Gdzie jest Ojczyzna Kresowiaka? Aby odpowiedzieć na to pytanie, a raczej podjąć się takiej próby musimy najpierw odpowiedzieć  na szereg innych pytań. Przede wszystkim – czymże jest owa Ojczyzna? Czym są Kresy, gdzie się zaczynają i gdzie się kończą? Kim jest nowoczesny Kresowiak? Kiedy zaczyna nim być, a kiedy przestaje? A także – co sprawia, jaki splot wydarzeń powoduje, że pojawić się mogło tytułowe pytanie? Zacznijmy od początku. 

Polski badacz Stanisław Ossowski zaproponował własną teorię, dzięki której możemy wnieść jasność w określenie czyjejś Ojczyzny, szczególnie w przypadku zagmatwanych okoliczności, na które składają się zarówno miejsce urodzenia, jak też często mieszane pochodzenie oraz posiadane obywatelstwo. Wedle jego koncepcji, wyróżnić możemy ojczyznę prywatną i ojczyznę ideologiczną. Idąc tym tropem, ojczyznę prywatną określa miejsce urodzenia lub zamieszkiwania pojedynczego człowieka, natomiast ojczyzną ideologiczną byłoby wówczas wspólne terytorium narodowe. Widzimy, że w takiej klasyfikacji ojczyzna prywatna jawi się jako coś, co znamy pod bardziej rozpowszechnionym określeniem „małej Ojczyzny” Wciąż jednak takie podejście może nam jedynie pomóc w pojmowaniu skomplikowanych okoliczności historyczno-politycznych, w których znaleźć się może każdy poszczególny Kresowiak, ale jeszcze nie rozstrzygnąć tej kwestii ostatecznie. W przytoczonej teorii bowiem ojczyznę prywatną możemy traktować jako podzbiór ojczyzny ideologicznej. Mamy do czynienia z mianownikiem „wspólne” przy „terytorium narodowe” Łatwe jest zatem takie rozróżnienie oraz dość precyzyjne rozgraniczenie w przypadku, gdy mamy do czynienia z pewnym obszarem, zamkniętym ա obrębie jednego państwa narodowego. Wiemy jednak, że granice państwa niekoniecznie pokrywają się z terytoriami, zamieszkałymi przez przedstawicieli jednej narodowości. A nawet wręcz przeciwnie – regułą, nie wyjątkiem, jest takie wytyczenie granic państwowych, które sprawia, że zarówno poza obrębem państwa znajduje się pewna liczba osób, należących do tegoż narodu, jak i odwrotnie w państwie tym zamieszkuje pewna liczba osób, będących przedstawicielami innego narodu. 

Jako naród polski, odliczamy historię swojej państwowości od roku 966, kiedy to przyjęliśmy chrzest. Od tamtej pory nie tylko granice naszego państwa, ale także jego forma, podobnie jak w większości państw na świecie, wielokrotnie ulegały zmianom. Przez pewien czas i był to akurat okres naszej szczytowej potęgi – funkcjonowaliśmy wspólnie z narodem litewskim, jako Rzeczpospolita Obojga Narodów. Toczyliśmy wojny i co za tym idzie, zyskiwaliśmy i traciliśmy terytoria, w zależności od okoliczności. Niestety, zdarzyło się nam jako państwu nawet zniknąć z mapy świata, i to na dość długi okres. Naród jednak przetrwał. Odrodziliśmy się po 123 latach zaborów jako II Rzeczpospolita – mimo iż znacznie mniejsza, to wciąż jeszcze zachowująca charakter wielonarodowy, szczególnie na Wschodzie. 

Pomimo wspomnianych licznych zmian terytorialnych, na przestrzeni stuleci wyklarował się pewien obszar, który moglibyśmy określić mianem centralnej, środkowej części państwa polskiego, jak też odpowiednio połaci najdalej się od niego znajdujących, często już przygranicznych, czyli – Kresów. W XVI i XVII wieku nazwą „Kresy” określano wąski pas ziem pogranicznych w południowo-wschodniej części Rzeczypospolitej, która wówczas zajmowała tereny obecnej Ukrainy oraz częściowo Mołdawii i Rumunii. Należy tu zwrócić uwagę na ciekawy fenomen. Jak już wspomniano, pojęcie Kresów wywodzi się etymologicznie z jawnego wskazania na ich geograficznie oraz kulturowo przygraniczny charakter. W związku z tym z biegiem czasu oraz stopniowym kurczeniem się terytorium Polski w jej różnych odmianach, nastąpił podział Kresów na zewnętrzne oraz wewnętrzne. 

W ten sposób po traktacie ryskim z 1921 r., na mocy którego ustalono nową granicę wschodnią, pojawiło się pojęcie „Kresów Utraconych”, bądź „Kresów Zewnętrznych” albo „Kresów Dalszych” – które jako ziemie dawnej Rzeczypospolitej Obojga Narodów, weszły w skład poszczególnych republik Związku Sowieckiego. Ze względu na to takie miasta jak Lwów i Wilno – będące niegdyś sercem polskości – okazały się być „Kresami Bliższymi”, bądź też po prostu „Kresami” Wpływ na to miało ich położenie na obszarze pomiędzy ustanowioną po traktacie ryskim wschodnią granicą II Rzeczypospolitej a linią Curzona, która w 1920 r. była propozycją linii demarkacyjnej wojsk polskich i bolszewickich, przedłożoną przez brytyjskiego ministra spraw zagranicznych George’a Curzona. 

Wciąż jednak ziemie te pozostawały w granicach państwa polskiego. Wówczas możemy mówić zarówno o dość precyzyjnie określonych Kresach jak i o ludności kresowej i znowuż powodów do wątpliwości w zakresie określenia własnej tożsamości raczej nie było. Każdy Polak, zamieszkujący te tereny, deklarując Kresy jako swoją ojczyznę prywatną, jednocześnie bez wahania mógł wskazać Polskę jako całość, powołując się na Ojczyznę w szerszym znaczeniu tego słowa. Po zakończeniu II wojny światowej zaś terytorium naszego państwa nie tylko się uszczupliło, lecz także uległo znacznemu przesunięciu na w kierunku zachodnim. Dodatkowo, masowe akcje przesiedleńcze spowodowały gwałtowną zmianę struktury ludności. Było to również naturalną – w tamtych warunkach – konsekwencją kolejnych działań okupanta, zmierzających do odebrania i depolonizacji ziem, które odwiecznie należały do Polski. W kontekście Kresowiaków miało to poważne konsekwencje, które możemy podzielić na dwa główne kierunki. 

Kresowiacy u siebie – to znaczy w Polsce

Skutkiem dokonanych przymusowych procesów przesiedleńczych (choć nie tylko, bo w grę wchodził również samodzielny exodus z rodzimych terenów, spowodowany wrogimi wobec ludności polskiej działaniami ukraińskich nacjonalistów oraz definitywną utratą małej Ojczyzny na rzecz przypieczętowanej, zalegalizowanej na forum międzynarodowym okupacji sowieckiej) jest obecnie znaczna koncentracja ludności o pochodzeniu kresowym na przeciwległym końcu Polski – na samym jej zachodzie. Najwięcej osób, deklarujących pochodzenie kresowe, znajdziemy w województwie lubuskim, kolejne na tej liście – zachodnio-pomorskie, dolnośląskie i opolskie. Właśnie w tym momencie dochodzi do kolejnych komplikacji. Wcześniej jako Kresowiaka moglibyśmy określić osobę, która urodziła się i zapewne większą część życia spędziła na Kresach (abstrahując od tego, jakie konkretnie tereny w każdym konkretnym przypadku uznamy za kresowe), tudzież wychowana została w swoistej mentalności, charakterystycznej dla tego regionu, oraz jest nosicielem tego szczególnego podrodzaju kultury polskiej. Jednak po tak masowej, przymusowej bądź wymuszonej przeprowadzce doszło do poważnych przemian. W sytuacji, gdy pokolenie Kresowiaków zostało przemieszczone z powrotem” do Polski, okazało się, że o ile oni sami są jeszcze przedstawicielami generacji, która przyszła na świat na Kresach, to ich dzieci, wnukowie i kolejne pokolenia – już nie. Rozumiemy jednak, że przecież nie da się uciąć (i całe szczęście) za jednym zamachem tego ciągu, sprawiając, aby dzieci wychowane w tych rodzinach, żadnej więzi z Kresami nie czuli. Wręcz przeciwnie, rodzice chętnie przekazywali swoim potomkom wiedzę o ich korzeniach, troskliwie pielęgnowali pamięć o utraconej małej Ojczyźnie – i czynią to niezmiennie już od ponad 70 lat. Zatem oni również są nosicielami i kontynuatorami kultury i dziedzictwa kresowego. 

Z drugiej strony, możemy wskazać na odwrotny przypadek. Potomkowie wspomnianych już przesiedlonych do Polski Kresowiaków nie mogą się pochwalić autentycznym pochodzeniem z Kresów, bo poprzez tragedię swoich przodków zyskali szczęśliwą możliwość od samego urodzenia funkcjonować ,,wśród swoich”, pod opieką tejże Ojczyzny, nie być narażonymi na jakąkolwiek dyskryminację pod względem narodowościowym, nie trwać w trybie ciągłej walki o przetrwanie i zachowanie tożsamości. Ale przecież wymienione niedogodności to też w pewnym sensie to, co przez dekady, a tak naprawdę nawet stulecia (znowuż kłania się rozróżnienie Kresów na dalsze i bliższe), kształtowało, jeżeli można tak to ująć, „prawdziwych” Kresowiaków i determinowało specyficzny nabór ich cech, które da się rozpoznać nawet obecnie.

Ale co w przypadku, jeśli wychowanie takiej osoby sprawia, iż niezależnie od wymienionych okoliczności czuje ona silną więź z tą „inną” małą Ojczyzną, której być może nigdy na oczy nie widział, i którą zna tylko z opowieści krewnych – i subiektywnie sam o sobie z całą stanowczością deklaruje, że jest Kresowiakiem – któż może poddać to w wątpliwość i na podstawie jakich przesłanek? 

Kresowiacy u siebie – to znaczy na Kresach

Tymczasem znaczna liczba Polaków bądź osób o polskim pochodzeniu, deklarujących przynależność do narodu polskiego, wciąż jeszcze pozostaje na wschodzie, na terenach, które obecnie możemy nazywać Kresami z przystawką „byłe” Jest ich ponad milion. 

W zależności od państwa oraz regionu ta liczba również się różni. Różnią się też warunki polityczne, w jakich Kresowiakom przychodzi funkcjonować w ich małych Ojczyznach. Nieprzychylne wobec miejscowych Polaków działania ze strony władz państwowych, które wcześniej były realizowane przez władze sowieckie, a współcześnie w najgorszym swoim wydaniu mają miejsce na Białorusi, wyrażane w brutalnych represjach – bądź niekorzystne rozwiązania legislacyjne w zakresie prawa oświatowego i językowego, czemu muszą stawić czoła chociażby na Litwie i Ukrainie – mają dwojaki efekt. 

Z jednej strony można powiedzieć, że pośrednio przyczyniają się w pewnym stopniu nawet do zahartowania Kresowiaków w ich walce o zachowanie tożsamości, o prawo do swobodnego deklarowania i pielęgnowania własnej przynależności narodowej, podtrzymywania więzi ze swoją Ojczyzną ideologiczną – Polską. W takim przypadku byłby to pozytywny przykład efektu odwrotnego od zamierzonego. 

Z drugiej jednak strony, należy przyznać że często skutki takiej polityki asymilacyjnej bądź wręcz antypolskiej są jak najbardziej zgodne z założeniami. Możemy przecież wskazać osoby, które spełniając wszelkie przesłanki obiektywne do bycia Kresowiakiem – osobiście nie czują w przyznaniu się do takiego statusu żadnej potrzeby. I podyktowane to może być również szeregiem najróżniejszych powodów. Ktoś, pozostając przez dłuższy czas za wschodnią granicą Polski, „formalnie” będąc Kresowiakiem już tylko z racji bycia zrodzonym w konkretnej rodzinie, lecz od urodzenia posiadając obywatelstwo innego państwa, nie będzie czuł tej więzi prawie wcale. 

Przy tym absolutnie nie możemy bezwględnie obarczyć kogoś odpowiedzialnością za taki wybór. Należy bowiem pamiętać, że niektórzy Polacy na Kresach przez długie lata byli zmuszeni do ukrywania i dławienia swojej polskości. Chociażby dla bezpiecznego żywotu swoich dzieci, nie widząc perspektyw w innym zachowaniu, zrzekali się polskości i zaprzestawali jej pielęgnowania i przekazywania dalej. Potem, nawet gdyby chcieli do niej powrócić, było już za późno. Nie możemy się zatem dziwić, że ich potomkowie czują się już totalnie zasymilowani, a zakładając rodziny z – również przecież rdzennymi mieszkańcami tych ziem, lecz przedstawicielami narodu tytularnego w danym państwie – stają się w jeszcze większym stopniu przywiązani do tego państwa, którego są obywatelami. Swoje dzieci oddają do miejscowych szkół, podczas gdy rzadkością jest dostępność placówek oświatowych z polskim językiem nauczania – i siłą rzeczy proces ten toczy się sam z siebie. Potrzebny jest już tylko czas. W takich przypadkach Polska traci swój urok jako Macierz, utracona Ojczyzna oddala się, staje się po prostu jednym z sąsiadów. I choć ubolewać należy nad utratą kolejnego potencjalnego członka naszego narodu, należy wykazać się również wyrozumiałością. Nie chodzi tu przecież o zwykły konformizm. Mając ojczyznę prywatną w granicach ojczyzny ideologicznej, które się ze sobą pokrywają, wielu Kresowiaków mają namacalne przesłanki do takiego, a nie innego wyboru. Nie mają wówczas problemów z identyfikacją i wskazaniem własnej tożsamości. Stają się integralną częścią innego narodu i państwa, jemu też oferując swoje poczucie patriotyzmu. Przestając być Kresowiakami, tym samym przestają być Polakami. Pojęcia te bowiem są nierozerwalnie związane ze sobą, a to pierwsze należy traktować jako podzbiór drugiego.

Od autora – z perspektywy Kresowiaka

Podsumowując, możemy ponownie powrócić do wątku identyfikacji potomków Kresowiaków, którzy przenieśli się do Polski. Może to być dobrym punktem odniesienia w celu rozważenia kryteriów definicyjnych, po które możemy sięgnąć w dyskusji o Kresowiakach. Śmiem twierdzić, że w analizowanym przypadku jednym z kluczowych czynników – jak też w kontekście innych pokrewnych zagadnień, np. przynależności narodowej, jaki powinien być brany pod uwagę – jest oświadczenie woli samego zainteresowanego. W ten sposób subiektywnie wyrażona opinia osoby, która z własnej woli chce się przyznać do bycia Kresowiakiem – oczywiście, przy zachowaniu jednak pewnej obiektywnie merytorycznej podstawy ku temu – jest warta znacznie więcej niż przypadek, gdy mamy o wiele lepiej udokumentowany zbiór przesłanek, ale sam „zainteresowany” tak naprawdę… wcale nie jest zainteresowany. Czy możemy zatem powiedzieć, że i odpowiedzi na pytanie które padło w tytule, nie możemy udzielić grupowo, a każdemu osobnemu Kresowiakowi powinniśmy w tej materii udzielić odrębnego głosu? 

Dość banalnym i być może wyświechtanym stwierdzeniem byłoby powiedzenie o indywidualności losu każdego człowieka, oraz różnicach które musimy uwzględniać przy formułowaniu jakichkolwiek konkluzji. Jednakże w przypadku Kresowiaków wydaje mi się, że tym bardziej musimy na to uważać, ponieważ specyfika tej społeczności – która ma pewien twardy wspólny mianownik, ale jednocześnie jakże różne, odmienne i często nawet sprzeczne doświadczenia życiowe w kontekście funkcjonowania w składzie obcych państw i narodów – sprawia, że wyciąganie uniwersalnych wniosków jest obarczone dodatkowym ryzykiem zbyt daleko idącego uogólnienia. 

