułgarii etnosy idealnie nadawały się do osiedlenia i zagospodarowania nowo przyłączonego do Imperium terytorium, dlatego też władze prowadziły akcję agitacyjną na szeroką skalę, dzięki czemu migracja ludności bułgarskiej i gagauskiej była w większości przypadków dobrowolna. Rosyjskie obietnice nadania migrantom statusu kolonistów oraz spokojnego i dostatniego życia nie miały jednak odzwierciedlenia w rzeczywistości, co spotkało się z natychmiastowym sprzeciwem przybyłych na tereny południowej Besarabii osadników. Spowodowało to odwrotną tendencję migracyjną. Duża część Bułgarów powróciła do swojej ojczyzny, jednakże ludność gagauska pozostała na terenach Budziaku i po licznych protestach uzyskała od władz rosyjskich status kolonistów oraz została zwolniona z płacenia podatków czy służby wojskowej. Doprowadziło to do sytuacji, w której większość pochodzących z Dobrudży Gagauzów przesiedliła się na tereny południowej Besarabii tworząc tam obszar zwartego osadnictwa gagauskiego, przeplatającego się z osadnictwem diaspory bułgarskiej. 

Na przestrzeni lat obszar zamieszkiwany przez ludność gagauską wielokrotnie zmieniał swoją przynależność państwową. W roku 1812 Besarabia weszła pod władanie Imperium Rosyjskiego, w latach 1856-61 Budziak Należał do Hospodarstwa Mołdawskiego, które uzyskało te ziemie na mocy podpisanego w 1856 roku traktatu paryskiego. W 1861 roku, po zjednoczeniu Hospodarstwa Mołdawskiego z Księstwem Wołoskim, tereny południowej Besarabii weszły w skład Księstwa Rumunii, w którego granicach funkcjonowały do 1878 roku. W 1878 roku Besarabia ponownie włączona została do Imperium Rosyjskiego i pozostawała w jego granicach do końca I wojny światowej, kiedy to Rumunia, korzystając z porewolucyjnego chaosu w Rosji zaanektowała tereny Besarabii, nad którą następnie pełniła zwierzchnictwo przez cały okres międzywojenny. 

Na początku II wojny światowej terytorium dzisiejszej Mołdawii weszło w skład ZSRR, na mocy podpisanego z III Rzeszą paktu Ribbentropp–Mołotow, który nadawał Związkowi Radzieckiemu prawo do aneksji Besarabii. W 1941 roku władze sowieckie zażądały zrzeczenia się tych terenów przez Rumunię, na co bezsilne w porównaniu do komunistycznego giganta państwo rumuńskie przystało.

Zaledwie rok po zaanektowaniu terenów dzisiejszej Republiki Mołdawii przez ZSRR, Besarabia ponownie przeszła w ręce Rumunii, której wojska, sprzymierzone z III Rzeszą wkroczyły na terytorium Związku Radzieckiego. Rozpoczęło to okres  trzyletniej okupacji rumuńskiej, która miała miejsce w latach 1941-44. Przejęcie Besarabii i Północnej Bukowiny przez reżim rządzącego wówczas Rumunią gen. Iona Antonescu rozpoczęło proces masowej eksterminacji żyjącej na tych terenach ludności żydowskiej oraz romskiej. Ten niedługi, zaledwie trzyletni okres trwania okupacji, w wyniku której około 200 tysięcy ludzi zostało zamordowanych jest niezwykle istotny w kwestii rozważań nad gagauskim separatyzmem w Republice Mołdawii. Trzy lata terroru rumuńskich nacjonalistów odcisnęło na Gagauzach niezwykle trwałe piętno, które podsycane było następnie przez władze sowieckie, które od 1944 roku sprawowały władzę nad Besarabią i uczyniły Związek Radziecki nowym domem dla ludności gagauskiej. 

Gagauzowie w Mołdawskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej 

W okresie funkcjonowania w ramach ZSRR Mołdawskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej (MSRR), tereny te poddawane były procesowi silnej sowietyzacji, nazywanej również „mołdawianizacją”. Koncepcja „mołdawianizmu” była próbą utworzenia nowego narodu – narodu mołdawskiego, który zgodnie z sowiecką narracją miał być zupełnie odrębnym od Rumunów. W tym też celu wprowadzono zmianę alfabetu z łacinki na cyrylicę oraz zapewniono podstawy do rozwoju na tych terenach języka rosyjskiego, który stał się językiem elit oraz komunikacji międzyetnicznej. 

Znajomość języka rosyjskiego umożliwiła Gagauzom znaczący awans społeczno- -ekonomiczny, szczególnie biorąc pod uwagę fakt, że przed II wojną światową większość przedstawicieli etnosu gagauskiego stanowili analfabeci18. Możliwości, jakie gwarantowała Gagauzom znajomość języka rosyjskiego sprawiła, że język ten stał się ich drugim językiem narodowym. Na okres funkcjonowania MSRR w ramach Związku Radzieckiego przypada również rozwój kultury gagauskiej, przez co lata 50.-80. XX wieku są dla wielu Gagauzów symbolem największego prosperity ich mikronarodu.

Na drugą połowę lat 80. XX wieku przypada z kolei okres gorbaczowowskiej pieriestrojki, która stanowiła okres silnego przebudzenia narodowego we wszystkich republikach radzieckich. Na terenie Mołdawskiej SRR zaczęły powstawać kluby dyskusyjne, które szybko przekształciły się w organizacje i ruchy polityczne. Największe wówczas znaczenie w mołdawskim życiu politycznym miał Mołdawski Front Ludowy (FPM) stojący w opozycji do władzy radzieckiej. Gagauzowie z kolei utworzyli Gagauz halki (Lud Gagauski) będący zrzeszeniem najważniej- szych gagauskich organizacji społeczno–politycznych, których celem przewodnim było utworzenie autonomii gagauskiej w ramach Mołdawskiej SRR. Mołdawski Front Ludowy postulował z kolei przeprowadzenie reformy językowej, która zmieniłaby zapis języka rumuńskiego/mołdawskiego z cyrylicy na łacinkę. 

Cele FPM zostały zrealizowane 31 sierpnia 1989 roku, kiedy to Rada Najwyższa MSRR przyjęła forsowane przez Front ustawy językowe. Na ich podstawie język mołdawski stał się językiem urzędowym w Republice, co doprowadziło do licznych zwolnień urzędników państwowych, którzy nim nie władali. Dominującemu dotychczas w życiu publicznym i społecznym językowi rosyjskiemu nadano status języka komunikacji międzyetnicznej, co stanowiło niemały  problem dla ludności gagauskiej. W 1989 roku zaledwie 4,4% Gagauzów znało język mołdawski. Również polityka rosnącego w siłę ugrupowania opozycyjnego działała na niekorzyść mikronarodu. Część z radykalnych członków Mołdawskiego Frontu Ludowego, poza odmówieniem ludności gagauskiej prawa do autonomii, głosiła również hasła przyłączenia Mołdawii do sąsiadującej z nią Rumunii, co dla wielu pamiętających zbrodnie reżimu generała Antonescu Gagauzów oraz podsycanej przez władze sowieckie nienawiści do Rumunów było najgorszym z możliwych scenariuszy. 

Odmowa prawa do autonomii oraz perspektywy potencjalnej fuzji z Rumunią skłoniły przedstawicieli ludności gagauskiej do ogłoszenia Gagauskiej Autonomicznej SRR w składzie Mołdawskiej SRR, co odbyło się 12 listopada 1989 roku na Nadzwyczajnym Zjeździe Ludu Gagauskiego. Anulowanie tej decyzji przez Prezydium Rady Najwyższej MSRR zaledwie dzień później, doprowadziło do wzrostu napięć między mikronarodem a władzami Mołdawskiego Frontu Ludowego, a w konsekwencji do wybuchu konfliktu mołdawsko-gagauskiego. 

19 sierpnia 1990 roku, po kolejnej odmowie prawa do autonomii, Gagauzowie ogłosili utworzenie Republiki Gagauskiej, która miała być niezależna od Mołdawii, ale pozostawać w składzie ZSRR, od którego Mołdawia uniezależniła się kilka miesięcy wcześniej. Ponownie jednak Prezydium Rady Najwyższej anulowało tę decyzję, a kilka dni później zdelegalizowało ruch Gagauz halki. Wydarzenie przyczyniło się do znaczącej eskalacji napięć między ludnością gagauską a Mołdawskim Frontem Ludowym. Wybuch konfliktu zbrojnego nie nastąpił tylko i wyłącznie z uwagi na wprowadzenie na tereny zasiedlane przez Gagauzów wojsk Związku Radzieckiego oraz rosnące napięcie między władzami Mołdawii a próbującym odłączyć się od macierzy Naddniestrzem, które skutkowało kilkoma potyczkami zbrojnymi. 

Morale ludności gagauskiej obniżyła również decyzja ówczesnego I Sekretarza Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego – Michaiła Gorbaczowa, który nie uznał utworzenia Republiki Gagauskiej w składzie ZSRR. Stanowiło to ogromny cios dla starającego się uniezależnić od Mołdowy mikronarodu, gdyż jego przedstawiciele najbardziej liczyli właśnie na przychylność przywódcy Związku Radzieckiego. Decyzja Gorbaczowa nie doprowadziła jednak do porzucenia idei secesji. W grudniu 1991 roku przeprowadzono nieuznane przez władze Mołdawii referendum, w którym ludność gagauska opowiedziała się za utworzeniem niezależnej od Mołdowy Republiki Gagauskiej wchodzącej w skład ZSRR. Upadek Związku Radzieckiego zniweczył jednak plany Gagauzów, którzy bez jego wsparcia nie byliby w stanie rzeczywiście uniezależnić się od swojego państwa macierzystego, co zaprzepaściło możliwości secesji. 

Na korzyść Gagauzów zadziałała jednak wygrana przez Naddniestrze wojna pięciomiesięczna, którą quasi-państwo to toczyło z Mołdawią przy wsparciu Rosji. Przegrana Republiki Mołdawii skłoniła jej władze to zmiany podejścia wobec terenów, na których istniały silne tendencje separatystyczne. Mniej konfrontacyjna polityka władz mołdawskich umożliwiła Gagauzom powrót do idei autonomii oraz do osiągnięcia pewnego porozumienia, dzięki czemu parlament Mołdawii rozpoczął pracę nad konkretnymi projektami ustaw. W roku 1994 zatwierdzona została nowa ustawa zasadnicza Republiki Mołdawii, której zapisy umożliwiały nadaniu Gagauzji szczególnego statusu. Na podstawie tych zapisów parlament mołdawski przyjął ustawę O szczególnym statusie prawnym Gagauzji (Gagauz Yeri), która nadawała status autonomii obszarom, na których co najmniej 50% mieszkańców stanowiła ludność gagauska. 

Zobacz także:  Rozwój sceny politycznej na Białorusi i w Mołdawii w kontekście wyborów prezydenckich w 2020 roku

Terytorium Autonomiczne Gagauzja 

Powstała w 1994 roku autonomia gagauska, nazywana w literaturze przedmiotu jako Terytorium Autonomiczne Gagauzja (Gagauz Yeri) zajmuje niewielki obszar Mołdawii, zaledwie ok. 1830 km2, czyli 5% terytorium całego kraju. Autonomia nie stanowi zwartego obszaru i składa się z czterech enklaw zamieszkałych w co najmniej 50% przez ludność gagauską. Stolicą Terytorium Autonomicznego Gagauzja jest miasto Komrat. 

Gagauzja swoje funkcjonowanie opiera na trzech aktach prawnych, którymi są: Konstytucja Republiki Mołdawii, Status Gagauzji oraz ustawa O szczególnym statusie prawnym Gagauzji (Gagauz Yeri). Dokumenty te nadały Gagauzom pewną formę prawa do samostanowienia, jednakże w każdym z nich podkreśla się, że Terytorium Autonomiczne Gagauzja jest nieodłączną częścią Republiki Mołdawii, co uniemożliwia Gagauz Secesję. Do 2003 roku jednak zarówno w Statusie Gagauzji, który można określić mianem lokalnej ustawy zasadniczej, jak i w ustawie O szczególnym statusie prawnym Gagauzji (Gagauz Yeri) obowiązywał zapis, zgodnie z którym Terytorium Autonomiczne Gagauzja miało prawo do ogłoszenia swej niepodległości w przypadku stracenia suwerenności przez Republikę Mołdawii. Utrata niezależności przez Mołdawię miała w domyśle oznaczać utratę jej obecnego statusu na rzecz połączenia się z Rumunią. Nowelizacja Konstytucji Republiki Mołdawii z 2003 roku uznała jednak Gagauzję za „składową i nieodłączną” część Mołdawii, zaś wchodzące w jej skład terytoria oraz zasoby określono mianem własności narodu mołdawskiego, co jednocześnie sprawiło, że możliwość ogłoszenia przez Gagauzów niepodległości stała się niekonstytucyjna, a zatem nielegalna. Terytorium Autonomiczne Gagauzja posiada własne władze lokalne, do których należą: parlament, komitet wykonawczy oraz gubernator noszący tytuł baszkana. Językami urzędowymi na terenie autonomii są: rumuński, gagauski oraz rosyjski, z czego najczęściej używanym językiem, zarówno w życiu społecznym jak i edukacji jest język rosyjski, który uważany jest za bardziej atrakcyjny niż gagauski. 

Rola Federacji Rosyjskiej w Gagauzji 

Zamieszkująca Republikę Mołdawii ludność gagauska, poza samymi związkami językowymi oraz wyznaniowymi z Rosją przejawia silne sympatie prorosyjskie. Na terenie Gagauz Yeri panuje nostalgia za czasami istnienia Związku Radzieckiego oraz okresem gagauskiego prosperity, które miało miejsce w latach 50.-80. XX wieku. Przejawami takiego stanu rzeczy jest zachowanie radzieckich nazw ulic w miastach oraz używanie na nagrobkach wyłącznie języka rosyjskiego. Dostrzegalna na terenie autonomii jest również wyraźna niechęć do Rumunii, z uwagi na pamięć o wydarzeniach z lat 1941-44, które Gagauzowie określają mianem okupacji rumuńskiej. Brak sympatii do sąsiadującego od zachodu z Mołdawią państwa jest również wynikiem długotrwałej propagandy radzieckiej, która obwiniała Rumunów o wszystko co najgorsze.

Prorosyjskie sympatie zamieszkującej Mołdawię ludności gagauskiej są pewnym przejawem separatyzmu tego mikronarodu. Nie jest on tak wyraźny i dosadny jak separatyzm naddniestrzański, aczkolwiek oddziałuje on na władze w Kiszyniowie oraz stwarza przestrzeń do działań Kremla na rzecz destabilizacji Republiki Mołdawii, jak również do zachowania swoich wpływów na tym obszarze. 

Głównym celem działań separatystycznych Terytorium Autonomicznego Gagauzja jest osiągnięcie jak największego stopnia autonomii w Republice. Z tego też powodu przedstawiciele Gagauz Yeri starali się zablokować w 2013 roku wprowadzenie poprawek do ustawy o lokalnych finansach publicznych, która ograniczałaby dochody z podatków Autonomii do zaledwie 25% zebranego podatku dochodowego od osób fizycznych i 50% podatku dochodowego od osób prawnych, VAT czy akcyzy, co znacząco zwiększyłoby zależność regionu od centrum, gdyż straty miałby być pokrywane z budżetu centralnego Mołdawii. 

W roku 2014 na terenie Gagauz Yeri przeprowadzone zostało referendum na rzecz integracji Autonomii z Unią Celną (obecnie Euroazjatycką Unią Gospodarczą), w którym aż 97% głosujących poparło tę ideę. Miała to być gagauska odpowiedź na planowane podpisanie przez Mołdawię umowy stowarzyszeniowej z Unią Europejską. Władze Republiki Mołdawii, dążące do zwiększenia stopnia integracji ze strukturami europejskimi stanowczo sprzeciwiły się wynikom tego referendum, uznając je za nielegalne. Brak akceptacji wyników referendum ze strony władz w Kiszyniowie zwiększył napięcia na linii Gagauzja – centrum, gdyż dla ludności gagauskiej idea integracji z Unią Europejską wydaje się po części tożsama z połączeniem się Mołdawii z Rumunią. Gagauzowie uważają ponadto, że wejście Republiki Mołdawii w struktury europejskie przyczyni się do pogorszenia się poziomu życia na terenie Gagauzji. W wyniku sprzeciwu odnośnie głosowania, zaledwie miesiąc później, Gagauzowie przegłosowali w lokalnym parlamencie utworzenie tzw. „drużyn ludowych”, czyli ochotniczych formacji mających na celu wspieranie lokalnych funkcjonariuszy policji między innymi poprzez przeciwstawianie się potencjalnym działaniom służb mundurowych z Kiszyniowa na terenie Autonomii. 

Przejawami gagauskich sympatii prorosyjskich, które wiążą się z tendencjami separatystycznymi tego regionu są również liczne protesty i bojkoty organizowane przez przedstawicieli ludności gagauskiej. W prawie trzydziestoletniej historii istnienia Terytorium Autonomicznego Gagauzja wielokrotnie miały miejsce antyrządowe demonstracje, na których protestujący domagali się zmiany kierunku polityki zagranicznej Kiszyniowa. 

W 2022 roku przez Mołdawię przetoczyła się duża liczba protestów antyrządowych, które mimo że były nieliczne to występowały regularnie przez kilka miesięcy. Demonstranci protestowali głównie przeciwko wzrostowi cen żywności i energii, jednakże z wyraźnym prorosyjskim wydźwiękiem. Mieszkańcy Gagauz Yeri krytykowali wprowadzony przez władze centralne w Kiszyniowie zakaz używania wstęgi św. Jerzego, którą określono symbolem agresji rosyjskiej na Ukrainę oraz symbol nawołujący do wojny. W wyniku rosnących cen energii, przedstawiciele ludności gagauskiej zwrócili się z prośbą do Moskwy o udzielenie Gagauzom pomocy humanitarnej w postaci dostarczenia im gazu po cenach niższych niż reszcie Mołdawii. W tym też roku, na terenie Autonomii powołany został antyrządowy i prorosyjski Ludowy Związek Gagauzji (Gagauz Halk Birlii), który głosi m.in. hasła rozwoju dobrych stosunków z Rosją i innymi członkami Euroazjatyckiej Unii Gospodarczej. Organizacja ta krytykuje również władze centralne Mołdawii określając je jako rusofobiczne oraz prowadzące „antynarodową i antypaństwową politykę” mającą na celu „oddalenie Mołdawii od Rosji”. 

Protesty mieszkańców Terytorium Autonomicznego Gagauzja rozeszły się szerokim echem w mediach rosyjskich, przez co zarówno rzeczone media, jak i rosyjskie władze poparły demonstrantów i utworzenie Ludowego Związku Gagauzji. Stanowi to niemały problem dla władz centralnych Mołdawii, gdyż próby zbliżenia Gagauzji z Federacją Rosyjską oraz jawne poparcie władz rosyjskich udzielane protestującym jest wyraźnym czynnikiem destabilizującym Republikę Mołdawii. 