Kresy są różne – wschodnie, północno-wschodnie, południowo-wschodnie, dalsze, bliższe. Kresowiacy są różni – polsko-, białorusko-, litewsko-, łotewsko-, rosyjsko-, ukraińskojęzyczni etc. Starsi, młodsi, bardziej prawicowi albo lewicowi, konserwatywni lub liberalni, religijni bądź niewierzący etc. 

Co jest zatem naszym wspólnym mianownikiem? Urodziliśmy się i dorastaliśmy w najróżniejszych warunkach. Niektórzy jeszcze w Związku Sowieckim, ale w różnych republikach, z idącą za tym miejscową specyfiką, inni – już po jego rozpadzie odpowiednio w tychże państwach jako niepodległych bytach, prowadzących odmienną politykę narodowościową. Co nas łączy? Otóż, łączy nas wspólna Ojczyzna. A Ojczyzną Kresowiaka jest Polska. 

Artykuł Gdzie jest Ojczyzna Kresowiaka? pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

W XVII w. uważano, że jeśli z kampanii wojennej, w trakcie której nie stoczono żadnej bitwy, powróci połowa armii, która na nią wyruszyła, to jest to dobry wynik. Szokujące? Być może. Ale pogląd ten pokazuje, że odpowiednia logistyka miała większe znaczenie od taktyki wojsk. Pokazuje również, że nawet najlepsze starania nie zapobiegały stratom.

Wojsko zawsze i wszędzie musi najpierw jeść, by podtrzymać zdolność bojową, a dopiero później walczyć. Aprowizacja jest więc najważniejszym wyzwaniem, przed którym stoją… No właśnie: kto? We współczesnym świecie jest to zadanie odpowiednich struktur w wojsku. W dawnych czasach spadało na barki samych żołnierzy. I to jest podstawowa różnica pomiędzy współczesnym a dawnym wojskiem polskim. Czy to dobrze, czy źle?

Rozpatrując wady i zalety danego rozwiązania, należy pamiętać, w jakich warunkach zostało ono zastosowane. W XVII w. w Europie były różne sposoby aprowizacji armii. Inne były dobre dla gęsto zaludnionych rolniczych terenów, gdzie można było utrzymać wojsko, żywiąc je na koszt miejscowej ludności, inne zaś dla rozległych, słabo zaludnionych obszarów wschodniej Europy, gdzie było za mało ludzkich siedzib, aby liczniejsze wojsko przez dłuższy czas mogło się wyżywić tym, co posiadali miejscowi. Przekonał się o tym Napoleon Bonaparte, wyprawiając się w 1812 r. przeciw Rosji. Co ciekawe, cesarz Francuzów zdawał sobie sprawę, że wojna na terytorium Rosji będzie się bardzo różnić od poprzednich. Znając losy wyprawy na to państwo króla szwedzkiego Karola XII (załamała się ona nie pod Połtawą w lipcu 1709 r., jak się powszechnie sądzi, ale pod Leśną w październiku 1708 r., gdzie Rosjanie zdobyli szwedzki tabor z zaopatrzeniem dla armii Karola XII), doceniał rolę logistyki i wyzwań, jakie stawiają bezkresne przestrzenie. Dlatego nakazał zwiększyć ilość batalionów transportowych z dotychczasowych 7 aż do 26. Osiem z nich posiadało po 600 lekkich i średnich wozów. Pozostałe 18 batalionów miało po 252 wozy czterokonne, o ładowności 1,5 tony każdy. Oprócz nich przygotowano 6 tys. zapasowych koni pociągowych¹. Wozy batalionowe wraz z czterodniowym zapasem, jaki każdy żołnierz dźwigał w swoim tornistrze, zabezpieczały zapotrzebowanie ludzi na żywność na okres 24 dni.

Ostatecznie zdało się to psu na budę, bo mimo iż na wojnę 1812 r. Wielka Armia była przygotowana znacznie lepiej niż do poprzednich kampanii (np. w latach 1805–1809 armia Napoleona zaczynała z 8–12-dniowymi rezerwami prowiantu), to nawet w najbardziej optymistycznej wersji wydarzeń jedzenie skończyłoby się na długo przed osiągnięciem Moskwy. Koniecznością stały się rekwizycje, a te prowadzono w sposób nieumiejętny. O ile idący przodem żołnierze mieli niemal wszystko, czego potrzebowali, o tyle ci, którzy szli za nimi, trafiali na zrabowane spichrza, wypasione pola i ludzi pochowanych w lasach. Wynikało to z irracjonalnego podejścia żołnierzy Wielkiej Armii do miejscowej ludności, którą potraktowano jako wrogą (a przecież zanim Bonaparte dotarł do starych granic Rosji, przechodził przez tereny dawnej Rzeczypospolitej, gdzie witano go jako wyzwoliciela spod okupacji; witano, dopóki nie zorientowano się, że przybywające wojsko traktuje ich gorzej niż rosyjskie) oraz ze złej organizacji rekwizycji i bezmyślności żołnierzy, którzy po przejściu i zrabowaniu danej okolicy często gęsto palili to, czego sami nie wzięli. Tak więc ci, którzy szli za nimi, trafiali na teren spustoszony, co nieuchronnie musiało kończyć się głodem, a co za tym idzie dezercjami. Efekt był taki, że do walnej bitwy pod Borodino (5–7 września) z 600 tys. żołnierzy, którzy pod koniec czerwca wkroczyli w granice Rosji, udało się zgromadzić zaledwie ok. 120 tys. Bitwę co prawda wygrano i wkroczono do Moskwy, ale nie mogąc się wyżywić w spalonej przez samych Rosjan dawnej stolicy (aktualną był Petersburg), nakazano odwrót na zachód. A co było później, to już wszyscy wiedzą. Tak się kończyły działania prowadzone nieodpowiednio pod względem logistycznym.

Czy można było zrobić to lepiej? Tak! Pokazuje to np. wyprawa hetmana Stanisława Żółkiewskiego na Moskwę² (miasto to było wówczas stolicą państwa) w 1610 r., a także inne wyprawy wojsk polskich i litewskich.

W czym tkwił sekret Polaków? Otóż podstawą wyżywienia ruszającego na wojnę żołnierza polskiego było to, co sam zabierał ze sobą na wozach. Objaśniał to polski inżynier wojskowy, Józef Naronowicz-Naroński, który w swoim dziele, ukończonym, jak sam podaje, 3 czerwca 1659 r., notował:

               […] wojsko polskie nie ma magister-prowianta, żeby wojsku wszytkiemu żywność obmyślał i oną opatrował, ale każdy towarzysz siebie, konie swoje i czeladź żywić, i zdobywać się na żywność musi. Zaczem luźnej czeladzi nad zamiar wszyscy chować muszą, a im kto więcej tej luźnej czeladzi chowa, tym więtszy pożytek i prędsze pożywienie miewa. Na przykład jeden towarzysz na trzy konie służąc nad dwóch czeladzi pocztowych trzech, czterech, pięciu, a drugi i dziesięciu chować musi, a przy tym tak wiele wozów, koni i ciurów, zaczym przestrzeństwa trojako więcej potrzeba niż na cudzoziemskiego rajtara. A to też pewna, że przy każdej chorągwi kozackiej lubo usarzkiej drugie tyle albo i dwójnasób więcej czeladzi luźnej będzie, którzy pod osobnym swoim znaczkiem z chorągiewki podczas potrzeby do boju się zejdą i gdzie będzie dziesięć tysięcy wojska polskiego, pewnie dwadzieścia tysięcy do boju albo i więcej względem luźnej czeladzi kłaść może.³

Powyższe uwagi uzupełnię opisem innego inżyniera wojskowego. Tym razem był to Francuz w służbie polskiej, Philippe Dupont. Pisząc o wojnach Jana III Sobieskiego, odnotował:

To co opiszę, zapewne byłoby niewykonalne w krajach mniej obfitych we wszystko, co jest konieczne do życia. Owa obfitość w Polsce czyni sprawę [zaopatrzenia] nadzwyczaj łatwą i prostą. Gdy tam przebywałem dwa krzepkie woły kosztowały tylko czternaście, a co najwyżej piętnaście skudów. A za pięć lub sześć skudów miało się wóz, zamknięty i przykryty korą z drzewa, bez żadnych okuć, które były zbędne w tak łagodnych i pozbawionych bruku krajach. Wozy wypełniano wszelakiego rodzaju prowiantem. Kapitan [rotmistrz], któremu Rzeczpospolita dawała pieniądze na potrzeby zaopatrzenia, z doświadczenia wiedział, jaką ilość wozów potrzeba na daną wyprawę. Przygotowywano również zapasy wyłuszczonego jęczmienia dla koni. Gdy nadchodziła chwila korzystania z tych zapasów, podoficer lub sługa wydzielał żołnierzom racje na dwa lub trzy dni. Gdy wóz się opróżniał, to go palono. Natomiast woły zabijano a mięso również rozdzielano w racjach żywnościowych. W taki sposób armia redukowała stopniowo ową wielką ilość wozów, które podążały za nią od początku wyprawy. Zdarzało się, że bywały one zbawieniem dla wojsk: Podczas ataku przeważających sił wroga używano wozów jako zawsze będącego pod ręką obwarowania, które zwano taborem. W ten sposób broniono się skuteczniej niż spoza wałów. […] Po tym, co przytoczyłem, przestaje zadziwiać fakt, że wielka armia może przetrwać pięć miesięcy w kraju tak spustoszonym jak Mołdawia.

Liczba wozów towarzyszących kawalerii polskiej i litewskiej była olbrzymia. Średnio na jednego członka pocztu (towarzysza bądź czeladnika pocztowego) przypadał jeden, a czasem i dwa wozy. W piechocie było mniej wozów, bo tam na kilku żołnierzy przypadał jeden pojazd. Na przykład liczbę wozów towarzyszących polskiej armii, która w 1683 r. poszła na odsiecz Wiednia, oszacowano na co najmniej 32 tys., a liczbę koni aż na 400 tys.! A przecież ówczesnym wojskom Sobieskiego daleko było do tego, co widziały beresteckie pola w 1651 r. Jan Kazimierz w bitwie beresteckiej miał do swojej dyspozycji armię przeszło trzykrotnie liczniejszą! A ilość jej wozów, choć z niewątpliwą przesadą, szacowano aż na 0,5 mln! Gdy więc taka armia maszerowała w jednej kolumnie (co jednak nie zawsze było możliwe), to prezentowała się jak wielkie ruchome miasto. Na przykład 20 września 1651 r.:

Straszny i ogromny pokazał się być szyk wojsk naszych, bo i tabor opasany był od wojska. Szły wozy koronne w rzędów 74, a litewskie w rzędów 40 wielką równiną. Czoło wojska taką zajmowało linią jako z Warszawy do Woli najmniej, a wzdłuż ciągnęły się wozy milę srogą podolską wielkim porządkiem.⁵

Zdaniem autora tej relacji, stolnika halickiego Andrzeja Miaskowskiego, front taboru polskiego zajmował przestrzeń ok. 2,7 km⁶, a jego długość wynosiła przeszło 10 km⁷. Wielkości zaiste imponujące, nie budzące jednak wątpliwości, gdyż można je zweryfikować. Jeśli bowiem połączona armia polsko-litewska składała się ze 114 rzędów wozów, to według norm odległości między rzędami w czasie pochodu taboru, zaprezentowanych przez Józefa Naronowicza-Narońskiego⁸, powinien on mieć przeszło 2400 m, co nieźle koresponduje z podaną przez Miaskowskiego wielkością. Zwłaszcza, że tabor „opasany był od wojska”, czyli otoczony maszerującymi na zewnątrz żołnierzami, którzy też zajmowali pewną przestrzeń.

Tabor był podstawą utrzymania żołnierzy polskich w czasie działań wojennych. Od jego liczebności zależało być albo nie być wojaków. Dodatkowo, jak wspomniał cytowany już Dupont, pełnił on rolę obronną. Była to ruchoma forteca.

Aby te masy wozów mogły się przemieszczać, potrzeba było mnóstwa koni i woźniców. Oprócz tych ostatnich byli także liczni luźni czeladnicy, których – podobnie jak woźniców – nie liczono do grona żołnierzy, ale pełnili oni niesamowicie ważną funkcję w wojsku. I tak przechodzimy do drugiego sposobu utrzymania wojska w należytej formie, czyli do picowania.

Picownicy, to uzbrojona luźna czeladź, którą często organizowano w specjalne oddziały. Miały one nawet swoje sztandary, zwane znaczkami. Dowództwo nad takim oddziałem powierzano specjalnie odkomenderowanemu towarzyszowi, np. husarskiemu. Picowników rozsyłano na czaty. Jak daleko? Zależało to od wielu czynników. Na przykład w ostatniej fazie oblężenia Pskowa, czyli w styczniu 1582 r., picownicy sprowadzali żywność dla oblegających polskich i litewskich żołnierzy z odległości aż 350 km! Dzięki temu wojska Rzeczpospolitej wytrwały pod murami tego miasta ponad pięć miesięcy i to w trakcie jednej z najcięższych zim stulecia. Wytrwały aż do podpisania korzystnego dla nas rozejmu w Jamie Zapolskim.

Tu warto dodać, że obecność luźnej czeladzi bardzo podnosiła faktyczną liczebność wojsk, ale że, jako już wspomniałem, czeladników tych nie liczono do grona żołnierzy, to na papierze armia polska była wielokrotnie mniejsza. Gdybyśmy dzisiaj chcieli analogicznie liczyć wojsko, to np. w siłach powietrznych liczono by samych tylko pilotów, bez tych ludzi, którzy stanowią niezbędne dla nich zaplecze, a które umożliwia im start w powietrze, wykonanie zadania bojowego i bezpieczne lądowanie. Jak widać, księgowymi sztuczkami można armię znacząco powiększyć, albo też pomniejszyć. Rzecz jasna tylko na papierze. A ponieważ różne kraje stosowały różne sposoby liczenia żołnierzy, to i nie dziw, że z porównywania takich liczb wychodzą historykom kuriozalne wnioski. Ale to już inne zagadnienie…

CZYTAJ RÓWNIEŻ: O rycerstwie polskim walczącym pod Wiedniem i sensie odsieczy

Na koniec chciałbym zainteresowanym pogłębieniem swojej wiedzy polecić książki, w których rozwijam ledwie zasygnalizowane w tym artykule zagadnienia. Pierwszą jest Husaria. Duma polskiego oręża, gdzie na 40 stronach rozdziału Zaplecze wyjaśniam, jak ono funkcjonowało. Omawiam tam obóz, namioty, stajnie, wozy, kuchnie, aprowizację i skład przykładowego pocztu husarskiego. Drugą książką jest Nie tylko husaria, gdzie na stronach 15–57 wyjaśniam rolę i liczebność personelu pomocniczego w armiach i polskiej, i moskiewskiej, i osmańskiej. Pokazuję tam również, jak wspomniana powyżej kreatywna księgowość potrafi wypaczyć obraz wojen i bitew. O tym samym, ale w odniesieniu do armii tatarskiej, można przeczytać w ostatniej książce, którą tu polecę, czyli w Niezwykłych bitwach i szarżach husarii (wydanie z 2021 r.). W rozdziale poświęconym bitwie hodowskiej wyjaśniam, jak wyglądały i jak się żywiły armie tatarskie, oraz dlaczego jak najbardziej możliwe było to, że 40 tys. Tatarów zostało powstrzymanych przez 400 husarzy i pancernych.

_{Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1-2(7-8)/2022.}

Grafika: Bitwa pod Kłuszynem w malarskiej wizji Szymona Boguszowicza (ok. 1620)

¹     M. van Creveld, Żywiąc wojnę. Logistyka od Wallensteina do Pattona, Warszawa 2013, s. 89.

²     R. Sikora, Czego Napoleon mógłby się nauczyć od Żółkiewskiego?, https://kresy.pl/kresopedia/czego-napoleon-moglby-sie-nauczyc-od-zolkiewskiego/, dostęp: 24 V 2022 r.