Zakończenie 

Prorosyjskie sympatie panujące wśród mieszkańców Terytorium Autonomicznego Gagauzja niewątpliwie dają możliwość Federacji Rosyjskiej na konkretne oddziaływanie na Republikę Mołdawii. Zamrożony konflikt między Kiszyniowem a Komratem, mimo iż oficjalnie zażegnany w 1994 roku poprzez przyznanie ludności gagauskiej prawa do autonomii, cały czas jest powodem do wzrostu napięć między nastawionym proeuropejsko centrum a domagającym się większej niezależności i sympatyzującym z Rosją regionem. Aktualnie nie można powiedzieć, że separatyzm gagauski jest poważnym zagrożeniem dla Republiki Mołdawii, z uwagi na niewielką możliwość oddziaływania tej najbiedniejszej części państwa na władze w Kiszyniowie. O wiele większym problemem jest dla tego państwa separatyzm naddniestrzański, który zarówno w historii jak i obecnie przejawiał się radykalniej i intensywniej niż ten panujący na terenie autonomii gagauskiej. Nie ulega jednak wątpliwości fakt, że w obliczu toczącej się na Ukrainie wojny, Rosja będzie starała się ugrać jak najwięcej, a co za tym idzie, próby destabilizacji sąsiadującej z Ukrainą od południowego zachodu Mołdawii mogą się nasilić, szczególnie z uwagi na fakt, że Federacja Rosyjska może oddziaływać na Gagauzję za pomocą swojego softpower. Powszechnie znany i używany na terenie całej Autonomii język rosyjski, w którym prowadzona jest edukacja każdego szczebla oraz deklarowane przez ludność gagauską wyznanie prawosławne zdecydowanie zbliżają Gagauzję do Rosji. 

Istotnym jednak do odnotowania faktem jest, że pomimo niestanowienia obecnie szczególnego zagrożenia dla Republiki Mołdawii Terytorium Autonomiczne Gagauzja może mieć duży wpływ na istniejący od przeszło trzydziestu lat konflikt naddniestrzański. Domaganie się przez Gagauz Yeri większej swobody działania niż ma obecnie, może wpływać na potencjalne zjednoczenie quasi-państwa ze swoją macierzą. Oznacza to, że widząc nastroje panujące w Gagauzji mieszkańcy lewobrzeżnej części Dniestru nie zgodzą się na integrację z Republiką Mołdawii na zasadach autonomii, którą władze w Kiszyniowie postulują. 

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1(11)/2023.

fot. iStock

Zobacz także: Wielki brat nie patrzy. Górski Karabach jako przykład klęski rosyjskiej dyplomacji w dobie wojny na Ukrainie

Artykuł Separatyzm gagauski jako przejaw prorosyjskich sympatii w Republice Mołdawii pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Górski Karabach (GK), to kraina mieszcząca się w południowo-wschodniej części Małego Kaukazu. Wzbudza zainteresowanie wielu aktorów politycznych, a szczególnie Armenii i Azerbejdżanu. Ze względu na swe położenie mieści się również w kręgu zainteresowań Federacji Rosyjskiej (FR). Rosja jako lider Kaukazu skoncentrowana jest na utrzymaniu swej dominacji w regionie. Jednakże w dobie wojny na Ukrainie kwestia konfliktu karabaskiego zeszła na dalszy plan, co autorka poniższego artykułu uważa, za klęskę rosyjskiej dyplomacji. 

Celem niniejszego artykułu jest udowodnienie, iż działania dyplomacji Federacji Rosyjskiej w Górskim Karabachu w dobie wojny na Ukrainie charakteryzują się zaniedbaniem i stanowią przykład klęski jej polityki zagranicznej. Aby przedstawić ten temat w sposób wyrazisty, w pierwszej części omówiony zostanie przebieg konfliktu, zaś w drugiej części scharakteryzowane zostaną interesy Rosji w regionie Kaukazu Południowego, co wiąże się bezpośrednio z jej zainteresowaniem Górskim Karabachem. W ostatniej części opisana zostanie polityka zagraniczna Federacji Rosyjskiej wobec konfliktu w Górskim Karabachu zarówno podczas początku konfliktu, jak i w 2023 roku. 

Przebieg konfliktu 

Korzenie konfliktu sięgają wczesnych lat 20. poprzedniego wieku. Wówczas kraina ta została przekazana przez Sowietów jako region autonomiczny sowieckiemu Azerbejdżanowi. Nastąpiło to pomimo tego, iż Górski Karabach był w 94% zamieszkały przez populację Ormian. 

Konflikt zbrojny wybuchł w 1988 roku w wyniku żądania przez Górsko-Karabaski Obszar Autonomiczny (GKOA) przyłączenia do Armeńskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Jednakże zarówno Azerbejdżan, jak i władze Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR) nie zaakceptowały roszczeń GKOA. Decyzja ta była umotywowana art. 78 Konstytucji ZSRR, według którego, aby przyłączyć się do innej republiki sowieckiej, dany obwód autonomiczny, musiał uzyskać na to zgodę republiki, do której należał. W wyniku wzrostu napięcia między obiema grupami etnicznymi doszło do starć w Baku w styczniu 1990 roku. ZSRR odpowiedziało na te wydarzenia wysyłając tam swoje wojska, które doprowadziły do licznych ofiar wśród ludności cywilnej. 

Po upadku Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich Azerbejdżan stał się niepodległym państwem 30 sierpnia 1991 roku. Ogłoszono wówczas zmianę statusu Górskiego Karabachu, odbierając mu autonomię. W odpowiedzi na ten fakt parlament Górskiego Karabachu 10 grudnia 1991 roku przyjął rezolucję, w której zadeklarował, iż Górski Karabach uzyskał niepodległość w 1992 roku, co zostało uznane przez Armenię. Wraz z wycofaniem się rosyjskich sił wojskowych z terytoriów Azerbejdżanu, Ormianie 24 września 1991 roku rozpoczęli działania ukierunkowane na likwidację obecności Azerów w Górskim Karabachu. Powstańcy ormiańscy ostatecznie wyparli wojska Azerbejdżanu ze spornych obszarów oraz przyległych ziem należących do Azerbejdżanu. W 1992 roku Grupa Mińska Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE), wcześniej znanej jako Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie – KBWE, zainicjowała rozmowy pokojowe. 5 maja 1994 roku doszło do podpisania Protokołu z Biszkeku, który stanowił porozumienie o przerwaniu ognia. 

Pomimo oficjalnego przyjęcia na arenie międzynarodowej, iż konflikt karabaski zamrożono, w dalszym ciągu dochodziło do incydentów zbrojnych na granicy. Dlatego też lepszym określeniem było nazywanie go wobec ówczesnych wydarzeń konfliktem o niskiej intensywności. W dalszym ciągu na arenie międzynarodowej prowadzono działania na rzecz procesu pokojowego. 

Pierwsze poważne niepokoje nastąpiły pod koniec czerwca 2003 roku. Wzdłuż linii rozgraniczenia miało miejsce szereg incydentów (wymiany ognia, porywanie zakładników), w których zginęło kilku azerbejdżańskich żołnierzy. Następnie w lutym 2004 roku podczas kursów w ramach programu NATO Partnerstwo dla Pokoju w Budapeszcie, doszło do zabicia kursanta z Armenii przez azerbejdżańskiego oficera Ramila Safarowa. Od tamtego czasu ilość incydentów między obywatelami Armenii i Azerbejdżanu zaczęła się zwiększać. Na ten fakt wpłynęło zwłaszcza późniejsze ułaskawienie wyżej wspomnianego oficera przez prezydenta Azerbejdżanu. 

Naruszenie zawieszenia broni nastąpiło 2 kwietnia 2016 roku i trwało cztery dni, stąd nazywa się ten konflikt „wojną czterodniową” Armia azerbejdżańska rozpoczęła ofensywę na terytoria zajmowane przez siły ormiańskie z dwóch kierunków – północnego wschodu i południowego wschodu. Baku podtrzymywało, iż była to odpowiedź na ostrzeliwanie azerskich obiektów cywilnych przez Ormian. Jednak najprawdopodobniej była to próba przerwania lub przetestowania ormiańskiej linii obrony (ale raczej nie wojny błyskawicznej mającej na celu odbicie Karabachu). W wyniku czterodniowej ofensywy Azerowie skorygowali nieznacznie linię frontu na swoją korzyść. Dzięki ponownej mediacji Rosji w dniu 5 kwietnia obie strony wyraziły zgodę na zawarcie porozumienia o zawieszeniu broni. 

Względny spokój przeplatał się z incydentami przez następne cztery lata, aż 27 września 2020 roku nastąpiło ponowne naruszenie porozumienia i rozpoczęła się wojna między Azerbejdżanem a Armenią. Pomimo dokonywano prób mediacji konflikt trwał przez 44 dni. Wojna zakończyła się sukcesem militarnym Azerbejdżanu, który odzyskał kontrolę nad swoimi terytoriami. 9 listopada 2020 roku podpisano porozumienie o zawieszeniu broni przy mediacji prezydenta Rosji Władimira Putina. 10 listopada 2020 roku Rosja ogłosiła zakończenie konfliktu w Górskim Karabachu. Porozumienie zobowiązywało Armenię do opuszczenia okręgu Kalbadżar do 25 listopada 2020 roku, a okręgu Lachin do 1 grudnia 2020 roku. Zdecydowano o tym, że połączenie między Górskim Karabachem a Armenią powinno przebiegać korytarzem Lachin i omijać miasto Szusza, które będzie kontrolowane przez wojska pokojowe Federacji Rosyjskiej. 

Warunki porozumienia nie odpowiadały Ormianom i w związku z tym przeprowadzili oni protesty na szeroką skalę przeciwko rządowi premiera Nikola Paszyniana. 11 stycznia 2021 roku Rosja, Azerbejdżan i Armenia spotkały się w Moskwie, aby wyjaśnić szczegóły porozumienia. Mimo ogłoszenia przez prezydenta Putina tego, iż doszło do rozwiązania konfliktu, przyszłość Górskiego Karabachu w dalszym ciągu była niepewna. 

Rozgorzenie napięcia nastąpiło ponownie 24 marca 2022 roku, gdy siły azerbejdżańskie wkroczyły do wsi Farruch. Według strony ormiańskiej miał miejsce akt agresji, zaś według azerskiej – „uściślenie pozycji i miejsc dyslokacji„. Według Azerbejdżanu nie doszło do użycia siły, jednakże władze Górskiego Karabachu podawały, iż miało to miejsce. Mediacji podjęło się dowództwo stacjonującego w rejonie konfliktu kontyngentu rosyjskich sił pokojowych (eskalacja miała miejsce w strefie ich odpowiedzialności), doszło także do rozmów telefonicznych pomiędzy ministrem obrony Rosji Siergiejem Szojgu a jego odpowiednikami z Azerbejdżanu i Armenii. 27 marca rosyjski resort obrony poinformował o opanowaniu sytuacji i wycofaniu azerbejdżańskich wojsk. 