³     J. Naronowicz-Naroński, Budownictwo wojenne, opr. T. Nowak, Warszawa 1957, s. 163.

⁴     Tłum. K. Jagusiak. W oryginale: „Ce que je vais écrire, peut-être ne pourrait pas se pratiquer en d’autres pays, moins abondants en tout ce qui est nécessaire à la vie; c’est cette abondance, qui rend la chose très facile et très aisée en Pologne. De mon temps deus puissants bœufs ne coutaient que quatorze ou quinze écus au plus. On avait un chariot, fermé et couvert d’écorce d’arbres, sans aucunes ferrures, qui seraient inutiles dans des pays si doux et qui sont sans pavé, pour cinq ou six écus. On remplissait ces chariots de touts sortes de denrées. Un capitaine, payé par la république pour faire ses provisions, savait par expérience combien il avait besoin de chariots pour sa campagne. On faisait aussi provision d’orge mondé pour les chevaux. Lorsqu’on ne pouvait plus vivre que de ces provisions, un bas officier ou un domestique distribuait aux soldats leur portion pour deux ou trois jours; lorsqu’un chariot était vidé, on le brûlait. On tuait les bœufs et on en donnait aussi la viande par portions. De cette manière l’armée se déchargeait insensiblement de ce grand nombre de chariots, dont elle était suivie au commencement de la campagne. Il est quelque fois arrivé, qu’ils ont fait le salut des armées: lorsqu’on était pressé par des forces supérieures, ils servaient de retranchements, qu’on appelle tabor, et qui étaient toujours prêts, et à la faveur desquels on se défendait mieux que derrière un parapet. […] Par ce, que je viens de rapporter, on ne doit point s’étonner, qu’une grande armée ait pu subsister pendant cinq mois, dans un pays aussi désert que la Moldavie”. Zob. P. Dupont, Mémoires pour servir à l’histoire de la vie et des actions de Jean Sobieski III du nom roi de Pologne, [w:] Biblioteka Ordynacji Krasińskich: Muzeum Konstantego Świdzińskiego, t. VIII, opr. J. Janicki, Warszawa 1885, s. 241–242.

⁵     Wojna z Kozaki i Tatary, [w:] Starożytności historyczne polskie, t. 1, opr. A. Grabowski, Kraków 1840, s. 304.

⁶     Świętosław Orzelski określa odległość z ówczesnej Warszawy do placu elekcyjnego na Woli na 3 staje (1 staja = 893 m), czyli ok. 2,7 km. Zob. Ś. Orzelski, Elekcja Stefana Batorego 11 XI – 15 XII 1575, [w:] Elekcje królów Polski w Warszawie na Woli 1575–-1764, red. M. Tarczyński, Warszawa 1997, s. 99.

⁷     Mila podolska to 10 460 m.

⁸     J. Naronowicz-Naroński, op.cit., s. 180–183.

Artykuł O aprowizacji wojsk polskich w XVII wieku pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Order Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny spotkał los podobny do działalności Rady Nieustającej i panowania króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, czyli niesława połączona z zapomnieniem – w powszechnym mniemaniu próba jego ustanowienia stanowiła zagrożenie dla suwerenności Rzeczpospolitej, a spora liczba opracowań naukowych nie wystarczyła, by szersze zainteresowanie kulisami ustanowienia Orderu i towarzyszącego mu Zakonu zadomowiło się w publicystyce. Order padł ofiarą antyabsolutystycznej obsesji, która w wielu odsłonach powracała w niemal całym okresie trwania I Rzeczpospolitej. 

Wprowadzenie

Jedną z podstawowych zasad funkcjonowania I Rzeczpospolitej była złota wolność szlachecka, która czyniła przedstawicieli stanu szlacheckiego pozornie równymi, pomimo kolosalnego rozdźwięku pomiędzy magnatami, a szlachtą zagrodową. Podczas gdy magnaci pławili się w luksusie, choć faktyczna obszerność ich fortun na ogół jest wyolbrzymiana, a staje się wręcz śmieszną w zestawieniu z majątkami współczesnych bogaczy, drobni szlachcice walczyli o przetrwanie, wiodąc egzystencję nieraz skromniejszą od zamożniejszych chłopów. Szlachta w Rzeczpospolitej była bardzo liczna i stanowiła około 10% społeczeństwa, podczas gdy w państwach Europy zachodniej liczba społecznej elity nie przekraczała na ogół 1-2%.

Szlachecka równość powodowała, że jedyna legalna i powszechnie uznawana tytulatura książęca była przynależna wyłącznie potomkom litewsko-ruskich rodów kniaziowskich, które otrzymały gwarancje podczas Unii Lubelskiej. Nie uznawano natomiast tytulatury, która w różnych wariantach przyjęła się w wielu krajach, jak Anglia, Francja czy Hiszpania, a obejmowała tytuły barona, wicehrabiego, hrabiego, markiza oraz diuka (księcia). Podobnie rzecz miała się z orderami i zakonami orderowymi, których w Rzeczpospolitej, podobnie jak w Czechach, Portugalii czy Szkocji, nie nadawano. W pierwszych dwóch przypadkach wśród przyczyn takiego stanu rzeczy warto wymienić elekcyjność tronu, znaczne oddalenie od ważnych ośrodków kultury rycerskiej (peryferyjność) jak i brak pełnego wykształcenia stosunków wasalno-lennych.

Brak uznawania tytulatury i orderów nie przeszkadzał obywatelom Rzeczpospolitej w przyjmowaniu zaszczytów zagranicznych – z nadań papieża, cesarza bądź obcych monarchów. Dla przykładu już w 1547 r. Radziwiłłowie otrzymali od cesarza tytuł książąt na Ołyce, Nieświeżu, Bierżach i Dubiankach, a w 1473 r. Leszczyńskich podniesiono do rangi hrabiów cesarstwa rzymskiego. Podobnie było z obcymi orderamim jak Order Smoka, przyjęty przez Władysława Jagiełłę czy Order Złotego Runa, który nadano licznym polskim monarchom, w tym Zygmuntowi I, Zygmuntowi III Wazie, Władysławowi IV, Augustowi II i Augustowi III. Monarchowie otrzymując pochodzące od obcych władców zaszczyty, byli stawiani w kłopotliwej sytuacji – nie mogli bowiem odwdzięczyć się w porównywalny sposób, podczas gdy tradycja orderowa w innych krajach sięgała XIV wieku i była silnie ugruntowana, nawiązując do Okrągłego Stołu króla Artura (angielski Order Podwiązki) lub do zakonów rycerskich z czasów krucjat. 

Order dla Rzeczpospolitej

Koncepcja ustanowienia Orderu Niepokalanego Poczęcia NMP jawiła się jako rozwiązanie, które pozwoli włączyć kraj nad Wisłą do elitarnego grona posiadaczy zakonów orderowych. Jeśli wierzyć legendzie, podczas pobytu na Jasnej Górze, gdzie król Władysław IV, jako oddany czciciel NMP, bywał regularnie, kanclerz Jerzy Ossoliński podsunął mu pomysł, który trafił na podatny grunt. Europejska tradycja była w tym zakresie rozwinięta i dostarczała licznych inspiracji, jednak wybór Matki Bożej jako patronki odpowiadał zarówno preferencjom króla, jak i wpisywał się w ówczesną „modę”. Wcześniej, w 1624 r., papież Urban VIII namawiał króla Zygmunta III Wazę do utworzenia filii antytureckiego orderu Milicji Chrześcijańskiej Niepokalanego Poczęcia Karola II Gonzagi (księcia de Nevers). W podobnym okresie maryjny zakon powstał także w Austrii.

Ambicją Władysława IV było utworzenie na terytorium Rzeczpospolitej dynastycznego lenna, jednak gdy zamysł ten okazał się niemożliwy do realizacji, król skłonił się ku utworzeniu własnego bractwa orderowego. Celem uniknięcia zarzutów o wprowadzenie novum władca ukazał swój plan jako próbę reaktywacji orderu ustanowionego jeszcze w czasach Władysława Łokietka. Dla Wazy ustanowienie orderu miało kilka korzyści – stworzyłby wokół siebie rodzaj dworskiej elity, stanowiącej silną podporę jego panowania, a zarazem narzędzie służące do radzenia sobie z wybujałymi ambicjami magnatów. Zamiary te były zamaskowane za patronatem Maryi, który pozwolił ukazywać zakon jako religijny, służący jedynie obronie wiary i dziełu szerzenia maryjnego kultu.

Poselstwo Ossolińskiego i reakcje szlachty

Po wybraniu króla Władysława IV, zgodnie ze zwyczajem, do papieża Urbana VIII wyprawiono w 1633 r. poselstwo któremu przewodził Jerzy Ossoliński. Kanclerz podjął staranne przygotowania i wyreżyserował barwny spektakl, który miał pomóc w uzyskaniu korzystnych rozstrzygnięć dla spraw, które powierzył mu Waza. Misja zakończyła się niemal całkowitym niepowodzeniem, jednak sprawa orderu uzyskała aprobatę biskupa Rzymu, wyrażoną w papieskiej bulli, a przy okazji Ossoliński pozyskał dla siebie dwa tytuły książęce (cesarski i papieski). Po powrocie kanclerz napotkał na ogromne niezadowolenie szlachty zazdrosnej o tytuły, a zarazem niepewnej nowej sytuacji po ewentualnym ustanowieniu orderu.

Projekt odroczono na kilka lat, a gdy  król wznowił wysiłki, skupił wokół niego 13 kandydatów, którzy mieli stanowić pierwszy skład orderowej kawalerii. Na liście znaleźli się dwaj najważniejsi magnaci katoliccy, Stanisław Koniecpolski i Stanisław Lubomirski, jednak obaj manifestacyjnie odmówili. Nadanie orderu miało nastąpić przy okazji ukoronowania królowej Cecylii Renaty, jednak alarm podniesiony przez szlachtę i magnatów obawiających się zamachu na swoje wolności i nadmiernego wzrostu znaczenia monarchy, skłonił Władysława IV do skorygowania projektu statutu. Członkowie tworzonego gremium, pod wodzą Albrychta Radziwiłła, a pod nieobecność króla, spotkali się z królewiczem Kazimierzem celem przedyskutowania kwestii potencjalnie kontrowersyjnych, jednak kilkukrotne przekładanie terminu ustanowienia zakonu, które miało się pierwotnie odbyć w Święto Niepokalanego Poczęcia Maryi, dało przeciwnikom orderu czas na przegrupowanie i przygotowanie kontrakcji.

Do czasów współczesnych przetrwało wiele broszur, paszkwili i głosów polemicznych autorstwa przeciwników ustanowienia Orderu Niepokalanego Poczęcia NMP, którym przewodził Krzysztof Radziwiłł – autor szeroko rozpowszechnionego listu otwartego pod tytułem 18 Rationes przeciw Kawaleriej. W anonimowej broszurze nieznanego autorstwa zakon oskarżano o zamiar zaprowadzenia w Rzeczpospolitej katolickiego absolutyzmu na modłę hiszpańską. Nie pomogło wykreślenie ze Statutu ośmiu spośród 30 punktów, które szczególnie przeszkadzały szlachcie. Monarcha miał zostać Wielkim Mistrzem, a obok niego order miało otrzymać około 70 członków z Rzeczpospolitej, którzy musieli udowodnić szlacheckie pochodzenie. Dopuszczano także wyróżnienie orderem obcych monarchów, jednak ich liczba była limitowana. Cios sprawie orderu zadał Jan Kazimierz – monarszy syn, który chciał w ten sposób odegrać się za brak zgody na ożenek z damą dworu. Finalnie próby ustanowienia orderu zostały zaprzestane poprzez deklaracje złożoną przez Władysława IV na sejmie w 1638 r. – władca musiał zapewnić w imieniu własnym i swoich następców, że nie będzie podejmować prób tworzenia zakonów rycerskich.

Niewątpliwie ustanowienie orderu wraz z towarzyszącym mu zakonem pozwoliłoby monarsze z rodu Wazów na wzmocnienie władzy zgodnie z panującym wówczas w Europie trendem. Order utożsamiano z zamiarami Władysława IV, który chciał nałożyć cła na gdański port, co przełożyłoby się na zwiększenie dochodów i wzrost niezależności od Sejmu. Statut zakładał uiszczanie składek przez członków kapituły orderu – oficjalnie środki miały być przeznaczane na udzielanie wsparcia i wykupowanie chrześcijan z niewoli, ale komentatorzy szybko wysnuli teorię, że pieniądze będą przeznaczane na zakulisową realizację interesów władcy. Przeciwnicy przyrównywali order do innych zakonów znanych z Europy, które posiadały nieruchomości i zarządzały znaczącymi majątkami. Defraudacyjnego potencjału doszukiwano się w mechanizmie udzielania wsparcia zubożałym szlachcicom – brak określenia stanu majątku, który upoważniałby do otrzymania pomocy, jawił się jako wysoce niebezpieczny.

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Wybrane aspekty systemu polityczno-prawnego I Rzeczpospolitej

Zakończenie

Order Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny, podobnie jak Rada Nieustająca, traktowany jest często zaledwie jako historyczna ciekawostka. Finalnie nie został on ustanowiony, a Rzeczpospolita swój order zyskała dopiero w kolejnym stuleciu w postaci Orderu Orła Białego, ale wywarł on pewien wpływ na historię kraju. Niezrealizowane insygnium Władysława IV możemy interpretować jako jedną z prób modernizacji Rzeczpospolitej, a zarazem walki z potężną bolączką w postaci słabości władzy monarszej. Nie dziwi przez to próba rekonstrukcji Orderu Niepokalanego Poczęcia, której w ramach Fundacji Order Jana III Sobieskiego, podjął się w 2019 r. poseł na Sejm, Tomasz Jaskóła – powrót do tego dziedzictwa to zarazem odkrywanie zapomnianych kart historii.

Grafika: Wikimedia Commons

Artykuł Król Władysław IV Waza i próba ustanowienia Orderu Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Utworzone na kongresie w Wiedniu Wolne Miasto Kraków, zwane w Polsce potocznie Rzeczpospolitą Krakowską obejmowało szczupły skrawek ziemi: miasto i część powiatu chrzanowskiego, łącznie 1164  km² z ludnością liczącą w 1815 roku 95 tysięcy. Utworzenie tego tworu quasi-państwowego było wynikiem sporów o Kraków pomiędzy Rosją i Austrią. Miało to być Wolne Miasto, uprzywilejowane gospodarczo, bo przywóz do Krakowa towarów z innych ziem uzależniono od decyzji organów władzy Wolnego Miasta, z Krakowa zaś miano wywozić towary bez ceł i przeszkód. Postanowienia te były przejściowo źródłem pomyślnego rozwoju gospodarczego Krakowa, gdy zaś miastu zagroziły cła nakładane i podwyższane w Królestwie Polskim, zdołano uzyskać skuteczną interwencję mocarstw na rzecz Krakowa. Drugim źródłem pomyślnego kształtowania się jego losów był raz jeszcze odnowiony najstarszy polski uniwersytet, który skupiał uczonych i młodzież z różnych stron kraju.