Do kolejnego incydentu doszło 3 sierpnia 2022 roku. Nastąpiła wymiana ognia, w której zginął azerbejdżański żołnierz, a następnie w ramach azerskiego odwetu zginęło dwóch żołnierzy Republiki Górskiego Karabachu. W następnych dniach nadal dochodziło do ostrzałów, lecz ich intensywność stopniowo malała: 4 sierpnia pozycje azerbejdżańskie miały być ostrzelane 12 razy, zaś 7 sierpnia 10 (strona ormiańska – zarówno Erywań, jak i separatyści – zaprzeczyła, że prowadziła ogień)14. Nocą z 12 na 13 września wystąpiło kolejne napięcie. Na granicy Armenii i Azerbejdżanu miały miejsce kolejne walki, a wojska Azerbejdżanu ostrzelały pozycje Ormian. Jeszcze w trakcie trwania walk armeńska Rada Bezpieczeństwa podjęła decyzję o złożeniu formalnej prośby o pomoc do władz Rosji i Organizacji Układu o Bezpieczeństwie Zbiorowym. Ormiański premier przeprowadził rozmowy z prezydentami Rosji i Francji oraz sekretarzem stanu Stanów Zjednoczonych. Ze strony Rosji nie doszło do żadnych realnych działań, jedynie Ministerstwo Spraw Zagranicznych FR wezwało strony do powstrzymania się od dalszej eskalacji napięcia. 

W grudniu 2022 roku wystąpiła blokada korytarza laczyńskiego. Ustanowili ją azerbejdżańscy „aktywiści ekologiczni”, żądający zgody na monitoring karabskich złóż złota oraz miedzi i molibdenu, które mają być rabunkowo eksploatowane. Rosja początkowo nie podjęła wobec blokady żadnych działań. Premier Armenii proponował Federacji Rosyjskiej, by zwrócić się do Rady Bezpieczeństwa ONZ, aby przeprowadzić w Górskim Karabachu misję pokojową. Dopiero w połowie stycznia 2023 roku minister spraw zagranicznych FR Siergiej Ławrow przeprowadził rozmowę ze swoim azerbejdżańskim odpowiednikiem, podczas której premier Azerbejdżanu odrzucił oskarżenia o blokadę dróg i wywołanie kryzysu humanitarnego w Górskim Karabachu. 

Do przełomu w negocjacjach Armenii i Azerbejdżanu na temat GK doszło w maju 2023 roku. 22 maja podczas posiedzenia Najwyższej Euroazjatyckiej Rady Gospodarczej w Moskwie, premier Armenii Nikol Paszyniani prezydent Azerbejdżanu Ilham Alijiew ogłosili, iż Górski Karabach został uznany za terytorium Azerbejdżanu. Warunkiem uznania terytorium GK za część Azerbejdżanu miało być zapewnienie bezpieczeństwa ludności ormiańskiej zamieszkującej ten obszar. Na początku września 2023 roku premier Armenii oskarżył Azerbejdżan o gromadzenie wojsk w pobliżu granicy armeńsko-azerbejdżańskiej i przygotowywanie „prowokacji wojskowej” Jednak mimo panującego napięcia, 9 września wypracowano porozumienie między Armenią i Azerbejdżanem, które dotyczyło odblokowania korytarza laczyńskiego. Była to jednak cisza przed burzą, gdyż 19 września Azerbejdżan rozpoczął „operację antyterrorystyczną” w Górskim Karabachu, w wyniku której doszło do rozbicia sił GK. Doprowadziło to do faktycznego demontażu struktur tego para państwa, co formalnie miały potwierdzić jego władze, ogłaszając 28 września jego samorozwiązanie z dniem 1 stycznia 2024 roku. Ponad 100 tys. Ormian opuściło terytorium Górskiego Karabachu i przeniosło się do Armenii w obawie przed czystkami etnicznymi. Do GK przyjechała pierwsza od 30 lat misja ONZ, której wnioski charakteryzowały się ograniczoną wartością (m.in. nie stwierdzono zniszczeń cywilnej infrastruktury ani faktów przemocy wobec cywilów po zawieszeniu broni), gdyż przybyła już po ewakuacji, przebywała na miejscu krótko oraz odwiedziła małą liczbę miejsc. Armenia złożyła również na Azerbejdżan skargę do Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości o łamanie praw Ormian w Górskim Karabachu. 

Dwa tygodnie po zajęciu GK przez siły azerskie doszło do spotkania przewodniczącego Rady Europejskiej Charlesa Michela, kanclerza Niemiec Olafa Scholza i prezydenta Francji Emmanuela Macrona z premierem Armenii Nikolem Paszynianem, który zachęcał Zachód do nałożenia sankcji na Azerbejdżan. Prezydent Azerbejdżanu nie pojawił się na tym spotkaniu, gdyż uważał, że Zachód jest antyazerbejdżański. Mimo to władze Armenii zmieniły retorykę w połowie października. 17 października 2023 roku premier Paszynian wystąpił w Parlamencie Europejskimi podkreślił, że warunkiem dalszego rozwoju jego państwa jest szybkie uregulowanie relacji z sąsiadami, w tym doprowadzenie do porozumienia pokojowego z Azerbejdżanem. 26 października powiedział również, że uważa, że w „najbliższych miesiącach” mogłoby dojść do zawarcia traktatu pokojowego i nawiązania stosunków dyplomatycznych z Azerbejdżanem. 

Miejsce Kaukazu Południowego a tym samym również Górskiego Karabachu w geopolitycznych planach Federacji Rosyjskiej 

Po upadku Imperium Osmańskiego i utracie władzy przez Iran, Rosja była głównym aktorem na Kaukazie Południowym od XVIII wieku. Podczas funkcjonowania Związku Radzieckiego na terytorium republik dochodziło do licznych zmian demograficznych, które w dalszym ciągu determinują obecną sytuację geopolityczną regionu. Upadek ZSRR jedynie utwierdził wcześniej wykreowane konflikty. 

Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich podczas swego funkcjonowania utrzymywał władzę gospodarczą, jak i polityczną na obszarze Kaukazu Południowego. Władza ta zakończyła się wraz z jego upadkiem. Jednak po tym, jak Władimir Putin został prezydentem Rosji w 2000 roku i zaczął wdrażać centralistyczną politykę sprzyjającą rosyjskim interesom, Rosja powróciła do „wielkiej gry” w regionie. Region Kaukazu jest istotny dla Federacji Rosyjskiej z co najmniej czterech powodów: 

Po pierwsze, Rosja traktuje ten obszar jako swoją strefę wpływów, z której w żadnym razie nie może zrezygnować. Wycofanie się z manifestowania swojej obecności w regionie Kaukazu, skutkowałoby otwartą inwitacją w to terytorium innych aktorów równie mocno zainteresowanych wpływami w tej przestrzeni. Mowa tu na przykład o państwach Zachodu, Paktu Północnoatlantyckiego (NATO), a tym samym Stanach Zjednoczonych, Turcji, która zainteresowana jest zwiększeniem swojego zaangażowania na Kaukazie oraz Iranie. Z tegoż względu Federacja Rosyjska usilnie próbuje utrzymać swoją obecność w tym regionie, która jak już wcześniej wspomniano, sięga XVIII wieku. W tym celu podsyca konflikty na tle etnicznym i odgrywa rolę zatroskanego rozjemcy za pomocą zróżnicowanej polityki zagranicznej i gospodarczej na tym obszarze. 

Po drugie, z obawy przed tym, iż konflikty w regionie, kryzysy w Górskim Karabachu, Abchazji i Osetii Południowej, mogą potencjalnie eskalować. Kryzys w Górskim Karabachu, to w pewnym sensie tykająca bomba, która była z uporem wiele razy zamrażana. Możliwość przeniesienia konfliktu na dalsze obszary pomimo małego prawdopodobieństwa nie jest znikoma, dlatego też kontrola nad tym regionem jest dla Rosji tak ważna. 

Po trzecie, celem Moskwy jest włączenie całego Kaukazu Południowego a w pierwszej kolejności Azerbejdżanu – do rosyjskich formatów integracyjnych. Wówczas, Rosja uzyskałaby pełną kontrolę nad regionem i uniemożliwiłaby jego przyszłą integracją z Unią Europejską. Dlatego też w latach 2016-2017 Rosja ostrożnie próbowała wcielić Azerbejdżan do Eurazjatyckiej Unii Gospodarczej. 

Po czwarte, bliskość Bliskiego Wschodu, a także niedawne kryzysy w Syrii i Iraku, mają znaczący wpływ na region. Od czasu ogłoszenia przez Stany Zjednoczone walki z terroryzmem Rosja zaangażowana jest w walkę z grupami ekstremistycznymi. Stało się to szczególnie widoczne, od czasu zwrócenia uwagi Państwa Islamskiego na region Kaukazu. 

Powyżej wymienione powody dotyczą całego obszaru Kaukazu, jednakże wpływają na poszczególne części tego regionu. Pomimo tego, iż Górski Karabach stanowi kość niezgody między Armenią a Azerbejdżanem, to Rosja z powodzeniem zza kulis nadzorowała tym konfliktem. Wykorzystywała do tego swoją politykę zagraniczną, którą dostosowywała względem mających miejsce wydarzeń. 