Ustrój Wolnego Miasta Krakowa

Ustrój Wolnego Miasta Krakowa ulegał parokrotnie zmianom. Coraz silniejszy stawał się nadzór rezydentów trzech mocarstw, sprawujących w Krakowie faktyczne zwierzchnictwo nad jego władzami i nad stosunkami w mieście. W ustroju społecznym obowiązywały zasady odziedziczone po ustroju Księstwa Warszawskiego, czyli wolności osobistej i równości wobec prawa i sądu, przy podobnym ograniczeniu Żydów. Korzystne zmiany zaszły w położeniu chłopów. Komisja Włościańska, działając w oparciu o rezydentów, a wbrew Senatowi i Zgromadzeniu Reprezentantów, przeprowadziła oczynszowanie, uregulowała stan posiadania chłopów, zapewniła im własność budynków, inwentarza i zasiewów, dokonując istotnego kroku na drodze do uwłaszczenia. Władzę ustawodawczą i kontrolującą stanowiło Zgromadzenie Reprezentantów złożone z 26 deputowanych gmin oraz przedstawicieli senatu, kapituły i Uniwersytetu (po 3) oraz 6 sędziów pokoju. W Zgromadzeniu doszło do głosu mieszczaństwo i duchowieństwo. Czynne prawo wyborcze oparto na cenzusie majątkowym i sprawowanej funkcji. W paru nowelizacjach konstytucji zmniejszono skład Zgromadzenia Reprezentantów do 20 członków z przewodniczącym mianowanym przez Senat. Zbierało się ono rzadko, głównie – poza niewielkim zakresem ustawodawstwa i uchwalaniem budżetu – dla wyboru członków Senatu i sędziów. Sprawy konstytucyjne i ważniejsze sprawy polityczno-administracyjne zostały wyłączone z jego kompetencji i skupione w rękach trzech rezydentów. Organ rządzący, to jest Senat, pochodził częściowo z wyborów, a po części z przedstawicieli kapituły krakowskiej i Uniwersytetu. W praktyce został on opanowany przez przedstawicieli miejscowej arystokracji. Ograniczenia ze strony państw zaborczych dotykały również sądownictwo. W szczególności zniesiono jawność postępowania przed sądami i przywrócono proces inkwizycyjny w sprawach karnych. Pomimo zacieśnienia swobód, zagwarantowanych w traktatach wiedeńskich i w konstytucji, Wolne Miasto Kraków stwarzało aż do 1846 roku sprzyjające warunki dla ruchu narodowego z trzech dzielnic.

Rabacja galicyjska

Prądy i wydarzenia Wiosny Ludów na ziemiach polskich tragicznie splotły się w jej przededniu z rewoltą chłopów w Galicji, skierowaną przeciw dworom, nadal broniącym feudalnego porządku. W nocy z 18 na 19 lutego rozpoczęła się krwawa rzeź ziemian nazywana w historiografii rabacją galicyjską. W latach 40. XIX wieku środowiska emigracji polskiej dążyły do przygotowania kolejnego zrywu niepodległościowego. Powstanie miało objąć wiosną 1846 roku Galicję, Wielkie Księstwo Poznańskie i Królestwo Polskie. Wskutek przecieków policja pruska i austriacka doskonale wiedziała o potajemnie snutych planach. O ile pruski zaborca ograniczył się do aresztowań spiskowców, to Austriacy przygotowali kontrofensywę. Wzniecenie powstania chłopskiego spowodowało paraliż polskiego zrywu niepodległościowego, ponieważ „panami” galicyjskich chłopów nie byli Austriacy, a Polacy. Cały XIX wiek to postępujący rozdźwięk między szlachtą a chłopską wsią. W tym czasie chłopi nie uważali Polski za swoją ojczyznę. Nie istniała żadna świadomość narodowa, wobec czego byli podatni na austriackie intrygi. Szybko uznali, że zamiast przeciw zaborcy, panowie polscy gotują się do wojny z chłopami. Kiedy zapadła oficjalna decyzja o wybuchu powstania, powiadomieni o tym chłopi ruszyli na bój przeciwko panom. W nocy z 18 na 19 lutego zaczęli napadać podążających na miejsca zbiórek powstańców w całej południowej Galicji – od Przemyśla aż po Kraków. Liczne gromady chłopskie, uzbrojone w piły, młoty i siekiery, krążyły od dworu do dworu, okrutnie rozprawiając się z niedawnymi prześladowcami. Ginęli niewinni ludzie, także kobiety i dzieci. Ofiarą chłopskiego gniewu padł też Kościół. Szacuje się, że śmierć poniosło ponad tysiąc osób, rannych było kilka razy więcej.

„Polacy! Godzina powstania wybiła – cała rozszarpana Polska dźwiga się i zrasta”

W Krakowie w lutym 1846 roku doszło do proklamowania powstania narodowego, które miało być wymierzone przeciw wszystkim trzem zaborcom. Walki zbrojnej pragnęły koła radykalne wśród studentów i części inteligencji, biedota miejska, górnicy z Jaworzna i leżącej w Galicji Wieliczki. Również chłopi oczynszowani i objęci siecią szkolną przychylniej niż w innych częściach kraju przyjmowali wezwania do insurekcji. Dnia 22 lutego ogłoszono w Krakowie powstanie Rządu Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej, który ogłosił przygotowany wcześniej Manifest do Narodu Polskiego. Opracowany przez mieszkańca Poznania, autora traktatu O ojczyźnie, Karola Libelta, Manifest wzywał naród do powstania dla wywalczenia niepodległej i demokratycznej Polski, do likwidacji przywilejów stanowych i klasowych. Zapowiadał przyznanie każdemu prawa do ziemi „podług zasług i zdolności” oraz nadanie chłopom na własność gruntów przez nich użytkowanych bez odszkodowania na rzecz dziedziców. Ludności bezrolnej na wsi i innym uczestnikom powstania obiecano nadanie działek ziemi z dóbr narodowych, a ludziom ubogim i niezdolnym do pracy opiekę społeczną. Stwierdzenie powszechnego jakoby ruchu we wszystkich dzielnicach kraju nie odpowiadało rzeczywistości, lecz marzeniom organizatorów sprzysiężenia.

„Jest nas dwadzieścia milionów, powstańmy wszyscy razem jak mąż jeden, a potęgi naszej żadna nie przemoże siła, będzie nam wolność, jakiej dotąd nie było na ziemi, wywalczymy sobie skład społeczeństwa, w którym każden podług zasług i zdolności z dóbr ziemskich będzie mógł użytkować, a przywilej żaden i pod żadnym kształtem mieć nie będzie miejsca”.

Jeden z senatorów krakowskich zapisał w pamiętnikach, że manifest ten „oburzał świat cywilizowany”. W istocie zasady te były wzorowane na postulatach tzw. Wielkiego Manifestu Towarzystwa Demokratycznego Polskiego, działającego na emigracji we Francji, ale przewyższały go radykalizmem. Manifest krakowski zyskał uznanie w ówczesnych kołach rewolucyjnych w Europie. Odwoływano się do niego w dokumentach programowych rodzącego się ruchu socjalistycznego. Na zebraniu w Brukseli, zorganizowanym w drugą rocznicę powstania, Karol Marks powiedział: „Rewolucja Krakowska dała całej Europie piękny przykład, utożsamiając sprawę narodową ze sprawą demokracji i z wyzwoleniem klasy uciśnionej”. Manifest krakowski, jako jedyny dokument polski, wprowadzono do zbiorów dokumentów wydanego w Londynie przez państwa koalicji antyhitlerowskiej w czasie ostatniej wojny światowej, mającego przedstawić kulturalne dziedzictwo Europy.  Dokument ten miał świadczyć o polskim wkładzie do rozwoju doktryny demokratycznej i społecznie postępowej.

Gdy lud krakowski garną się do szeregów powstańców, politycy umiarkowani postarali się usunąć z Rządu Narodowego jego dwu członków radykałów i ogłosić dyktatorem trzeciego – Jana Tyssowskiego. Jednakże siły radykalne umocnił, przybyły do Krakowa 24 lutego na czele oddziału górników i rzemieślników, Edward Dembowski. Myśliciel i pisarz kierunku romantyczno-rewolucyjnego, objął urząd sekretarza dyktatora i zaczął narzucać mu swoje koncepcje. Zorganizował Klub Rewolucyjny. Inspirował i redagował prawa i odezwy mające na celu pogłębienie i rozszerzenie powstania. Publikowano je w „Dzienniku Rządowym Rzeczypospolitej Polskiej”. Ogłoszono natychmiastowe zniesienie pańszczyzny i obniżkę podatków. Zapowiedziano utworzenie warsztatów narodowych z dwukrotnie wyższą niż dotychczas płacą oraz nadanie ziemi po zwycięstwie wszystkim chłopom bezrolnym. Był to program zbliżony do idei Gromad Ludu Polskiego, czynnych na lewicy emigracyjnej we Francji i w Anglii. W jednym z dekretów Rząd Narodowy zniósł wszelkie tytuły wraz ze zwrotem „pan”, wprowadzając w to miejsce „obywatel”. Blisko 70 lat później nawiązały do tej tradycji Legiony. Narzędziem powstania miało być sprawne sądownictwo, ludność należało wciągnąć do obieralnych rad gminnych.

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Krótkie Panowanie Henryka Walezego

Zakończenie

Powstanie krakowskie trwało zaledwie 9 dni i upadło z braku większych sił niemal bez walki z najeźdźcą, jednakże stało się istotnym ogniwem polskich zmagań o niepodległość. Wkrótce weszło do Krakowa wojsko austriackie. Wbrew traktatom wiedeńskim zniesiono Wolne Miasto Kraków, narzucając jego terytorium nazwę Wielkiego Księstwa Krakowskiego. Miasto wraz z okręgiem włączono do Galicji.

Grafika: Wikimedia Commons

Artykuł Losy polskie w zaborze austriackim w latach 1816-1846 pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

W chwili powstawania Rzeczpospolitej Obojga Narodów polskie sądownictwo szlacheckiego borykało się z ogromnymi problemami. Ówczesny wymiar sprawiedliwości odznaczał się przewlekłością procesu sądowego, wielością instancji odwoławczych, niesprawnym systemem egzekucji wydanych orzeczeń, a w szczególności brakiem szlacheckiego sądu ostatniej instancji, który wyręczyłby króla w ostatecznym rozstrzygnięciu spraw. Wielokrotne próby przeprowadzenia zmian ziściły się dopiero, gdy na polskim tronie zasiadł król Stefan Batory, który powołał do życia Trybunał Koronny (Iudicium Ordinarium Generale Tribunalis Regni).

Analizując zasady funkcjonowania polskiego wymiaru sprawiedliwości w I połowie XVI w., widzimy wyraźnie zagwarantowane prawo stron do odwołania się od wyroku każdego sądu i wniesienia swej sprawy przed sąd królewski. Istniały jednak w Polsce sądy orzekające bez udziału władcy (m.in. wiecowe, komisarskie), mające moc ostatecznego rozstrzygnięcia na długo przed powstaniem Trybunału. Upadek ich znaczenia rozpoczął się od praktyki zezwalania stronom na wybór sądu, który miał rozpatrywać ich sprawę oraz przez ścisłe wykorzystywanie przez króla jego prerogatyw. Coraz powszechniej zaczęto również stosować środki zaskarżenia wobec wyroków sądów, od których wcześniej nie było to możliwe. Szlachta w drodze remisji bądź mocji, wnosiła swoje sprawy przed oblicze króla, który przyzwalał na takie postępowanie. W latach 1504-1505 ograniczono kompetencje sądów komisarskich jako sądu najwyższej instancji do spraw granicznych, co zostało potwierdzone w konstytucji z 1523 r. Wspomniany akt prawny, wprowadził do polskiego procesu instytucję apelacji, co najbardziej uderzyło w sądy wiecowe, gdyż zagwarantowała szlachcie prawo wnoszenia tego środka zaskarżenia do sądu królewskiego. W 1532 r. zastosowanie apelacji objęło także orzeczenia zapadłe przed sądami ziemskimi i grodzkimi, a w drodze praktyki zaczęto apelować również od wyroków sądów komisarskich, których właściwość przedmiotowa, jak wcześniej wspomniano, została bardzo ograniczona.

Z chwilą wprowadzenia do polskiego procesu apelacji z możliwością odwoływania się od wyroków wydawanych przez dotychczasowe sądy najwyższe do sądu królewskiego, przybywało pracy władcy, który musiał rozpatrywać wciąż rosnącą liczbę odwołań. Obowiązki wobec poddanych w dziedzinie wymiaru sprawiedliwości monarcha spełniał w swoim sądzie nadwornym lub w sądzie sejmowym. W skład pierwszej z wymienionej powyżej instytucji, oprócz króla, wchodził sąd ziemski terenu gdzie monarcha aktualnie przebywał oraz kilku senatorów w charakterze asesorów. Z prawnego punktu widzenia dla ważności wyroków wydawanych przez ten sąd w imieniu króla, panujący nie musiał uczestniczyć w pracach tego organu, konieczne jednak było, aby posiedzenia odbywały się na dworze monarszym. W sądzie sejmowym natomiast zasiadał król oraz zwykle cała izba senatorska.

Początkowo nie było ścisłego rozgraniczenia właściwości sądów królewskich. Jednak z czasem na skutek działań sądów nadwornych, odsyłających bardziej skomplikowane sprawy do sądu sejmowego, a także pod naciskiem szlachty, która bardziej respektowała wyroki sądu sejmowego, doszło do podziału kompetencji. Do właściwości sądu sejmowego jako jedynej i ostatecznej instancji, należały sprawy dotyczące m.in. zbrodni obrazy majestatu; zdrady stanu; sprawy kryminalne szlachty osiadłej zagrożone karą śmierci, konfiskaty majątku lub infamii czy też gwałty na sejmach i sejmikach. Sądowi nadwornemu pozostała zaś reszta spraw królewskich mniejszej wagi np. sądzenie podejrzanych o fałszowanie monety czy nadużycia celne. Po wprowadzeniu apelacji sąd sejmowy rozpatrywał również odwołania od wyroków wydanych przez niższe instancje, przede wszystkim sądów wiecowych i ziemskich. Szlachta próbowała poddać ocenie sądu sejmowego wyroki wydane przez wszystkie sądy, włącznie z orzeczeniami sądów nadwornych. W praktyce, ze względu na krótki okres kadencji sądu sejmowego, władcy wiele spraw rozpatrywali w swoim sądzie nadwornym, co powodowało liczne protesty zainteresowanych.

Odebranie sądom grodzkim, wiecowym i komisarskim mocy ostatecznego wyrokowania ugodziło w konsekwencji w samą szlachtę występującą przed tymi sądami. Z jednej strony po wprowadzeniu apelacji, jako środka odwoławczego, stworzono stronom możliwość bardziej skutecznego dochodzenia swoich praw. Z drugiej zaś strony, nie wprowadzając żadnych ograniczeń w tym prawie, ani co do ilości apelacji, ani co do wartości przedmiotu sporu bądź rodzaju przestępstwa odwoływano się od wyroków w najdrobniejszych sprawach, powodując narastanie zaległości w sądach królewskich. Jedynie na podstawie statutów z 1543 i 1557 r. zabroniono wnoszenia środka zaskarżenia od tzw. wyroków przedstanowczych, rozstrzygających tylko formalne kwestie procesowe, chyba że przesądzały o wyniku całej sprawy lub o zysku czy stracie jednej ze stron oraz zarzutu niewłaściwości sądu.

W wyniku braku jasnych zasad dotyczących toku instancji, w połowie XVI w. doszło do powstania nawet czteroinstancyjnego sądownictwa. Przejście przez wszystkie możliwe szczeble procedury sądowej narażało strony na dużą stratę czasu oraz ogromne koszty, zanim sprawa znalazła swój prawomocny koniec. W związku z tym szlachta starała się pomijać pośrednie instancje i po pierwszym niekorzystnym rozstrzygnięciu, odwoływała się bezpośrednio do sądu królewskiego. Ten rodzaj apelacji, zwanej per saltum, usankcjonowała konstytucja z 1532 r., ale tylko w ściśle określonych sytuacjach. Można było odwołać się od wyroku sądu niższej instancji wprost do sądu sejmowego tylko wtedy, gdy najbliższy sejm miał się zebrać wcześniej od wiecu. Wcześniej apelacja taka była dozwolona tylko w razie, gdyby sądy wiecowe nie doszły do skutku. Pomimo tych zastrzeżeń, zarówno przed wprowadzeniem ograniczonego prawa do apelacji per saltum, jak i po, strony używały wszelkich możliwych sposobów, by wnosić swoje sprawy wprost do sądu królewskiego, licząc na szybsze rozstrzygnięcie w swojej sprawy.