Polityka zagraniczna Federacji Rosyjskiej wobec konfliktu w Górskim Karabachu Według Wojciecha Góreckiego można wyróżnić trzy fazy w rosyjskiej polityce wobec konfliktu (a pośrednio także wobec Armenii i Azerbejdżanu): 

Pierwszą, która miała miejsce od narodzin ruchu karabaskiego i wysunięcia żądań przyłączenia GKOA do Armenii do początków wojny karabaskiej (lata 1987– 1992)26. Wówczas prezydent Rosji Borys Jelcyn stosował prozachodnią politykę, budując bliskie relacje z krajami europejskimi i Stanami Zjednoczonymi. Władze w Moskwie w tamtym czasie przyjęły taktykę nieangażowania się w konflikt. Mimo pokładanych w nich przez Ormian nadziei, sprzeciwiły się zmianie granic republik i faktycznie wsparły Azerbejdżan. 

Drugą, która nastąpiła od początków wojny do podpisania zawieszenia broni, kończącego regularne walki (lata 1992–1994). Wówczas Rosja niemal otwarcie wsparła stronę armeńsko-ormiańską. Powodem tego, był upadek Mutalibowa i dojście do władzy Ludowego Frontu Azerbejdżanu (LFA).

Trzecią, trwającą od zawieszenia broni do chwili obecnej (1994–)31. Tę fazę rozpoczęło podpisanie rozejmu, który oficjalnie kończył działania zbrojne. W tym miejscu rola Moskwy jest inna. Nie występuje już jako strona czy uczestnik konfliktu (i nie wspiera żadnej ze stron, choć sojusznicze więzy łączą ją z Armenią), ale jako mediator, od początku bardzo istotny, a od pewnego czasu najważniejszy. 

Najważniejszym elementem polityki zagranicznej Rosji na Kaukazie Południowym jest utrzymywanie dominacji na tym obszarze. Ma to miejsce poprzez kontrolę szlaków przesyłu energii, a także utrzymanie monopolu na przesył energii do Europy. Jak już wcześniej wspomniano, Rosja stosuje również politykę podsycania konfliktów etnicznych i konflikt karabaski jest tego idealnym przykładem. W jego ostatniej odsłonie Rosja zachowała na początku bierną postawę pomimo sojuszu z Armenią, tłumacząc się, że walki toczono w Górskim Karabachu, formalnie będącym częścią Azerbejdżanu. 

Rząd rosyjski podczas konfliktu wielokrotnie interweniował w celu złagodzenia napięć między Azerbejdżanem a Armenią. Powodem tego jest to, że Rosja chciała być odpowiedzialna za proces rozwiązania sporu w sposób dyplomatyczny, aby zachować przy tym własne interesy. Jakiekolwiek zaangażowanie innych aktorów, a zwłaszcza Stanów Zjednoczonych w proces pokojowy mogłoby zagrażać mediatorskiej pozycji Federacji Rosyjskiej. Dlatego też próbowała uzależnić od siebie obie strony konfliktu w Górskim Karabachu. W tym celu zachowywała równowagę w stosunkach wojskowych z obiema stronami, sprzedając zarówno Azerbejdżanowi, jak i Armenii sprzęt wojskowy i broń. 

Od początku działań wojennych na Ukrainie, Federacja Rosyjska obrała jednak zdystansowane podejście wobec konfliktu karabaskiego. Jego kwestia zeszła na dalszy plan. Świadczy o tym, np. podejście rosyjskich sił rozjemczych wobec zamknięcia korytarza laczyńskiego, o którym była mowa w pierwszej części artykułu. Federacja Rosyjska skoncentrowała się na prowadzeniu działań wojennych przeciwko wojskom ukraińskim, co zmusiło ją do minimalizacji swojej bytności na Kaukazie. 

Pomimo uczestnictwa rosyjskiej dyplomacji w spotkaniu premiera Armenii i prezydenta Azerbejdżanu w Moskwie 22 maja 2023 roku nie wywarła ona znacznego wpływu na prowadzone negocjacje. Z tegoż względu uznanie Górskiego Karabachu za część Azerbejdżanu przez Armenię, nie można uznać za zasługę Rosji. Jest to efekt wspólnych starań ormiańskiej i azerskiej dyplomacji. 

O zmniejszeniu wpływu FR na przebieg rozmów azersko-ormiańskich, świadczy przeorientowanie moderowania procesu pokojowego z Moskwy na Brukselę. Mimo wcześniejszych komplikacji we włączeniu Unii Europejskiej w karabaskie negocjacje obecnie Bruksela wspomagana przez Waszyngton, stała się bardziej preferowanym mediatorem, aniżeli Moskwa. Dlatego też, to w Brukseli 15 lipca 2023 roku odbyły się kolejne rozmowy w celu rozwiązania trwającego konfliktu, gdzie z pomocą Unii Europejskiej i Stanów Zjednoczonych Baku i Erywań, próbowały wynegocjować porozumienie pokojowe. Rosja, aby nie stracić obecnej kontroli, zaproponowała zorganizowanie spotkania w gronie ministrów spraw zagranicznych oraz by miejscem podpisania przyszłego traktatu pokojowego była Moskwa. 

Azerbejdżan nie jest ukontentowany stopniem zaangażowania Rosji w proces pokojowy. Szczególnie ukazuje, to komentarz nr: 393/23 Ministerstwa Spraw Zagranicznych Azerbejdżanu do oświadczenia Ministerstwa Spraw Zagranicznych Federacji Rosyjskiej z dnia 15 lipca 2023 roku, w którym zaznacza, iż oświadczenie MSZ FR jest sprzeczne z Deklaracją o sojuszniczym współdziałaniu między Republiką Azerbejdżanu a Federacją Rosyjską oraz oświadczeniami prezydenta Federacji Rosyjskiej Władimira Putina wspierającymi integralność terytorialną i suwerenność Azerbejdżanu, w tym regionu Karabachu. Azerbejdżańskie MSZ zaznaczyło, iż Azerbejdżan był wierny wypełnianiu trójstronnego oświadczenia podpisanego przez przywódców Azerbejdżanu, Armenii i Rosji oraz był zaangażowany w uregulowanie stosunków z Armenią i podjął praktyczne kroki w celu przyśpieszenia traktatu pokojowego. Zdaniem Azerów strona rosyjska nie zapewniła pełnej realizacji umowy w ramach swoich zobowiązań oraz nie zrobiła nic, aby uniemożliwić Armenii dostarczenie sprzętu wojskowego siłom separatystycznym w enklawie. 

Coraz bardziej zauważalny staje się fakt, iż Armenia jest coraz mocniej rozczarowana daremnymi działaniami Rosji na polu negocjacji. Pomimo bycia formalną sojuszniczką FR, Moskwa nie traktuje Armenii uczciwie. Ormian rozczarował między innymi brak pomocy ze strony Moskwy w czasie wojny w 2020 roku oraz późniejszych eskalacji, w tym największej, z września 2022 roku, gdy zostały zaatakowane cele na terytorium samej Armenii.

Premier Armenii Nikol Paszynian zaczął we wrześniu ukazywać prozachodni zwrot swoją niechęcią względem działań Moskwy. W wywiadzie dla włoskiej gazety La Repubblica oskarżył Rosję o brak zapewnienia Armenii bezpieczeństwa w obliczu – jego zdaniem – agresji ze strony sąsiedniego Azerbejdżanu w separatystycznym regionie Górskiego Karabachu oraz określił zależność Armenii od Rosji „strategicznym błędem? Kreml zareagował na to potępieniem swojego nominalnego sojusznika i oświadczył, iż nie uważa, aby aktywność Federacji Rosyjskiej na Kaukazie Południowym osłabła oraz że w dalszym ciągu Rosja uważa się za gwaranta bezpieczeństwa w tym regionie. Na te oświadczenia armeński premier ogłosił, iż Armenia ratyfikuje Statut Rzymski ustanawiający Międzynarodowy Trybunał Karny, co pozwoli aresztować prezydenta Rosji, jeżeli znalazłby się na terenie Armenii. Premier Paszynian w połowie września ponownie skrytykował działania Moskwy w Górskim Karabachu: „Siły pokojowe Federacji Rosyjskiej zawiodły w swoim zadaniu. Ale nie mogę powiedzieć, że gdyby rosyjskich sił pokojowych nie było w Górskim Karabachu, sytuacja byłaby teraz lepsza”

Gdy doszło do ataku Azerbejdżanu na Górski Karabach, stacjonujące tam siły rosyjskie nie zaangażowały się w żadnym stopniu w działania na rzecz obrony terytorium. Kreml tłumaczył, to tym, że Azerbejdżan działał „de iure na swoim terytorium„, skoro Armenia uznała GK za część Azerbejdżanu. Oświadczono również, że siły pokojowe FR aktywnie współpracują z każdą z zaangażowanych w ten konflikt stroną i robią wszystko, co mogą, aby zapewnić mieszkańcom bezpieczeństwo. Według służby prasowej prezydenta Republiki Górskiego Karabachu doszło do zawarcia porozumienia między Ormianami z GK i Azerbejdżanem przy pomocy mediacji rosyjskich sił pokojowych. Nieporozumieniem jednak stało się to, że do tych rozmów nie zaproszono przedstawicieli Armenii. W związku z kapitulacją Górskiego Karabachu w Erywaniu wybuchły antyrządowe protesty. Choć Rosja jest sojusznikiem Armenii w ramach ODKB (Organizacja Układu o Bezpieczeństwie Zbiorowym), kremlowska propaganda przedstawiała porażkę Armenii jako „naturalną karę” za rzekomą zdradę Rosji przez Paszyniana i chęć zbliżenia się z Zachodem. Szef kancelarii premiera Nikola Paszyniana oskarżył w związku z tym rosyjskie media o prowadzenie wojny hybrydowej przeciwko Armenii. Następnie armeński premier ponownie krytykował publicznie Kreml za nieskuteczność ODKB. Premier Paszynian i minister spraw zagranicznych Armenii Ararat Mirzojanna początku października odmówili również wzięcia udziału w szczycie głów państw Wspólnoty Niepodległych Państw, gdzie według rosyjskich agencji informacyjnych rosyjski MSZ planował przeprowadzić rozmowy między przedstawicielami Armenii i Azerbejdżanu. 14 października Armenia ostatecznie zatwierdziła Statut Rzymski, co stało się konkretnym sygnałem, iż Republika Armenii nie jest już miejscem przyjaznym dla rosyjskiego prezydenta, a tym samym dla Federacji Rosyjskiej. 