Kłopoty z bieżącym rozpatrywaniem sporów szlachty pojawiły się za czasów rządów króla Zygmunta I, by swoje apogeum osiągnąć za panowania jego następcy. Już w pierwszych latach rządów króla Zygmunt II Augusta odnotowano, iż było wiele spraw zalegających od 20 a nawet 40 lat. Dla stron sporu była to niewątpliwie prawdziwa gehenna (oczywiście z wyjątkiem tych, którym nie zależało na szybkim zakończeniu procesu). Zainteresowani najczęściej nie znali terminu rozpatrywania swojej sprawy. Sądy niższej instancji uwzględniając apelację wyznaczały jedynie dzień, w którym najwcześniej spór mógł trafić na wokandę. Biorąc pod uwagę fakt, że na jeden termin zapisywano wiele spraw, szanse na rozpatrzenie ich w wyznaczonym terminie były nikłe. Również sądy królewskie, podawały tylko dzień, w którym władca rozpocznie swoje sądy. Problem stanowiło także miejsce odbywania sądów. Strony mogły zostać wezwane do najodleglejszego zakątka państwa (aktualne miejsce pobytu władcy lub zwołania sejmu).

Niektórzy zamiast tracić czas i pieniądze przekazywali swoje sprawy zastępcom procesowym, aby w ich imieniu pilnowali terminów oraz reprezentowali ich podczas rozprawy. Adwokaci zaś, by zwiększyć swoje zyski, wyszukiwali luki w prawie i zbyt długimi mowami przedłużali rozprawy, zabierając sądom cenny czas. Nie pomagały tu żadne zakazy, próby reformy mające skrócić czas oczekiwania oraz obniżyć koszty pobytu.

Przez cały okres panowania króla Zygmunta I oraz Zygmunta II Augusta, mimo wielu projektów nie doszło do gruntownej reformy w wymiarze sprawiedliwości. W 1553 r. zdecydowano, że remisje zaległych spraw wniesione w drodze apelacji per saltum do sądów królewskich zostaną rozpatrzone przez wiece. Remisje od sądów wiecowych, bez zakazu apelacji od ich wyroków, nie rozwiązały problemu zaległych spraw. Większość spraw po kilku miesiącach wróciła do sądów królewskich.

W 1563 r. po trudnych negocjacjach udało się przeforsować ordynację powołującą tymczasowe sądy najwyższe (ultimae instantiae), od których orzeczeń nie przysługiwał środek zaskarżenia. Nowo powstałe sądy ostatniej instancji od samego początku borykały się z problemami, do których najczęściej przyczyniała się niechęć środowisk zainteresowanych niepowodzeniem całego przedsięwzięcia. Niewątpliwie do grona niezadowolonych zaliczali się możnowładcy, którym zależało na kompromitacji sądów zdominowanych przez sędziów pochodzących z warstwy szlacheckiej. Sukces całego przedsięwzięcia mógłby przekonać szlachtę, iż potrafi on sama bez udziału senatorów sprawować sądownictwo apelacyjne. Również wśród szlachty nie brakowało takich, którzy obawiali się by król zachęcony sukcesem nowych sądów nie próbował pozbyć się obowiązku orzekania spraw szlacheckich, który był uznawany za nobilitujący przywilej. To wszystko spowodowało, że w niektórych województwach próba powołania tymczasowych sądów najwyższych zakończyła się fiaskiem. Tam gdzie jednak doszły one do skutku, efektywnie zmniejszyły liczbę zaległych spraw.

W późniejszych latach nie udało się konkretnie zreformować wymiaru sprawiedliwości Korony. Śmierć ostatniego władcy z dynastii Jagiellonów nie doprowadziła jednak do porzucenia inicjatywy utworzenia sądu najwyższego. Idea utworzenia jednego sądu centralnego zdobyła sobie dużą popularność po doświadczeniach z sądami działającymi w 1553 i 1563 r., które od początku miały problemy z zapewnieniem sobie odpowiedniej powagi, a w rezultacie były w dużym stopniu uzależnione od lokalnych możnowładców. Liczono na to, że instytucje centralne będą bardziej niezależne, zapewniając należyty prestiż niezbędny do skutecznego rozstrzygania spraw w ostatniej instancji.

Należy w tym miejscu wspomnieć, że w chwili debatowania nad powyżej wspomnianym projektem zniecierpliwiona szlachta w kilku województwach, postanowiła powołać odrębne sądy ostatniej instancji, obejmujące swoją jurysdykcją pojedyncze województwa. Sądy te z nieznaną organizacją zatwierdził przed koronacją król Henryk Walezy w artykułach henrykowskich pozwalając jednocześnie na tworzenie takich instytucji w innych województwach, które z uwagi na dalszy brak utworzenia centralnego sądu dały podstawy do utworzenia sądów wojewódzkich w 1574 r. Pomimo rozbudowanych kompetencji, szerszych nawet niż sądy z 1563 r., nie udało im się zdobyć dobrej renomy. Powodami takiego stanu rzeczy była m.in. postawa sędziów zaniedbujących swoje obowiązki, a także opieszałość starostów w wykonywaniu egzekucji wyroków sądów wojewódzkich. Pomimo tych problemów sądy wojewódzkie przetrwały jednak aż do powstania Trybunału Koronnego.

Próba poruszenia kwestii reformy na sejmie elekcyjnym, na którym wybrano na króla Stefana Batorego, nie przyniosła rezultatu. Wkrótce jednak 18 stycznia 1576 r. miał odbyć się zjazd szlachty w Andrzejowie, który reformatorzy zamierzali wykorzystać do rozpropagowania swojej wizji sądownictwa najwyższego. Mimo że nie można było co prawda przeprowadzić tutaj reformy, to pomysł utworzenia centralnego sądu najwyższego poparli wszyscy zgromadzeni, podejmując uchwałę zobowiązującą nowego króla do wyznaczenia terminu sejmu, którego przedmiotem będzie reforma sądownictwa.

Sejm koronacyjny, zwołany wiosną 1576 r., przyniósł jednak szlachcie kolejne rozczarowanie. Król Stefan Batory mimo, że musiał zgodzić się na sądy wojewódzkie, z uwagi na istnienie ich w artykułach henrykowskich, to liczył na to, że uda mu się odzyskać pełną kontrolę nad wymiarem sprawiedliwości. W zamian za poparcie idei utworzenia centralnego sądu najwyższego, kontrolowanego przez szlachtę, Batory chciał odzyskać część uprawnień, które zostały przed jego panowaniem przekazane sądom wojewódzkim. Ustalono jedynie, że kwestią reformy sądownictwa ma się zająć sejm pod koniec 1576 r., który zwołany w Toruniu ostatecznie zakończył się fiaskiem, z uwagi na brak porozumienia między izbą poselską, senatem i królem.

Z czasem jednak król, uświadamiając sobie jak bardzo trudna jest sytuacja wymiaru sprawiedliwości w państwie, był gotowy pójść na ustępstwa. Zwołując sejm do Warszawy w 1578 r. wzywał w swoim uniwersale do poszukiwania kompromisu w sprawie kompetencji przyszłego sądu najwyższej instancji. Po burzliwych obradach konstytucja sejmowa powołująca Trybunał Koronny została uchwalona 3 marca 1578 r. Na mocy tego aktu powołano jedną instytucję, ale o dwóch kadencjach. Podczas pierwszej – wielkopolskiej (z Kujawami i Mazowszem) siedzibą sądu był Piotrków, zaś obrady rozpoczynały się od poniedziałku po św. Marcinie tj. 11 listopada aż do Niedzieli Palmowej. Natomiast podczas drugiej – małopolskiej (z Rusią, Podolem i Podlasiem) siedziba znajdowała się w Lublinie i sądzono wówczas w okresie od poniedziałku po pierwszej niedzieli po Wielkanocy aż do wyczerpania wszystkich spraw wniesionych w danym roku, co zwykle trwało do św. Bartłomieja tj. 24 sierpnia. Jednak już po pierwszych kilku latach funkcjonowania Trybunału okazało się, iż nie jest on w stanie, pracując w krótkich kadencjach, rozpatrzyć wszystkich napływających do jego kancelarii spraw. Problem pogłębiał się wraz ze wzrostem właściwości szlacheckiego sądu najwyższego, wobec tego sejm w okresie funkcjonowaniu Trybunału przedłużał systematycznie czas jego pracy.

Wprowadzone przez konstytucję z 1578 r. rozwiązania na samym początku doskonale się sprawdziły. Szlachta miała swój najwyższy sąd, o którego składzie sama decydowała, zaś król pozbył się uciążliwego obowiązku rozpatrywania kontroli nad sądownictwem szlacheckim. Trybunał pracując na bieżąco rozpatrywał napływające odwołania. Nie może więc dziwić fakt, iż pozostałe prowincje Rzeczypospolitej bacznie obserwujące nową instytucję, wkrótce postanowiły również u siebie zastosować podobne rozwiązanie. W 1581 r. został utworzony Trybunał Litewski, jako najwyższy sąd apelacyjny dla szlachty litewskiej, zaś jego struktura oraz kompetencje wzorowane były na Trybunale Koronnym. W 1589 r. pod jurysdykcją Trybunału Koronnego znalazły się Prusy Królewskie. Z uwagi na problemy w funkcjonowaniu Trybunału Łuckiego do 1590 r. także wszystkie województwa ruskie podporządkowały się Trybunałowi Koronnemu. Do ważnych zmian organizacyjnych doszło na sejmie konwokacyjnym w 1764 r., kiedy to w celu usprawnienia wymiaru sprawiedliwości w Rzeczypospolitej uchwalono powołanie dwóch Trybunałów, rozdzielając Trybunał Wielkopolski od Małopolskiego. Ten pierwszy miał się zbierać w Piotrkowie, Poznaniu i Bydgoszczy, drugi zaś w Lublinie i we Lwowie. Ostatecznie powyższa reforma, po czterech latach została wycofana w skutek czego powrócono do poprzedniej organizacji Trybunału.

Konstytucja sejmowa z 1578 r. przekazywała Trybunałowi kompetencje w zakresie:

1. postępowania odwoławczego we wszystkich sprawach cywilnych zakończonych w pierwszej instancji wyrokiem sądu ziemskiego, grodzkiego, podkomorskiego, komisarskiego lub wiecowego;
2. postępowania odwoławczego w sprawach karnych, odnoszących się do tzw. czterech artykułów starościńskich, tj. napadu na drodze publicznej, najazdu na dom, gwałtu i podpalenia, o ile sądem pierwszej instancji był sąd grodzki;
3. postępowania w I instancji w sprawach nadużyć oraz zaniedbań dokonanych przez starostów i urzędników grodzkich przy wykonywaniu swoich obowiązków w zakresie wymiaru sprawiedliwości;
4. postępowania w I instancji w sprawach naruszenia bezpieczeństwa publicznego a także w przypadku gdy sprawcę ujęto na gorącym uczynku przestępstwa bądź sprawa dotyczyła grzywien lub kosztów sądowych zasądzonych od jednej ze stron dla drugiej;
5. postępowania w I instancji w sprawach deputatów (oskarżonych o przekupstwo, zatajenie skazania, sprzeniewierzenie się ordynacji sądowej, niezłożenie przysięgi sędziowskiej wstępnej lub końcowej, ale także o dopuszczenie się jakichkolwiek działań o charakterze przestępnym), starostów, urzędników grodzkich i wszystkich urzędników administracyjnych Trybunału;.
6. postępowania odwoławczego, gdy stroną było duchowieństwo, o ile środek odwoławczy wnoszony był od wyroku sądu laickiego (grodzkiego, ziemskiego lub podkomorskiego), dodatkowo ograniczonego koniecznością powołania się na przepis ustawy istniejącej lub przygotowywanej, wskazujący na właściwość Trybunału.

Z czasem zakres uprawnień Trybunału Koronnego systematycznie ulegał zwiększeniu. Nadmierne rozbudowane, kompetencje szlacheckiego sądu apelacyjnego spowodowały, że w XVII w. coraz częściej pojawiały się kłopoty z bieżącym rozpatrywaniem spraw. Mimo to nie zważając na narastające zaległości, szlachta domagała się aby poddawać jurysdykcji Trybunału kolejne rodzaje spraw. W wyniku działalności ustawodawczej sejmów zakres właściwości rzeczowej Trybunału w XVIII w. ciągle się rozszerzał, w konsekwencji obejmując niemal całość spraw cywilnych i karnych. Wyjątek stanowiły sprawy najcięższych przestępstw z obrazą majestatu królewskiego na czele, które zarezerwowane były dla sądu sejmowego.

W Trybunale Koronnym zasiadali sędziowie (deputaci), którzy byli wybierani co roku na sejmikach deputackich po jednym lub dwóch przedstawicielach z każdego województwa oraz deputaci duchowni wybierani przez kapituły katedralne (początkowo 6 przedstawicieli). Czynne i bierne prawo wyborcze na sejmiku posiadała dorosła osoba stanu szlacheckiego, stale zamieszkująca w danym województwie. Ordynacja Trybunału Koronnego nie określała minimalnego wieku sędziów trybunalskich ani osób ich wybierających. Ogólne zasady dotyczące wieku mówiły, że mężczyzna osiąga pełną zdolność do działań prawnych w 24 roku życia. Ostatecznie w późniejszych latach wiek uprawniający do skorzystania z biernego prawa wyborczego wynosił 23 lata (1668-1793), a następnie 24 lata (1793-1794), natomiast w zakresie czynnego prawa wyborczego szlachcic musiał mieć ukończone 18 lat, co wprowadziła konstytucja sejmowa z 1768 r. Dodatkowo, wobec deputatów świeckich wprowadzono zasadę 4-letniej karencji w przypadku chęci ponownego sprawowania funkcji. Na czele składu sędziowskiego stał marszałek, a deputatom duchownym przewodniczył wyznaczany z ich grona prezydent. W sprawach osób świeckich sądzili sędziowie szlacheccy, jeśli natomiast jedną ze stron sporu był duchowny, orzekał skład złożony w połowie z deputatów świeckich, a w połowie z duchownych. Za wykonywanie swej funkcji deputaci nie pobierali żadnego wynagrodzenia, z wyjątkiem symbolicznej kwoty 15 groszy od zapadłego wyroku. Jeśli chodzi o wymagane kwalifikacje, oczekiwano, by osoba taka była „godną, bogobojną, cnotliwą, prawa i zwyczajów onego kraju umiejętną, osiadłą”. Brak wykształcenia prawniczego nie stanowił więc żadnej przeszkody w karierze sędziego Trybunału.

Kadencję Trybunału rozpoczynała reasumpcja, czyli uroczyste otwarcie działalności trybunalskiej. Pierwszego dnia dokonywano sprawdzenia dokumentów i złożenia przysięgi. Drugi dzień był przeznaczony na dokonanie wyboru marszałka, który odbywał się w sposób tajny. Trzeciego dnia dokonywano przeniesienia obrazu Matki Boskiej z kościoła do kaplicy ratusza będącego siedzibą Trybunału. Następnie deputaci z ziemiaństwem sieradzkim sporządzali ordynację na podstawie regestu. Po czym zwykle czwartego dnia przystępowano do sądów. Posiedzenia sądowe odbywały się w dwóch sesjach w ciągu dnia w godzinach 7-11 i 14-18 z możliwością ich przedłużenia.

Proces w trybie zwykłym rozpoczynał się od wniesienia pozwu (apelacji) przez powoda do sądu. Oprócz trybu zwykłego, znano również tryb uprzywilejowany np. sprawy dotyczące wojska czy zbrodni dokonanych w miejscu sądu. Całej rozprawie towarzyszył ścisły formalizm podkreślający doniosłość sądu. Przejawiał się on m.in. w postaci możliwości odbycia rozprawy w czasie wyznaczonym w regestrze, uczestnictwa w niej wyłącznie przez zainteresowanego, dwóch przyjaciół oraz prokuratora w ciszy i powadze.

Naradę i głosowanie w sprawach szlachty przeprowadzano wśród wszystkich sędziów świeckich, a w przypadku rozstrzygania sprawy duchownego brali w niej udział wszyscy deputaci duchowni i 6 świeckich. Regułą było, iż głosowanie jest trzykrotne chyba, że osiągnięto jednomyślność w poprzednich głosowaniach. W przypadku gdy po trzykrotnym głosowaniu nie udało się osiągnąć konsensusu, sprawę przekazywano na najbliższe posiedzenie sądu sejmowego.

Ogłoszenie stronom wyroku następowało dosyć szybko. W zależności od rodzaju sprawy, werdykt sędziowski odczytywano zaraz po zakończeniu głosowania, albo nazajutrz, rzadziej w ciągu 2-3 dni. Szybciej ogłaszano wyroki w sprawach karnych, dłużej zaś trwało przedstawienie rozstrzygnięcia w sprawach cywilnych. W 1726 r. ustawowo nałożono na sędziów obowiązek czytania i publikowania dekretów w ciągu 3 dni. Wyroki sporządzano na piśmie, w języku łacińskim pod którym podpisywało się 2 lub 3 deputatów (w rozpatrywania sprawy w składzie iudicium mixtum – 4 deputatów – 2 świeckich i 2 duchownych) opatrzonym pieczęcią ziemi sieradzkiej lub lubelskiej. Wyroki Trybunału były ostateczne i uzyskiwały prawomocność natychmiast po ich wydaniu. Wykonanie wyroku było podstawowym obowiązkiem właściwego miejscowo starosty grodzkiego.

Zamknięcie kadencji nazywano limita Trybunału. Nie miało ono tak dostojnego wydźwięku jak otwarcie. Istotną zmianę w tej materii wprowadzono w 1726 r., kiedy do zakończenia prac Trybunału włączono złożenie przysięgi przez deputatów, mówiącej o tym, iż wydawali oni wyroki zgodnie z przysięgą zaprzysiężenia i nie pozwolili się przekupić przez strony lub zainteresowanych.

Wpływające do Trybunału sprawy były odnotowywane w regestach. Przed każdą reasumpcją, umieszczając je według kolejności zgłoszenia i w takim porządku później miały być przez Trybunał wywoływane i rozpatrywane. W konstytucji z 1578 r. przewidziano tylko regestry wojewódzkie, które miały być tworzone według norm kryterium właściwości terytorialnej. Niedługo później utworzono odrębny rejestr mixti fori prowadzono dla spraw rozpatrywanych przez sąd iudicium mixtum. Podobnie już w pierwszych latach działalności tego sądu zaistniała potrzeba utworzenia odrębnego regestru taktowego, do którego wpisywano sprawy o naruszenie bezpieczeństwa Trybunału. Wkrótce wyodrębnił się też regestr causarum oficii, do którego miały być wpisywane sprawy przeciwko urzędnikom zaniedbującym swoje obowiązki, którego istnienie potwierdziła konstytucja 1589 r. W 1611 r. sejm utworzył regestry expulsionis i exemptionis, czyli o gwałtowne wybicie z dóbr, naruszenie przywilejów oraz wykup majątków. Każde województwo miało odrębny regest, Trybunał miał przywoływać wpisy z danego województwa aż do rozpatrzenia wszystkich spraw w nim zawartych. Kolejność sądzenia regestrów próbowano uzależnić od systemu starszeństwa województw. Dzięki takim rozwiązaniom, każdy znając kolejność sądzenia regestrów mógł obliczyć sobie w przybliżeniu czas wywołania swojej sprawy i przybyć do miasta trybunalskiego w odpowiednim momencie bez potrzeby ciągłego przebywania na miejscu, co sprawiło, iż strony ponosiły mniejsze koszty. Wraz ze wzrostem liczby regestrów trybunalskich, obserwowanym szczególnie w XVII w., pojawił się wśród nich podział na: zwykłe i uprzywilejowane. Do regestów zwykłych należały: wojewódzkie, remisyjny, żołnierski, fisci, oficii, ordynacji zamojskiej, compositi iudici, paritatis votorum. Do regestów uprzywilejowanych należały: ekspulsywny, taktowy, directi mandati, ariański. Przy tak wielkiej liczbie regestrów, coraz trudniej było utrzymać w nich porządek. Strony wykorzystywały regestry uprzywilejowane, wpisując bezprawnie do nich swoje sprawy, aby przyspieszyć ich rozpatrywanie. Zabiegi takie powodowały wzrost korupcji i zaległości w rozpatrywaniu regestrów zwykłych, szczególnie wojewódzkich, z których sprawy w połowie XVII w., przywoływano dopiero po kilku latach od wpisania.

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Próby kodyfikacji prawa polskiego w I Rzeczypospolitej

Należy również wspomnieć o ordynacji trybunalskiej, która była jednym z najważniejszych dokumentów, regulujących działalność Trybunału w danej kadencji. Zawierała ona zalecenia dla palestry, dotyczące ich pracy i zachowania w sądzie, dopuszczalnej liczby patronów występujących w jednym procesie, czasu wystąpień i uczciwości wobec petentów. Zamieszczano tam tez zalecenia dla władz miasta Piotrkowa i Lublina, aby starały się zapewnić porządek, bezpieczeństwo i wszelkie wygody deputatom, ich służbie oraz petentom przybywającym do Trybunału. W ordynacji zapisywano wysokość pensji płaconych pracownikom personelu pomocniczego i zwykłym sługom trybunalskim. Umieszczono tam listy aktualnie urzędujących deputatów, z wyszczególnieniem kapituł i województw lub ziem przez nich reprezentowanych, a niekiedy też spisy adwokatów uprawniony do występowania przed Trybunałem. Ordynacja trybunalska była swego rodzaju wewnętrznym regulaminem pracy szlacheckiego sądu najwyższego. Najważniejszą część ordynacji stanowiły ustalenia dotyczące porządku sądzenia regestrów. Tutaj umieszczano zapisy dotyczące kolejności ich przywoływania, czasu przyznanego na rozpatrywanie spraw w nich umieszczonych z dokładnym podaniem terminu rozpoczęcia i zakończenia każdego z nich. Ordynacje układano oddzielnie dla Wielkopolski i Małopolski, w pierwszych dniach urzędowania Trybunału danej kadencji. W jej opracowaniu uczestniczyli wszyscy deputaci wraz z miejscowym sądem ziemskim pod przewodnictwem marszałka. Po skomponowaniu ordynację podpisywał marszałek, następnie jeden z deputatów lub sędzia ziemski odczytywał ją w izbie sądowej, a potem woźny publikował ją zgromadzonej w budynku sądu szlachcie. Publikacja polegała na ponownym odczytaniu i wywieszeniu na drzwiach izby sądowej. Ordynacje składały się z 2 części: pierwszej w której zapisywano postanowienia odnośnie do zasad pracy Trybunału, wynagrodzeń dla personel pomocniczego, tutaj umieszczano listy sędziów i adwokatów oraz drugiej gdzie mieścił się porządek przywoływania poszczególnych regestrów. Ordynacje opracowywano na całą kadencję Trybunału. Ustawa tworząca Trybunał nie przewidywała konieczności opracowywania przez sędziów takiego regulaminu prac sądu, dlatego nie określono zakresu uregulowań zawartych w ordynacjach. Deputaci wprowadzając w drodze praktyki zwyczaj ich uchwalania przez sąd najwyższy, uzurpowali sobie władzę prawodawcza w mieście trybunalskich. W swoich uchwałach nie ograniczali się tylko do spraw związanych z organizacją i funkcjonowaniem sądu ale próbowały rozciągnąć swą władze na wszystkich mieszkańców miasta.

Należy mieć na uwadze, że właściwość Trybunału Koronnego określona w konstytucji z 1578 r. była stosunkowo skromna. Kiedy okazało się, iż radzi on sobie o wiele lepiej z rozpatrywaniem spraw niż sądy królewskie, rozpoczął się szybki proces przekazywaniu mu kolejnych kompetencji. W konsekwencji dużego wzrostu właściwości szlacheckiego sądu najwyższego doszło do jego przeciążenia i narastania zaległości, które odsyłano na następną kadencję. Próbując ratować sytuację sejm wydłużał kadencje a nawet wprowadził przejściowo w 1676 r. ustawiczną prace dwóch kompletów sędziowskich.

W przeciwieństwie do sądów najwyższych państw Europy Zachodniej, Trybunał Koronny nie został podzielony na wyspecjalizowane wydziały. Taka organizacja uniemożliwiała rozpatrywanie kilku spraw jednocześnie. Należy jednak podkreślić, że współcześni zdecydowanie bronili taką strukturę Trybunału. Ich zdaniem wyroki były wydawane w imieniu Rzeczypospolitej, a nie większej lub mniejszej grupy sędziów. Również zarzuty dotyczące powolności mają swoje uzasadnienie dopiero, jeśli chodzi o epokę saską oraz czasy króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Od chwili powstania Trybunał Koronny przez 100 lat wykazywał się ogromną, jak na tamte czasy sprawnością. Codziennie przez 6 dni w tygodniu orzekał w licznych toczących się przed jego obliczem procesach. W połowie XVII w. Trybunał rozpatrywał każdego dnia od 3 do 5 spraw. Wiek później rozpatrywana była średnio jedna sprawa dziennie przy znacznym wzroście ich wpływu. Czas oczekiwania na rozpatrzenie zwykłej apelacji wynosił w połowie XVII w. maksymalnie 7 lat. Sprawy karne oraz umieszczane w regestrach uprzywilejowanych rozpatrywano na bieżąco. Jednak z czasem te zaległości rosły. Przyczyniła się do tego również zasada funkcjonowania Trybunału nakazująca mu przerywać prace po śmierci króla, a wznawiać ją dopiero po koronacji jego następcy. Dodatkowo liczne wojny które przetoczyły się w tym okresie przez Rzeczpospolitą, rokosze czy zarazy powodowały przerwy w pracach sądu. W XVIII w. do narastania zaległości przyczyniały się także same strony i ich pełnomocnicy zajmujący swoim oratorstwem czas oraz uwagę sędziów przez wiele godzin a czasem i dni. Jedną z przyczyn zagęszczenia spraw w Trybunale była również praktyka traktowania ich jak sądów I instancji. Sprawy tzw. gołych pozwów coraz częściej pojawiały się na wokandach. Szlachta i magnaci uważając Trybunał za swój główny i jedyny sąd często pomijali instancje niższe. Inną przyczyną tak ogromnej ilości wpisów była praktyka umieszczania jednej sprawy w kilku regestrach, co miało przyczynić się do szybszego rozpatrzenia sprawy lub pozwolić na wybór najbardziej dogodnego dla strony terminu.

Wiele słów krytyki pada także pod adresem szlacheckiego postępowania egzekucyjnego. Postepowanie to oparte na zasadzie dobrowolnego wykonania wyroku sądu, miało na celu przekonanie strony przegranej, by sama poddała się egzekucji. Tradycja polskiego wymiaru sprawiedliwości pozwalająca stronom na kompromisowe rozwiązywanie konfliktów sprawdzała się w okresie sprawnego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Dopóki sądy działały sprawnie a wyroki Trybunału Koronnego były ostateczne nie było większych problemów z egzekucją orzeczeń. Kiedy jednak sejmy zaczęły znosić prawomocne wyroki szlacheckiego sądu najwyższego pojawiła się nadzieja na zmianę niekorzystnego dla strony dekretu. Z czasem podobną praktykę zaczął stosować sam Trybunał, kasując wyroki z poprzednich kadencji. Dopiero od tej pory zaczęły się poważne problemy z egzekucją dekretów trybunalskich.

Prawdziwy problem stworzyła sobie szlachta wprowadzając kadencyjność funkcji trybunalskich z jednoczesnym zakazem reelekcji przed upływem 4 lat od zakończenia kadencji. Niewątpliwie intencje twórców były jak najbardziej słuszne, chodziło bowiem o większa kontrolę nad deputatami, którzy pełniąc swoje obowiązki przez dosyć krótki okres, teoretycznie powinni starać się dobrze wywiązywać z powierzonych zadań, jednak dla uczciwie pracujących sędziów była to pewna forma kary. Również brak wymogów dotyczących posiadania wykształcenia prawniczego sędziów stanowiła przeszkodę w rozpatrywaniu skomplikowanych spraw. Dodatkowy problem stwarzał brak stałych dochodów sędziów trybunalskich. Opłaty w Polsce były bardzo niskie i wraz ze wzrostem liczby sędziów przy jednoczesnym spadku wartości pieniądza ich dochody ciągle malały. Szlachta zaś sprzeciwiała się podwyższaniu opłat sądowych. Z drugiej zaś strony ogromna władza sędziów i szerokie możliwości nielegalnych dochodów zachęcały do ubiegania się o mandat osoby skorumpowane.

Podsumowując, powstanie Trybunału Koronnego było wydarzeniem epokowym w dziejach polskiego wymiaru sprawiedliwości. Powstała instytucja przez następne 200 lat należała do najważniejszych organów w państwie oraz stanowiła filar ówczesnego wymiaru sprawiedliwości. Patrząc na kształt szlacheckiego sądu najwyższego należy uznać, że Trybunał Koronny, pomimo swoich problemów oraz wad, był ogromnym osiągnięciem polskiej myśli politycznej stworzonym w wyniku dojrzałego kompromisu zawartego między królem, senatem a szlachtą.

Grafika: polona.pl

Artykuł Trybunał Koronny – najwyższa instancja sądowa polskiej szlachty w czasach I Rzeczypospolitej pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

W dniu 17 września 1374 roku w Koszycach dochodzący pięćdziesiątki Ludwik Andegaweński, od kilku lat król Polski, następca Kazimierza Wielkiego, wydał polskiej szlachcie pierwszy w dziejach przywilej generalny, odtąd nazywany przywilejem koszyckim. W rodzimej historiografii wydarzenie to zazwyczaj przedstawiane było (i wciąż jest) jednoznacznie negatywnie. Poczet wielkich badaczy krytykujących decyzję Ludwika otwiera Tadeusz Czacki, pisząc: „Naród ofiarowując koronę jego córkom (Ludwika Węgierskiego) smutny odebrał przywilej, nie dawać prawie podatku i w swoich tylko granicach bronić kraju”¹. Hołdującemu oświeceniowym prądom współtwórcy Konstytucji 3 Maja nie powinniśmy się specjalnie dziwić. W jego czasach poszukiwanie źródeł upadku Rzeczpospolitej w staropolskim parlamentaryzmie, którego zdegenerowaną XVIII-wieczną odsłonę Czacki i jemu współcześni widzieli na własne oczy, było zrozumiałe. Za tezą postawioną w dobie oświecenia podążyli mediewiści XX-wieczni: m.in. Aleksander Gieysztor (1916-1999), Jerzy Wyrozumski (1930-2018) czy Andrzej Wyrobisz (1931-2018). Ostatni z wymienionych historyków pisał w pracy z 1980 roku: „Pakt koszycki oznaczał poważne ograniczenie władzy monarszej, a ugruntowanie preponderancji [tj. przewagi – przyp. DR] szlachty w państwie. W niedalekiej już przyszłości miało to zachwiać równowagę stanów w Polsce i na kilka stuleci oddać władzę w ręce szlachty z uszczerbkiem przede wszystkim dla miast, czego skutki – jak wiadomo – nie były dla kraju korzystne”². Tego typu oceny przez dziesięciolecia przenikały do programów szkolnych, literatury popularnonaukowej, a co za tym idzie: szerokiej świadomości społecznej. Nie można odmówić im częściowej racji. Faktem bowiem jest, że staropolski parlamentaryzm ostatecznie uległ erozji i nie zdołał oprzeć się wyzwaniom schyłku XVII i XVIII wieku. Częściowej jednak, bowiem sam Wyrobisz zwrócił uwagę w przytaczanym cytacie, że szlachta „rządziła krajem” kilkaset lat, w międzyczasie na półtora wieku (od początku XVI do połowy XVII wieku) czyniąc zeń najważniejsze państwo Europy Środkowo-Wschodniej: silne gospodarczo, politycznie i społecznie. Stwierdzenie o rzekomych szkodach, jakie miały ponieść w wyniku demokracji szlacheckiej miasta, wywołują uśmiech, gdy patrzy się na wspaniałe gmachy w portowych Gdańsku i Elblągu, ale i dziesiątkach miast nadwiślanych: pełnych bezcennych kamienic, świątyń, budynków użyteczności publicznej. Nie oznacza to oczywiście, że badacze utrwalający negatywny wizerunek szlacheckich przywilejów, z tym koszyckim na czele, byli w błędzie, a niniejszy artykuł jest próbą wybielania tematu. Jego teza jest nieco inna: most przerzucany między 1374 a 1795 rokiem jest stanowczo zbyt długi, a polska historiografia zazwyczaj skupia się na jego początku i końcu, mniej zaś na tym, co po drodze. Nie dotyczy to zresztą wyłącznie paktu koszyckiego, a całego pakietu swobód otrzymanych przez szlachtę między XIV a XVI wiekiem tworzących de facto kształt ustrojowy państwa w czasach Rzeczpospolitej Obojga Narodów. Prawa koszyckie z 1374 roku są jednak dobrym przykładem do analizy pars pro toto.