Podsumowanie 

Pomimo licznych napięć na linii Armenia–Azerbejdżan od czasu ataku Azerów na Górski Karabach w dniach 19-20 września 2023 roku w dalszym ciągu może dojść do zawarcia pokoju pomiędzy zwaśnionymi stronami. Erywań ogłosił starania o zawarcie traktatu pokojowego i nawiązanie stosunków dyplomatycznych z Baku, co może się zdarzyć w najbliższych miesiącach. Armenia otwarcie ukazuje rozczarowanie działaniami Federacji Rosyjskiej i zwrot w kierunku państw zachodnich. Coraz bardziej realnym staje się urzeczywistnienie wizji pełnego zażegnania konfliktu karabaskiego. Jednakże nie jest to zasługą Rosji, która od lat pozycjonowała siebie w roli mediatora w tym konflikcie. W dobie wojny na Ukrainie zauważalna stała się erozja pozycji Federacji Rosyjskiej na Kaukazie Południowym, która w przyszłości z dużym prawdopodobieństwem coraz mocniej będzie postępować. Prowadzone przez nią działania wojenne, zmusiły ją do ograniczenia swojej obecności zarówno w obszarze konfliktu, podczas którego rosyjskie siły pokojowe jedynie uczestniczyły w ewakuacji cywilów, a nie obronie Górskiego Karabachu, jak i na polu rozmów pokojowych. 

Obecnie Rosja usilnie stara się utrzymać pozycję lidera regionu i dlatego też wykonuje posunięcia mające jedynie zaznaczyć, iż w dalszym ciągu myśli o Kaukazie Południowym, chociaż ewidentnie nie spogląda w jego kierunku. Wiarygodność Moskwy wyraźnie spadła na polu wywiązywania się z zobowiązań sojuszniczych i podpisanych deklaracji wobec Armenii, jak i Azerbejdżanu, jasno sugerując obu państwom, iż Rosji bardziej zależało na podtrzymaniu konfliktu, aniżeli na skutecznym jego rozwiązaniu. Antyrosyjski zwrot Armenii stanowi dobitny przykład tego, iż Moskwa zawiodła. Dlatego też można uznać, iż posunięcia dyplomacji Federacji Rosyjskiej w Górskim Karabachu w dobie wojny na Ukrainie w porównaniu z wcześniejszymi działaniami, charakteryzują się zaniedbaniem i stanowią przykład klęski jej polityki zagranicznej.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1(11)/2023.

fot. Polska Agencja Prasowa

Artykuł Wielki brat nie patrzy. Górski Karabach jako przykład klęski rosyjskiej dyplomacji w dobie wojny na Ukrainie pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Podjęty temat o zmianach w systemie wyborczym Armenii został podyktowany ich regularnością i doraźnością i wpływie na stabilność demokracji w tym państwie. Poza tym, motywacji do napisania artykułu dostarczyła chęć wykazania, że elity polityczne w Armenii dążyły do zerwania ze spuścizną komunizmu na poziomie rozwiązań w prawie wyborczym. 

Podstawowym celem artykułu było wskazanie na temporalny charakter zmian w systemie wyborczym Armenii. Dla autora obszarem badawczym okazał się system wyborczy w ujęciu teoretycznym, jak i praktycznym, ukazanym na casusie Armenii.  Hipotezy badawcze zawarte w rozprawie zostały sformułowane w następujący sposób: 

• Elity polityczne w Armenii usiłowały wykształcić własne rozwiązanie prawa wyborczego; 
• Elity polityczne dążyły do zerwania z dziedzictwem prawa wyborczego ustanowionego w czasach republiki radzieckiej; 
• W latach 90. brakowało ściśle określonych ram prawnych funkcjonowania podmiotów politycznych w kampanii wyborczej; 
• Nowelizacje kodeksu wyborczego uchwalonego w 1999 roku odbywały się regularnie, w krótkim odstępie czasu przed wyborami i miały charakter ad hoc.
• Wprowadzenie systemu proporcjonalnego z jedną listą krajową nie wpłynęło na uformowanie się systemu wielopartyjnego; 

Francję określa się mianem laboratorium ustrojów. Zachowując wszelkie proporcje i uwarunkowania, a odnosząc się do systemu wyborczego – postradzieckim odpowiednikiem Francji stała się Armenia. Po upadku ZSRR permanentnie dokonywano tam zmian w systemie wyborczym. Dopiero w 1999 roku doszło do uchwalenia kodeksu wyborczego, który był nowelizowany przed każdymi wyborami parlamentarnymi. Omówione rozwiązania prawne i kierunki zmian świadczą o braku stabilizacji na poziomie legislacji wyborczej i systemu politycznego, a także o próbie odcięcia się od przepisów wypracowanych jeszcze w czasie przynależności do ZSRR. 

Od 1995 do 2017 roku nastąpiła ewolucja z systemu mieszanego do systemu proporcjonalnego. W wyborach w 1995 i 1999 roku więcej mandatów było przeznaczonych w okręgach z ordynacją większościową, natomiast od elekcji w 2003 roku mieliśmy do czynienia ze zwrotem ku większej liczbie mandatów do zdobycia w okręgach z proporcjonalnym systemem głosowania. Wreszcie, wskutek reformy konstytucyjnej w 2015 roku deputowani zostali wybrani z list partyjnych przy zastosowaniu zasady proporcjonalnej z jednego wielomandatowego okręgu.

ZOBACZ TAKŻE: Stereotyp a tożsamość narodowa

System wyborczy – ujęcie teoretyczne 

System wyborczy jest to zbiór przepisów wchodzących w skład tzw. prawa wyborczego regulujących sposób przeprowadzenia wyborów, a w szczególności zasady wyłaniania ich zwycięzców i podziału mandatów. Istotne jest to, aby ordynacja wyborcza gwarantowała równe szanse podmiotom politycznym poprzez stworzenie takich przepisów, które będą respektowane w dłuższym okresie czasu i nie będą przedmiotem permanentnych zmian. Taka stabilność systemu wyborczego stwarza realne szanse na równe konkurowanie w przestrzeni politycznej dla wszystkich aktorów i podmiotów politycznych. Jak podkreśla polski politolog Jerzy Wiatr, historia nie zna stabilnie działającego systemu demokratycznego, który funkcjonowałby bez istnienia rywalizujących między sobą partii politycznych. W przestrzeni politycznej wszystkie te kraje, w których regularnie przeprowadzano wybory, gdzie co najmniej dwa obozy, ugrupowania walczyły o głosy wyborców, traktowane były jako demokratyczne. Joseph Schumpeter w pracy „Kapitalizm, socjalizm, demokracja” powszechnie przyjął, iż linią graniczną, która oddziela ustroje demokratyczne od niedemokratycznych jest fakt przeprowadzania rywalizacyjnych i cyklicznych wyborów. Obserwując rzeczywistość polityczną w wielu państwach byłego bloku radzieckiego, w tym w Republice Armenii, narracja Schumpetera wydawała się niekoherentna ze stanem faktycznym. 

Aby rywalizacyjne i cykliczne wybory zostały w ogóle przeprowadzone konieczne jest uchwalenie stosownych przepisów, czyli ordynacji wyborczej. W państwach, w których organizowane są wybory do parlamentu, musi istnieć jasno zdefiniowany system norm regulujących szczegółowo prawo do czynnego i biernego uczestnictwa w wyborach, zasady procesu wyłaniania kandydatów, zasady prowadzenia kampanii wyborczej, organizację głosowania, sposób przeliczania głosów na mandaty oraz kontrolę prawidłowości postępowania wyborczego. Całokształt tych norm określany jest mianem systemu wyborczego. Adam Przeworski uważa, że demokracja to taki system, w którym partie polityczne przegrywają wybory. Jednakże porażka wyborcza nie oznacza ostracyzmu politycznego. Dzięki ściśle określonym zasadom, istnieje możliwość dalszego współzawodnictwa. Podstawową zasadą jest otwarte dla wszystkich współzawodnictwo. 

System wyborczy powinien spełniać określone funkcje. Badacz systemów wyborczych Wojciech Sokół wyróżnił trzy podstawowe i uniwersalne funkcje wyborów: zapewnienie i odzwierciedlenie kształtu opinii publicznej w parlamencie, zapewnienie wystarczającego poziomu legitymacji rządzącym elitom oraz zapewnienie możliwości ukształtowania stabilnej i zdolnej do rządzenia większości. 

Zwraca uwagę, że nie ma systemu wyborczego, który w pełni umożliwiłby realizację każdej z tych funkcji1. Z jednej strony, pełne odzwierciedlenie poglądów opinii publicznej może doprowadzić do destabilizacji politycznej i problemów z utworzeniem większości rządzącej. Z drugiej zaś strony, wyłonienie stabilnej większości w wyniku zastosowania reguły większościowej może powodować problemy związane z legitymizacją władzy.  Systemy wyborcze powodują, że jedne partie są nadreprezentowane (tzn. uzyskują większy procent mandatów niż oddanych na nie głosów) a inne są niedoreprezentowane (tzw. uzyskują znacznie mniejszą reprezentację parlamentarną, aniżeli wynikałoby to ze skali poparcia społecznego). 

Istotny jest sposób przeliczania głosów na mandaty parlamentarne. Wśród naukowców toczy się spór pomiędzy modelem konsocjacyjnym (system proporcjonalny), a modelem westministerskim (systemem większościowym). Największy zwolennik systemu proporcjonalnego, holenderski politolog Arend Lijphart uważa, że podstawowym celem systemu reprezentacji proporcjonalnej jest podział miejsc w parlamencie między partie w sposób jak najbardziej proporcjonalny do uzyskiwanych przez nie głosów. Z kolei, system większościowy charakteryzuje się znaczną prostotą i przejrzystością mechanizmu agregacji głosów i alokacji mandatów. 