Zatem co powodowało Ludwikiem, skądinąd zręcznym politykiem i dyplomatą, choć bardziej zainteresowanym Koroną Świętego Stefana, a nie Koroną Królestwa Polskiego, że pozwolił w 1374 roku na – używając języka owej tradycyjnej historiografii – tak znaczne uszczuplenie swojej monarszej władzy? Aby zrozumieć jego motywacje, należy cofnąć się do czasów, w których żył i panował ostatni z Piastów na polskim tronie: Kazimierz zwany przez potomnych Wielkim. Jego polityka zagraniczna opierała się w dużej mierze na sojuszu z francuską dynastią Andegawenów rządzącą pobliskimi Węgrami. Nie była to relacja równego z równym: Buda była wówczas stolicą kulturalno-polityczną całego regionu, Kraków dopiero aspirował do tego miana. Kazimierz, zacieśniając więzi polityczne z silniejszym partnerem, jeszcze w czasie panowania ojca Ludwika, Karola Roberta, deklarował chęć przekazania praw do objęcia tronu polskiego, gdyby on sam zmarł, nie pozostawiając po sobie męskiego potomka. Robił to dla doraźnych korzyści: chcąc uzyskać pomoc Andegawenów w wojnie z Luksemburgami o Śląsk, później w wojnach polsko-litewskich. Początkowo obietnica ta niewiele kosztowała: po raz pierwszy Kazimierz złożył ją jako stosunkowo młody człowiek, wierząc zapewne w swoje możliwości w zakresie przedłużenia własnej linii dynastycznej. Fortuna, jak wiadomo, bywa jednak kapryśna. Kazimierz ostatecznie okazał się ostatnim Piastem na polskim tronie. Andegawenowie zadbali zaś o to, aby zabezpieczyć swoje prawa i w 1355 roku w Budzie Ludwik, wówczas już król, wydał małopolskim możnowładcom tzw. przywilej budziński, swojego rodzaju preludium dla tego koszyckiego. Małopolanie, pełniący wiodącą rolę polityczną w Koronie, zadeklarowali, że zgodzą się na zaakceptowanie męskiego potomka Andegawena, gdyby Kazimierz rzeczywiście nie pozostawił po sobie spadkobiercy.

Ostatni Piast na polskim tronie zmarł w 1370 roku. U schyłku życia próbował jeszcze odwrócić los polskiej korony, usynawiając księcia Kaźka Słupskiego, wyznaczając tym samym pomorskiego księcia na swojego następcę. Niewiele to jednak dało. Testament Kazimierza anulowano, a po jego śmierci królem polskim, zgodnie z układem o przeżycie, został Ludwik Węgierski. Także i jego los potraktował okrutnie, nie obdarzając męskim potomkiem. Z drugą żoną, Elżbietą Bośniaczką, doczekał się trzech córek, co bardzo komplikowało sprawy sukcesji w Królestwie Polskim. To właśnie chęć zabezpieczenia interesów dynastycznych popchnęła Ludwika do szukania porozumienia z polskimi możnowładcami. Ostatecznie udało im się wypracować kompromis: w zamian za wydany w 1374 roku przywilej generalny dla szlachty Wielkopolski i Małopolski, ta miała zgodzić się, aby na tronie ich kraju zasiadł nie syn (tego nie było), a jedna z Ludwikowych córek: pierwotnie miała to być najstarsza Katarzyna, ostatecznie padło na młodszą – Jadwigę. Sam zaś przywilej, pozornie będący egoistycznym aktem zabezpieczającym w pierwszej kolejności interesy samego Ludwika i jego rodu, miał położyć podwaliny pod szlachecką demokrację – ostatecznie wykrystalizowaną jednak dopiero w wieku XVI.

Czym „przekupił” swoich poddanych Ludwik? Ustępstwa wydają się znaczne. Spośród kilku nowych praw za najważniejsze uznaje się to, które dotyczyło zmiany systemu podatkowego. Jeden z założycieli Stanów Zjednoczonych, Benjamin Franklin, powiedział podobno, że w życiu pewne są tylko dwie rzeczy: śmierć i podatki. Ten trafny bon mot idealnie obrazuje kulisy wydania przywileju koszyckiego: pewny niechybnej śmierci Ludwik w pierwszej kolejności zaproponował możnowładcom korzystną dla nich reformę podatkową. Jak można przeczytać w wielu opracowaniach: odtąd szlachta nie miała płacić podatku w wysokości 12 groszy od łanu kmiecego, a… zaledwie 2 grosze. Powierzchowne spojrzenie na sprawę niechybnie prowadzi do wniosków identycznych z tymi formułowanymi przez Tadeusza Czackiego. Diabeł jednak tkwi w szczegółach. Jak wskazują badania przede wszystkim Jacka Matuszewskiego, ustępstwo ze strony Ludwika wcale nie było tak znaczne, jak zwykło się przyjmować. Opodatkowanie szlachty rzeczywiście się zmniejszało, jednak od tej pory… miało być stałe, a nie pobierane okazyjnie, w zależności od królewskiego kaprysu. Sprawę doskonale podsumował Robert Frost: „przed rokiem 1374 nie było żadnego stałego podatku gruntowego, a tym, co martwiło szlachtę był arbitralny sposób nakładania poradlnego przez monarchów. Chociaż jest prawdą, że okazjonalnie odnoszono je do 12, a nawet 24 groszy, to jego pobór był sporadyczny i nieprzewidywalny. Ponieważ przed rokiem 1374 poradlne nie było pobierane co roku, średnio dawało to równowartość dwóch groszy rocznie. W Koszycach Ludwik ustanowił zatem zasadę, która była dogodna dla obu stron: poradlne miało być pobierane stale, co pozwalało na odpowiednie zasilenie skarbu królewskiego, właściciele ziemscy zaś mieli od tej pory do czynienia ze stałym i przewidywalnym obciążeniem”³. Jeszcze dobitniej pisał Oswald Balzer: „W przywileju koszyckim z 1374 r. (…) znalazła się ostateczna ogólna sankcja wytworzonego poprzednio stanu rzeczy. Ustępstwo Ludwika, choć pozornie na rozmiar najszerszy zakrojone, przedstawiało w uwzględnieniu stosunków rzeczywistych bardzo już tylko podrzędne znaczenie. Można nawet zapytać, czy przez zręczne pokierowanie sprawą nie udało mu się tu nawet uzyskać pewnego nieoczekiwanego sukcesu”⁴. Owym sukcesem opisywanym przez Balzera miało być wprowadzenie pewnego i stałego opodatkowania szlachty: czegoś, o czym wielu średniowiecznych europejskich monarchów mogło jedynie pomarzyć. Nieprawdą jest również, jakoby podatek w momencie wprowadzania przywileju był wyjątkowo niski: według wyliczeń wspomnianego już Matuszewskiego⁵ owe dwa grosze stanowiły mniej więcej piętnaście procent przeciętnego dochodu posiadacza ziemi: w chwili pisania tych słów niższy próg podatku dochodowego w XXI-wiecznej Polsce wynosi dwanaście procent. Konia z rzędem temu, kto współcześnie znajdzie osobę uznającą się za opodatkowaną zbyt nisko! Należy więc zgodzić się z Oswaldem Balzerem i docenić umiejętności negocjacyjne Ludwika, który w zamian za utrwalenie istniejącego stanu rzeczy wynegocjował korzystny dla siebie kontrakt sukcesyjny ze szlachtą. Często zapomina się też, że ustalenia dokonane w Koszycach przetrwały ponad pół wieku. W tym czasie kolejni królowie zmuszeni byli do pobierania dodatkowych podatków nadzwyczajnych tylko dwukrotnie: w 1404 i 1441 roku. Już samo to pozwala dojść do wniosku, że przez relatywnie długi czas układ zawarty między szlachtą a Ludwikiem zwyczajnie działał. Naturalnie osobną kwestią pozostaje podatność dokonanej przez Ludwika reformy podatkowej na postępującą już od przełomu XIV i XV wieku inflację. Mniej więcej w czasach Władysława Warneńczyka, a po nim Kazimierza Jagiellończyka podatek ustanowiony w 1374 roku rzeczywiście przestał odpowiadać potrzebom państwowym. Na poważne reformy skarbowe żadnemu z monarchów nie wystarczyło jednak energii: co silniejsi, jak wspomniany Kazimierz Jagiellończyk, ale i Zygmunt Stary, ograniczali się do regularnego wymuszania na szlachcie podatków nadzwyczajnych: w XVI wieku tego typu pobory organizowano niemal co roku, tworząc tym samym kolejny podatek quasi-stały. Jak widać Tadeusz Czacki, a za nim wielu innych historyków, do reformy podatkowej Ludwika Andegaweńskiego podchodzili zbyt surowo: oceniając ją z pozycji swojego czasu, uznając za jeden z jej skutków kryzys skarbowości XVI-XVIII-wiecznej Rzeczpospolitej Obojga Narodów.

Zupełnie pomijano także jeszcze jeden interesujący i pozytywny wymiar przywileju koszyckiego. Po raz pierwszy w dziejach, choć w tym wypadku należy splątać z opisywanym paktem także wydarzenia w Budzie z 1355 roku, szlachta wystąpiła w negocjacjach z władcą w roli zintegrowanej wspólnoty politycznej: samoświadomej i w pełni podmiotowej. Początków kształtowania się owej wspólnoty należy doszukiwać się już w okresie rozbicia dzielnicowego kraju. Choć ten utrzymujący się przez niemal dwa wieki stan terytorialny ostatecznie nie zdołał znacząco osłabić „polskiej” tożsamości (określenie niezbyt ścisłe, choć dobrze obrazuje istotę sprawy), to znacznie wzmocnił przywiązanie szlachty do instytucji lokalnych, dzielnicowych, jednocześnie odzwyczajając ją od istnienia silnej władzy centralnej. W czasach Władysława Łokietka, a już na pewno Kazimierza Wielkiego, ostatecznie wykrystalizowała się idea, którą tak opisuje Susan Reynolds w swoim studium dotyczącym wprawdzie średniowiecznego systemu społecznego Europy Zachodniej, ale i współgrającym z duchem przemian zachodzących na terenie ówczesnej Polski: „Królestwo nigdy nie było postrzegane wyłącznie jako terytorium, które akurat jest pod panowaniem danego króla. Obejmowało i odpowiadało <<ludowi>> (gens, natio, populis), który uważano za naturalną, dziedziczną wspólnotę tradycji, zwyczaju, prawa i pochodzenia”⁶. Na terenie naszego kraju owa idea zamknięta została w haśle „Corona Regni Poloniae”, czyli „Korony Królestwa Polskiego”. Początkowo hasło to było narzędziem w rękach dwóch ostatnich królów polskich z dynastii Piastów służącym do utrzymywania spójności terytorialnej, wciąż chwiejnej po okresie rozbicia dzielnicowego. Z czasem jednak koncepcję tę przejęła i znacznie rozwinęła sama szlachta, która właśnie w ten sposób zaczęła określać swoją tożsamość państwową. Była to, za Robertem Frostem, „koncepcja (…) wspólnoty politycznej stojącej ponad różnymi <<ziemiami>>, które ją współtworzyły (…). O ile monarcha był uważany za część wspólnoty państwowej i czynnik niezbędny dla sprawnego funkcjonowania królestwa, to wspólnota państwowa była już w pełni zdolna do prowadzenia własnych spraw bez udziału monarchy (…)”⁷. W Corona Regni Poloniae godność królewska już w czasach Ludwika Andegaweńskiego była ledwie elementem większej układanki, a relacja monarchy z szlacheckimi poddanymi coraz częściej opierała się na negocjacji i szukaniu kompromisu. Wspólnotę polityczną tworzył nie sam król, ani nie sami poddani, a kombinacja tych dwóch podmiotów. Z upływem wieków i rozwojem polskiej idei parlamentarnej owi poddani (naturalnie chodzi wyłącznie o przedstawicieli szlachty) dodatkowo podzielili się na arystokrację i masę szlachecką wypowiadającą się w ramach systemu przedstawicielskiego. To jednak dopiero druga połowa XV i XVI wieku.

O stopniu zaawansowania opisywanego zjawiska u schyłku XIV wieku świadczą inne zapisy przywileju koszyckiego: przede wszystkim zobowiązania Andegawena do zachowania integralności terytorialnej Korony oraz obsadzania urzędów wyłącznie Polakami. I te swobody często przedstawia się jako kaganiec dla władzy monarszej. Tymczasem można je odbierać także jako zapowiedź umacniania się polskiej państwowości: szlachta nie godziła się wszak na to, aby terytorium stanowiące jej wspólne dziedzictwo kulturowe stało się przedmiotem rozgrywek dynastycznych potężnego i, bądź co bądź, postrzeganego jako obcy rodu andegaweńskiego. Ile w tym chęci zabezpieczania rozumianego szeroko prywatnego interesu, a ile swojego rodzaju protopaństwowego patriotyzmu, to już temat na osobną rozprawę. Z całą pewnością jednak przywilej koszycki stał się symbolem ważnej zmiany w procesie formowania państwowości w dawnej domenie piastowskiej. Monarchia patrymonialna ustąpiła monarchii stanowej, a ta w kolejnych wiekach miała ewoluować w stronę demokracji szlacheckiej. Z punktu widzenia człowieka żyjącego w państwie XXI wieku: demokracji zaskakująco wysublimowanej i nowoczesnej, choć naturalnie obejmującej swoim zasięgiem tylko wyższe stany społeczne.

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Wojowniczy kardynał i jego dziedzictwo

Przywilej koszycki jest więc dobrym przykładem na to, jak wieloma stereotypami i przekłamaniami obrosła zarówno droga prowadząca do powstania dawnej I Rzeczpospolitej, jak i system, za pomocą którego tym państwem zarządzano. Zwyczajowo postrzega się go wyłącznie z perspektywy upadku kraju u schyłku XVIII wieku, winą za ten stan obarczając dziesiątki pokoleń szlachty, nawet tej odpowiedzialnej za doprowadzenie kraju do rangi kluczowego bytu państwowego naszej części kontynentu. Charakterystyczne jest przy tym – dość typowe dla wspólnot z traumą postkolonialną, a tak nazwać można kolektywne doświadczenia narodu polskiego związane najpierw okresem zaborów, potem okupacją drugowojenną i niemal półwieczem rządów komunistycznych – zapatrzenie w rozwiązania obce i przyjmowanie ich za wzór do naśladowania. Tymczasem, przytaczając słowa Edwarda Opalińskiego, „Podkreślano [w literaturze politycznej XVI wieku – przyp. DR], że Rzeczpospolitą, która jest najwyższym dobrem, tworzą wszyscy jej mieszkańcy, uwypuklano rolę prawa jako regulatora życia społecznego i politycznego. Te ogólne rozważania nie odbiegały w niczym od koncepcji, jakie były współcześnie prezentowane w Europie Zachodniej (…) Jednak w Europie Zachodniej dominowało przekonanie, że władza suwerena, wynikająca z umowy społecznej, należna jest monarsze, a nie obywatelom”⁸. Owa ideologiczna furtka dała państwom zachodnioeuropejskim szansę rozwoju koncepcji absolutystycznych, do których tak chętnie wzdycha, choć raczej nieświadomie, wielu współczesnych badaczy czy po prostu osób zainteresowanych historią. Tymczasem jeżeli mielibyśmy, zgodnie z opisywanym już wyżej zwyczajem, przerzucić własny długi most, to ostatecznie w Europie XXI wieku zatriumfował model ustroju demokratycznego, w wielu punktach bardzo zbieżny z tym, co najpierw wypracowali, a później utracili nasi przodkowie żyjący w dobie staropolskiej.