Kluczowym elementem ordynacji wyborczej jest stosowanie klauzuli zaporowej. Wyznacza próg poparcia niezbędny do udziału w podziale mandatów. Eliminuje te ugrupowania, które nie osiągną wymaganej procentowej liczby głosów. Próg wynosi najczęściej 5% ważnie oddanych głosów w skali całego kraju dla komitetu wyborczego partii politycznej. Głównym celem jest zapobieganie zbędnemu fragmentaryzmowi parlamentarnemu. 

System wyborczy w Armenii 

System wyborczy w Republice Armenii można określić mianem temporalnego, ponieważ przepisy były poddawane ciągłym modyfikacjom. Pierwsze wolne, demokratyczne i wielopartyjne wybory do parlamentu Armenii odbyły się na przełomie maja i czerwca 1990 roku jeszcze w ramach istniejącego ZSRR. Na podstawie uchwalonej 13 lutego 1990 roku ustawy „O wyborach deputowanych Armeńskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej” odbyły się wybory do Rady Najwyższej ASRR liczącej 260 deputowanych. Wybory zostały przeprowadzone, tak jak w całym ZSRR, w dwóch etapach (20 maja i 3 czerwca 1990 roku) w oparciu o zasadę większościowego systemu wyborczego. Aby uzyskać mandat w pierwszej turze należało otrzymać 50% + 1 głosów. Jeżeli żaden z kandydatów nie otrzymał takiego poparcia, po dwóch tygodniach odbywała się druga tura, w której do zwycięstwa wystarczyła tzw. większość względna. Znacznie została poszerzona lista podmiotów uprawnionych do zgłaszania kandydatów. Nastąpiło odejście od monopolu partii komunistycznej w zgłaszaniu kandydatów i przyznano to prawo także innym ugrupowaniom oraz niezrzeszonym wyborcom. Doprowadziło to do pojawienia się wielu kandydatów niezależnych?. Odnosząc się do tranzytologii należy uznać taką konstrukcję ordynacji za czynnik demokratyzacji ustroju. Według polskiego badacza Marka Barańskiego jest ona możliwa wskutek utracenia legitymizacji przez władzę autorytarną i słabnącą lojalność instytucji publicznych względem reżimu. W 1990 roku w bloku państw radzieckich nastąpił kryzys legitymizacji władz komunistycznych, czego skutkiem były wybory. Ordynacja większościowa miała w zamierzeniu wzmocnić kandydatów partii komunistycznej. Wierchuszka partyjna wychodziła z błędnego założenia, że wobec słabo zinstytucjonalizowanej opozycji osiągnie zadowalający wynik wyborczy. 

Najsilniejszą zorganizowaną formacją opozycyjną był Armeński Ruch Ogólnonarodowy. W pierwszych wolnych wyborach parlamentarnych uzyskał blisko 36% głosów. W parlamencie odgrywał kluczową rolę, a większość jego przedstawicieli weszła w skład prezydium Rady Najwyższej i objęła najwyższe stanowiska w państwie. Lider Lewon Ter–Petrosjan został przewodniczącym parlamentu, by rok później zostać wybranym prezydentem Armenii. Jego najbliższy współpracownik, Wazgen Manukian został premierem. To z ich inicjatywy doszło do referendum niepodległościowego i w konsekwencji jego wyników, do ogłoszenia niepodległości Armenii w 1991 roku. 

Niepodległość i kształtowanie fundamentów państwa stało się zasługą politycznych przedstawicieli Armeńskiego Ruchu Ogólnonarodowego, wyłonionych w wyborach parlamentarnych w Armenii w 1990 roku. Tym samym spełniły one fundamentalną rolę w procesie kształtowania niepodległego państwa armeńskiego i przyszłego kształtu jego systemu politycznego. Niepodległa Armenia powstała dzięki wynikom wyborów przedkonstytuujących, które zakończyły się sukcesem zjednoczonej opozycji. Opierał on swój program na hasłach nawołujących do odzyskania niepodległości przez Armenię. Tym samym, elekcja w 1990 roku wpisała się w koncepcje Schumpetera. Demokracja wg. Schumpetera, to układ, w ramach którego podejmowane są decyzje polityczne, który nadaje jednostkom władcze prerogatywy w drodze współzawodnictwa o głosy obywateli. Władza w systemie politycznym spoczywa w ręku elit, które z upoważnienia wyborców podejmują decyzję polityczne. O głosy suwerena ubiegały się różne podmioty, z czego dwa najsilniejsze, czyli komuniści i ARO. Z upoważnienia wyborców ARO dokonał zmian o charakterze niepodległościowym. Ordynacja większościowa doprowadziła do zmian ilościowych i jakościowych w strukturach władzy państwowej. 

Przed elekcją w 1995 roku brakowało konstytucji oraz kodeksu wyborczego. W związku z tym, reguły wyborów parlamentarnych nie były znane ani dostępne dla kandydatów. Zgodnie z wcześniej zaproponowaną definicją, ordynacja wyborcza powinna gwarantować równe szanse podmiotom politycznym. Argument a contrario tej tezie stanowi fakt iż dopiero w marcu 1995 roku Rada Najwyższa Armenii przyjęła Ustawę konstytucyjną Republiki Armenii, w której uregulowano jedynie podstawowe kwestie związane z wyborami. Partyjni liderzy do czasu uchwalenia Ustawy Konstytucyjnej nie dysponowali podstawowymi informacjami o zbliżającym się procesie wyborczym. Wpłynęło to na kwestie organizacyjne. Podmioty polityczne stanęły wobec problemów proceduralnych, ponieważ de iure nie istniały przepisy umożliwiające planowanie kalendarza kampanii i opracowanie strategii wyborczej. Wybory parlamentarne zostały wyznaczone na 5 lipca 1995 roku. Dopiero 4 miesiące przed datą wyborów ustalono prawne ramy działań komitetów wyborczych. 

Ustawa konstytucyjna Republiki Armenii z marca 1995 roku zmniejszyła liczbę posłów z 260 do 190 deputowanych. Skróciła kadencje Rady Najwyższej z 5 do 4 lat. System wyborczy opierał się na ordynacji mieszanej. 150 deputowanych miało miało zostać wybranych w systemie większościowym z jednomandatowych okręgów wyborczych, a pozostałych 40 w systemie proporcjonalnym z list partyjnych z okręgu wyborczego, którym była cała Armenia. Wprowadzenie list partyjnych i systemu proporcjonalnego stanowiło krok ku zwiększeniu pluralizmu politycznego oraz efektywnej liczby partii politycznych w parlamencie, przynajmniej w porównaniu z wyborami w 1990 roku, które odbywały się bez wyjątków, według ordynacji większościowej. Innowacją było implementowanie 5% klauzuli zaporowej. 

Obserwując proces zmian w systemie wyborczym w 1995 roku trzeba zauważyć, że elity polityczne w Armenii dążyły do uwolnienia się od dorobku ZSRR. Takim z pewnością były przepisy wyborcze uchwalone w 1990 roku, a więc wtedy, kiedy Armenia była jeszcze republika radziecką. Zabrakło jednak odpowiedniego vacatio legis, a nowy system wyborczy został zaimplementowany ad hoc i nie ukształtował stabilnego systemu politycznego. Ewidentnie występowała konieczność formalno-prawnego uregulowania kwestii wyborczych w akcie prawnym. 

Dopiero 9 lat po pierwszych konfrontacyjnych wyborach parlamentarnych, tj. 5 lutego 1999 roku uchwalono Kodeks prawa wyborczego. Przyjęty kodeks prawa wyborczego poza regulacją wyborów do parlamentu określił również tryb przeprowadzania wyborów prezydenckich i samorządowych. Armenia dołączyła do grupy państw, w których zasady oraz tryb przeprowadzania wyborów zostały unormowane kompleksowo w jednym obszernym akcie normatywnym. Sam kodeks nowelizowano w latach 2002, 2007 oraz 2011. Nowy kodeks wprowadzono 1 czerwca 2016 roku.

ZOBACZ TAKŻE: Pochodzenie szlachty mazowieckiej i podlaskiej w świetle badań DNA

Wiele zmian zachodziło w systemie głosowania i podziału mandatów. System mieszany wpisał się w wyborczą tradycję Armenii do czasu uchwalenia konstytucji w referendum w 2015 roku. Jednak często dochodziło do zmian w proporcji podziału mandatów. Nastąpiła ewolucja w stronę systemu proporcjonalnego, według którego była wybierana coraz większa liczba deputowanych, aż do całkowitej rezygnacji z formuły większościowej od wyborów w 2017 roku. W przyjętym 5 lutego 1999 roku kodeksie wyborczym przewidziano wybranie 131-osobowego parlamentu w systemie mieszanym, 80 deputowanych wybieranych większością głosów w okręgach jednomandatowych, a 51 w formule proporcjonalnej w jednomandatowym okręgu obejmującym cały kraj. Ten podział oceniono jako kontrowersyjny i po miesiącu uległ zmianie. Ostatecznie przyjęto, że 56 deputowanych wybieranych będzie w systemie proporcjonalnym w jednym ogólnokrajowym okręgu wyborczym spośród kandydatów na partyjnych listach wyborczych, a 75 deputowanych wybieranych będzie w systemie większościowym w jednomandatowych okręgach wyborczych. Według nowelizacji w roku 2002, w przyszłorocznych wyborach 75 deputowanych miało zostać wybranych w systemie proporcjonalnym, a 56 w systemie większościowym. Nowe regulacje w maju 2007 roku zwiększyły liczbę mandatów do uzyskania w wyborach proporcjonalnych w jednym okręgu wielomandatowym do 90. Zmniejszyło to liczbę mandatów do uzyskania w systemie większościowym do 41. W związku z tym ponad 68% mandatów obsadzono w systemie proporcjonalnym. Okręgi większościowe były negowane przez opozycję, która zarzucała, że elekcja w JOW-ach generuje największą liczbę nieprawidłowości1. Zasadnicze zmiany wprowadziła Konstytucja Armenii z 2015 roku. Wyłonione w wyborach parlamentarnych w 2017 roku Zgromadzenie Narodowe składało się ze 101 deputowanych. Wszyscy deputowani zostali wybrani z list partyjnych przy zastosowaniu zasady proporcjonalnej z jednego wielomandatowego okręgu. Roszczenia opozycji zostały więc zaaprobowane. Autor rozprawy pt. ,,Transformacja ustrojowa w Armenii w latach 1991-2016” Krzysztof Fedorowicz słusznie antycypował negatywny wpływ przejścia do systemu proporcjonalnego: 

Dojdzie do znacznego upartyjnienia życia politycznego i dalszej marginalizacji inicjatyw obywatelskich, rodzących się ad hoc przy okazji wystąpienia sytuacji kryzysowych, a z drugiej strony do dalszej marginalizacji opozycji. 

Wybory parlamentarne 2 kwietnia 2017 roku doprowadziły do konsolidacji sceny politycznej w Armenii. Liczba ugrupowań reprezentowanych w parlamencie zmniejszyła się o połowę (do czterech), a rządząca Republikańska Partia Armenii (HHK) uzyskała wynik pozwalający na samodzielne sformowanie rządu. Zwycięstwo HHK oznaczało zarazem zabetonowanie istniejącego układu oligarchiczno-politycznego. Proporcjonalność wyborów w przypadku Armenii nie doprowadziła do wyłonienia reprezentatywnego składu parlamentu i ograniczenia efektu dysproporcjonalności. Po wyborach w 2017 roku nie ukształtował się także wcale system wielopartyjny, gdyż w podziale mandatów uczestniczyły tylko 4 ugrupowania. 

Jeśli chodzi o bierne i czynne prawo wyborcze, to na mocy kodeksu z 1999 roku przysługiwało ono osobom posiadającym armeńskie obywatelstwo, jeżeli najpóźniej w dniu wyborów miały ukończone 18 lat. Prawo takie posiadały także osoby posiadające armeńskie obywatelstwo i przebywające poza granicami państwa. Czynnego prawa wyborczego nie posiadały osoby ubezwłasnowolnione, skazani wyrokiem sądu lub odbywający karę pozbawienia wolności. Bierne prawo wyborcze posiadały osoby, które ukończyły 25 lat i miały obywatelstwo armeńskie od co najmniej 5 lat. Należy wspomnieć o zasadzie incompatibilitas, która zabrania aby deputowany zajmował inne stanowisko państwowe lub wykonywał inną funkcję odpłatnie, z wyjątkiem działalności naukowej, dydaktycznej lub twórczej18. Kodeks uchwalony 1 czerwca 2016 roku ograniczył czynne prawo wyborcze obywatelom Armenii, którzy nie są zameldowani na terytorium Republiki. Żeby wziąć udział w wyborach obligatoryjnie trzeba być zarejestrowanym w Rejestrze Wyborczym Republiki Armenii, który obejmuje tylko i wyłącznie obywateli zamieszkujących daną gminę w Armenii. Do przekształceń doszło w instytucji biernego prawa wyborczego, który swoim zasięgiem zaczął obejmować głównie osoby, które są związane obywatelstwem tylko z Armenią, miejscem pobytu czy językiem. Bierne prawo przysługuje osobom, które ukończyły 25. rok życia i od co najmniej czterech lat posiadają obywatelstwo Armenii, i w tym czasie nie posiadały żadnego innego obywatelstwa oraz co najmniej cztery lata nieprzerwanie zamieszkiwały Armenię. Ponadto, takie osoby muszą władać językiem ormiańskim. 

Próbując znaleźć stały element w systemie wyborczym w Armenii po 1990 roku należy wskazać na 5% klauzulę zaporową dla komitetów wyborczych. Z czasem wprowadzono 7% próg wyborczy dla koalicji wyborczych. 

Wybory w Armenii przeprowadzane są w dniu wolnym od pracy, zwykle w sobotę, co ma gwarantować wysoką frekwencję wyborczą. Wyborcy oddają swoje głosy w siedzibach obwodowych komisji wyborczych, które są tworzone dla co najmniej trzech tysięcy wyborców. Z racji tego, że w wyborach w latach 1995-2012 obowiązywał mieszany system wyborczy, to każdy wyborca dysponował dwoma głosami. Jeden głos na listę partii politycznych w okręgu wielomandatowym i drugi na kandydata ubiegającego się o mandat w okręgu jednomandatowym. Oba głosy nie były ze sobą powiązane. W okręgach jednomandatowych mandat zdobywał kandydat, na którego oddano więcej głosów niż na kontrkandydata. Obowiązywała więc zasada większości względnej. W rozdziale mandatów według proporcjonalnej metody liczenia głosów brały udział tylko te komitety partii politycznych, na których listy oddano co najmniej 5% ważnie oddanych głosów w skali całego kraju, a 7% dla koalicji wyborczych. 

Interesującym novum w prawie wyborczym była kaucja jaką wpłacali kandydaci i komitety wyborcze. Gdy głosowanie odbywało się w formule większościowej, to wówczas kaucja zwracana była temu kandydatowi, który uzyskał co najmniej 5% ważnych oddanych głosów w okręgu. Okazuje się, że zauważalna była w tej konwencji namiastka systemu westminsterskiego na wzór rozwiązań w Wielkiej Brytanii, albowiem w Zjednoczonym Królestwie funkcjonuje analogiczna zasada. Obecnie do odzyskania kaucji wystarczy, by komitet zdobył co najmniej jeden mandat. 

Nowy kodeks wyborczy wprowadził kilka nowatorskich procedur: 

• zasadę wydzielenia przez partie i bloki czterech mandatów przeznaczonych dla przedstawicieli czterech największych mniejszości narodowych Armenii zgodnie z wynikami ostatniego spisu narodowego. 
• gdy jedna partia uzyska więcej niż 2/3 mandatów w parlamencie, to pozostałe partie otrzymują dodatkowe mandaty, aby łącznie posiadać nie mniej niż 1/3 mandatów w Zgromadzeniu Narodowym. 
• reguluje kwestię powołania koalicji rządowej. Partie, które uzyskały największą liczbę mandatów mogą utworzyć rządową koalicję. Nie może składać się z więcej niż trzech partii. 

Jeżeli powstała koalicja dysponuje większością mandatów nie większą niż 54%, to otrzymuje dodatkowe mandaty do momentu osiągnięcia przewagi mandatów powyżej 54%. Jeśli nie powstanie koalicja rządowa, to Centralna Komisja Wyborcza ogłasza drugą turę wyborów (28 dni po pierwszej turze), w której udział biorą dwie partie/bloki, które uzyskały największą liczbę głosów. 

Zakończenie 

Rozpad ZSRR na tzw. państwa postradzieckie spowodował wieloetapowy i rozciągnięty w czasie proces transformacji ustrojowej. Byłe republiki radzieckie od początku swojego funkcjonowania na arenie międzynarodowej, jako niepodległe państwa, stanęły przed koniecznością przeprowadzenia radykalnych reform politycznych, społecznych i gospodarczych. Rozpoczęty proces transformacji obszaru poradzieckiego okazał się jednak bardziej złożony i skomplikowany, niż w przypadku państw Europy Południowej i Ameryki Łacińskiej. Również systemy wyborcze tychże państw ewoluowały. 

Celem artykułu było wskazanie na proces zmian w systemie wyborczym Republiki Armenii po upadku ZSRR. W pierwszej kolejności zostało przedstawione teoretyczne ujęcie systemu wyborczego oraz procesów demokratycznych. Nie bez przyczyny postawiono tezę o znaczeniu wyniku wyborów parlamentarnych w 1990 roku, jeszcze gdy Armenia administracyjnie przynależała do ZSRR. Analiza dowiodła, że przeprowadzone głosowanie w oparciu o system większościowy okazało się błędem dla partii komunistycznej, która zakładała, że wskutek słabości organizacyjnej opozycja nie będzie w stanie zdobyć większej liczby mandatów. Nastąpiło odejście od monopolu partii komunistycznej w zgłaszaniu kandydatów i przyznano to prawo także innym ugrupowaniom oraz niezrzeszonym wyborcom. Doprowadziło do pojawienia się wielu kandydatów niezależnych. 

Prawdziwa okazała się być hipoteza o próbach zerwania z dziedzictwem komunizmu na płaszczyźnie prawa wyborczego. Elity polityczne próbowały wykształcić nowe rozwiązania prawno-wyborcze, wprowadzając system mieszany. Stosunkowo późno, bo w 1999 roku zaimplementowano kodeks wyborczy, który wytyczył ramy prawne dla podmiotów i aktorów politycznych. Przeprowadzona analiza potwierdziła tezę o pernamentności zmian w systemie wyborczym. 

Przed każdą elekcją parlamentarną dokonywano nowelizacji kodeksu wyborczego. Ewolucja dotyczyła przede wszystkim liczba parlamentarzystów, kadencji Zgromadzenia Narodowego oraz systemu głosowania ustalono, że doszło do reorientacji, z systemu mieszanego z przewagą większościowego systemu liczenia głosów, przez więcej mandatów do zdobycia w okręgu proporcjonalnym, aż po całkowite zerwanie z ordynacją mieszaną i wprowadzeniem jednego okręgu wyborczego z proporcjonalną metodą obliczenia głosów. Armenia podążyła za światowym trendem, tj. w kierunku systemu proporcjonalnego liczenia głosów, lecz z jedną ogólnokrajową listą wyborczą. Ustawodawcy nie zdecydowali się więc na podział na okręgi według konkretnych regionów, gdzie o liczbie mandatów dla danych komitetów decydują różnorodne uwarunkowania historyczne, ekonomiczne, kulturowe czy religijne, które odzwierciedlają różnice w poparciu. Wiele zmian miało charakter doraźny i ad hoc. 

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1(11)/2023.

fot. pexels.com

ZOBACZ TAKŻE: Bałtyk i Polska perspektywa

Artykuł Wybrane zmiany w systemie wyborczym Armenii pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.