Grafika: Sejmik przed kościołem na rysunku Jana Piotra Norblina, koniec XVIII wieku

¹ J. S. Matuszewski, Przywileje i polityka podatkowa Ludwika Węgierskiego w Polsce, Łódź 1983, s. 8.

² A. Wyrobisz, Ludwik Węgierski [w:] Poczet królów i książąt polskich, Warszawa 1980, s. 267.

³ R. Frost, Oksfordzka historia Unii Polsko-Litewskiej. Powstanie i rozwój 1385-1569, Poznań 2018, s. 117-118.

⁴ O. Balzer, Narzaz w systemie danin książęcych pierwotnej Polski, Lwów 1928, s. 565.

⁵ J. S. Matuszewski, Przywileje i polityka podatkowa Ludwika Węgierskiego w Polsce, Łódź 1983, s. 99.

⁶ S. Reynolds, Kingdoms and Communities in Western Europe 900-1300, Oxford 1997, s. 250.

⁷ R. Frost, Oksfordzka historia Unii Polsko-Litewskiej. Powstanie i rozwój 1385-1569, Poznań 2018, s. 50.

⁸ E. Opaliński, Kultura polityczna szlachty polskiej, Warszawa 1995, s. 23.

Artykuł Śmierć i podatki: o przywileju koszyckim z 1374 roku pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

„Mój [mąż] się koniecznie wybiera na wojnę. Żadnym nie mogę go odwieść sposobem.”¹

Pisała Anna ze Stanisławskich Zbąska o swoim trzecim mężu, podkomorzym lubelskim Janie Zbąskim, który w 1683 roku ruszył z Janem III Sobieskim oswobadzać Wiedeń.

Motywacje szlachty polskiej

W 1677 r. Anna po raz trzeci i ostatni stanęła na ślubnym kobiercu. Była szczęśliwa, bo jej małżeństwo okazało się bardzo udane. Jednak, ku jej rozpaczy, pan podkomorzy lubelski miał tę samą „wadę” co jej ojciec (Michał Stanisławski) i drugi mąż (Jan Zbigniew Oleśnicki), którzy zmarli w wyniku trudów wojennych. Jako polski szlachcic, na pierwszym miejscu stawiał swój obowiązek służenia Bogu i ojczyźnie, więc gdy w 1683 roku Jan III Sobieski ruszył na odsiecz Wiednia, pociągnął za nim i pan Zbąski. Anna o jego motywacjach pisała tak:

„Nie przyjmuje perswazyjej,

chciwy człek reputacyjej.

Darmo mu wspominać tego,

co było w młodości jego.

Odnawia się w nim ochota

i owa wrodzona cnota,

Zwłaszcza na bisurmanina,

tak wielkiego poganina.

Taż się w mojem [mężu] odezwała,

iże była nie ustała

Cnota, która mu radziła,

by na tym placu stawiła.

Nie słucha [mąż] mej perswazyjej,

nie chce dać miejsca racyjej.

Mówi: <<Za szczęście mieć będę,

choć i życia tam pozbędę,

Gdzie idzie o wiarę moję,

bo chcę za nią lać krew swoję!

A jeśli zaś Bóg pozwoli,

to i stamtąd mię wyzwoli.

Nad czym mam deliberować

i substancyjej [majątku] żałować?

Niech się i ta zruinuje,

ja się przecię wyprawuję!>>”²

Wyprawił się więc pan podkomorzy lubelski na wojnę, a pani Anna zapisała:

„Większy coraz mam smutek, wspomniawszy sobie, żem dla wojska i ojca, i męża straciła – i o niego [trzeciego męża] się boję.”³

Okazało się, że lęk Anny był uzasadniony. Co prawda odniesione pod Wiedniem zwycięstwo na trwałe wpisało się do panteonu sławy polskiego oręża, lecz nie oszczędzający się w batalii Zbąski został ranny w nogę. Z pozoru niegroźnie. Jednak po dłuższym czasie rana ta doprowadziła do jego śmierci.

Rycerze polscy, którzy uratowali Wiedeń przed nawałą islamską, byli ludźmi z krwi i kości. Mieli swoje rodziny i majątki. Te ostatnie pozwalały im korzystać z życia bez narażania się na rany, śmierć czy choćby tylko rozłąkę z bliskimi. A jednak tak liczne grono polskiej szlachty, ponosząc wielkie koszty, zaciągnęło się na ochotnika do armii i ruszyło bronić nawet nie swoich, lecz cudzych granic. Dlaczego? Co nimi kierowało? Temat ten od dawna mnie frapuje, tak jak i intrygują mnie motywacje ludzi różnych epok służących w wojsku. Te ostatnie były i są bardzo rozmaite. Na przykład w dobie armii tworzonych z poboru, szło się do wojska ze strachu przed konsekwencją odmowy. Państwo dysponowało odpowiednimi środkami przymusu. Ale, jako że „z niewolnika nie ma dobrego pracownika”, tak i z poborowego rzadko kiedy można było zrobić dobrego żołnierza. Lepszy był taki, który szedł do walki nie będąc do tego przymuszanym, czyli na ochotnika.

Motywacje ochotników bywały bardzo rozmaite. Można się o tym przekonać czytając np. wspomnienia Jerzego Konrada Maciejewskiego, który 21 listopada 1918 roku dobrowolnie zgłosił się do służby w szeregach I Warszawskiego Baonu Ochotniczego Oddziału Obrony Lwowa, czyli tej jednostki, którą wysłano na pomoc polskim obrońcom Lwowa. Jak pisał, gdy stawił się w koszarach:

„Zastałem tam już czterech kandydatów do stanu wojskowego. Dwaj sztubacy z wyższych klas szkoły średniej, jeden Żyd, który zapisał się z biedy, oraz jeden czeladnik szewski, gorący socjalista, niemający pojęcia o socjalizmie – wstąpił do wojska jedynie dlatego, że fama głosiła, iż we Lwowie podczas walk ulicznych można sowicie się obłowić. Zresztą, takich ‘patriotów’ jak się później okazało, było znacznie więcej.”⁴

Nie inaczej było w XVII w. Sam fakt wstąpienia do wojska na ochotnika nie oznaczał od razu, iż ktoś robił to z pobudek patriotycznych, czy ogólniej: ideologicznych lub etycznych. Pisałem o tym obszernie w książkach „Husaria pod Wiedniem 1683”⁵ oraz „Husaria. Duma polskiego oręża”⁶, dokąd odsyłam wszystkich, którzy chcieliby pogłębić ten temat. Tutaj jedynie przywołam opinię rotmistrza husarskiego Jana Dobrogosta Krasińskiego, który wziął udział w kampanii wiedeńskiej. Stwierdził po niej, że żołnierz koronny „własną tych wieków substancją [majątkiem] służy”⁷. Dodał, że rycerstwo polskie na wyprawę 1683 roku „bez zapłaty, o swoim koszcie”, żądne sławy i przez wzgląd na miłość ojczyzny wyruszyło, „bo za to pewniejsza w niebie od Boga niż na ziemi od człowieka czeka każdego zapłata”⁸. Jak widać, pokrywa się to z motywacjami, które pchnęły na wojnę podkomorzego lubelskiego Jana Zbąskiego. Trzeba jednak pamiętać, że i Krasiński, i Zbąska pisali o elicie wojska polskiego – towarzystwie narodowego autoramentu. Nie można motywacji elity automatycznie rozciągać na innych żołnierzy, a tym bardziej na luźną czeladź. Zresztą, nawet w ramach samego towarzystwa można było spotkać ludzi służących z różnych pobudek…

Towarzystwo narodowego autoramentu, czyli petyhorskie, pancerne i kozackie (chodzi tu o lekką jazdę a nie o Kozaków Zaporoskich) a zwłaszcza husarskie, zawsze było wyżej cenione od reszty żołnierzy, a tym bardziej od ciurów, czyli luźnych czeladników. Jego morale najczęściej było wyższe, a pobudki do służby wojskowej wznioślejsze. Nie inaczej było pod Wiedniem. A że wysokie morale towarzystwa wpłynęło na niżej w hierarchii stojących wojaków, to 1 września 1683 roku porucznik roty husarskiej, Stanisław Potocki, do swojej matki pisał:

„Wielka we wszystkich na tę woynę ochota.”⁹

Dzięki temu, 12 września 1683 roku:

„Polacy, którzy […] tam [na góry wokół Wiednia] się wspięli, runęli [w dół] jak szaleni i bili się jak lwy.”¹⁰

I po co to wszystko?

Jak pisałem w książce „Husaria pod Wiedniem 1683”:

„Towarzysze, nie szczędząc olbrzymich kosztów, które musieli ponieść, wyruszyli na odsiecz cesarskiej stolicy w od dawna niespotykanej liczbie. Tak w drodze pod Wiedeń, jak i na samym polu bitwy, husarze zachowali wzorową dyscyplinę. Zanim starli się z przeciwnikiem, przedarli się przez bardzo trudny, lesisty teren gór wiedeńskich. W samej bitwie poczynali sobie dzielnie. Jan III Sobieski był z nich bardziej niż zadowolony, skoro jeszcze 6 października 1683 roku, w liście do żony pisał ‘o naszych niektórych, nad wszystkie na świecie spodziewanie, trzeba by cudowne rzeczy pisać’¹¹. Uznanie zdobyli sobie także w oczach sprzymierzeńców.”¹²

                    Uznanie, uznaniem, ale wielu Polaków wciąż zadaje sobie pytanie, po co Sobieski w ogóle poszedł pod Wiedeń? Wątpliwości te nie są bynajmniej domeną naszych czasów. Jan III Sobieski  za swojego życia miał opozycję, która starała się zdyskredytować sens kampanii 1683 r. Już kilka miesięcy po bitwie zrobił to jej uczestnik, wspomniany wyżej Jan Dobrogost Krasiński¹³. Później było tylko gorzej, a gdy Austria wzięła udział w rozbiorach Polski, krytycy poczynań króla dostali wiatr w żagle. Już w latach 70. XVIII wieku szermowano trzymającymi się nieźle do dzisiaj argumentami, że nawet gdyby Turcy w 1683 r. zdobyli Wiedeń, to byli za słabi aby opanować cały kraj. Za słabi nawet by utrzymać miasto. Polska pomoc cesarzowi przyspieszyła więc upadek państwa słabego, a wzmocniła naszego przyszłego zaborcę.

Krytyka ta oparta jest jednak na z gruntu błędnych założeniach. Wojna toczona w latach 1683-1699 pokazała, że Imperium Osmańskie nie było tak słabe, jak kilka dekad później twierdzono. Najlepszym dowodem jest fakt, że koalicja państw chrześcijańskich (cesarstwo, Rzeczypospolita, Wenecja i państwo moskiewskie) potrzebowała aż kilkunastu lat, by ją wygrać. Jeszcze wymowniejszy jest wynik wojny rosyjsko-tureckiej z lat 1710-1713. W jej trakcie, mimo iż Rosja dopiero co pokazała swą potęgę, gromiąc wydawałoby się niezwyciężonych Szwedów Karola XII, to jednak uległa Imperium Osmańskiemu.

Ważne jest także, aby zrozumieć, że Jan III Sobieski zawarł sojusz antyturecki z cesarzem gdy nie wiadomo było jeszcze, kogo sułtan wybierze sobie na cel dla swych wojsk. Sytuacja w 1683 r. była dla Rzeczypospolitej alarmująca. W tym czasie, dzięki przyjęciu przez powstańców Imre Thökölyego zwierzchnictwa sułtana, tureckie wpływy sięgnęły tzw. Górnych Węgier, czyli Słowacji. A stamtąd był już tylko krok do Krakowa. Gdyby więc muzułmanie chcieli uderzyć na Polskę, to walki mogłyby się toczyć nie gdzieś daleko na Podolu (jak to miało miejsce w latach 1672-1676), lecz o polską stolicę¹⁴! To było śmiertelne zagrożenie dla naszego kraju. Tym większe, że wspomniana wojna 1672-1676 pokazała, że i owszem, potrafiliśmy obronić istnienie państwa, ale tylko kosztem poważnych strat terytorialnych.

Czy w chwili, gdy okazało się, że wojska osmańskie pójdą na cesarza, sensownym było nie dotrzymać zobowiązań sojuszniczych? Załóżmy, że Sobieski albo nie zmobilizowałby na czas armii, albo i zmobilizował, lecz nie dotarł z nią pod Wiedeń przed jego upadkiem. Co wówczas zobaczyłyby wszystkie panujące w Europie dwory? Słabość Rzeczpospolitej i jej króla! Notowania Polski jako sojusznika spadłyby na łeb na szyję. Sojusznik jest cenny o tyle, o ile jest silny i dotrzymuje swoich zobowiązań. Gdy tego nie robi, powstaje zasadne pytanie, po co w ogóle wiązać się z kimś takim. A antyturecki sojusz był dla Polaków równie istotny, co dla Austriaków. Bo na kampanii 1683 r. z pewnością by się nie skończyło. Jan III Sobieski doskonale rozumiał te wszystkie uwarunkowania, dlatego w liście do Mikołaja Sieniawskiego pisanym w lipcu 1683 r., bardzo trzeźwo stwierdził, iż „lepiej w cudzej ziemi, o cudzym chlebie, w asystencji wszystkich sił [sprzymierzonych] wojować, aniżeli samym się bronić o swoim chlebie, i kiedy nas jeszcze przyjaciele i sąsiedzi odstąpią”¹⁵.

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Niewykorzystany triumf. Klęska powiedeńskiej polityki zagranicznej Jana III Sobieskiego

Jako Polacy mamy dzisiaj problem, oczekując od Austrii wdzięczności za pomoc, jakiej jej udzieliliśmy w 1683 r. Nie jest to problem nowy. Kiedy doświadczono czarnej wręcz niewdzięczności w postaci udziału Austrii z rozbiorach Rzeczypospolitej, kwestia ta urosła niemal do pierwszoplanowej rangi. Również w XIX w. próbowano grać politycznie kartą wdzięczności, czego ciekawym świadectwem jest pamiętnik Juliana Ursyna Niemcewicza. Otóż, gdy po klęsce wojsk Napoleona w Rosji, Polacy błagali stacjonującego w Księstwie Warszawskim wodza Austriaków, ks. Karla Philippa Schwarzenberga, by swoją armią (liczyła ona około 25 tys. żołnierzy) bronił Warszawy przed nadciągającymi Rosjanami, to:

„Użyto wszelkich pobudek, by skłonić rakuskiego wodza do odparcia Moskali od Warszawy, przypominając mu, iż to była jedyna pora wypłacenia się Austriaków z długu winnego Polszcze za ocalenie Wiednia. Na próżno […]”¹⁶

Austriacy zręcznie uniknęli walk, dzięki czemu Warszawa wkrótce wpadła w ręce Moskali.

O ile w grach politycznych sięganie po różne, nawet emocjonalne argumenty, ma jakiś tam sens (zwłaszcza, gdy próbujemy oddziaływać na jednostki i społeczeństwa, które łatwo poddają się emocjom), o tyle trzeba zdawać sobie sprawę, że w poważnej polityce wdzięczność nie jest żadną kartą przetargową. Państwa nie działają na zasadzie wypłacania się z rzeczywistych, czy rzekomych dobrodziejstw, jakich zaznały. W poważnej polityce liczy się gra interesów i siła sprawcza. W polskim interesie było, aby wziąć udział w odsieczy wiedeńskiej, dlatego Sobieski poszedł tam z wojskiem. Nie po to, żeby cesarz, papież, czy ktokolwiek inny był mu wdzięczny! A że polski król zdawał sobie przy tym sprawę z siły propagandy, to swoje działania zręcznie przykrywał walką o wiarę. Argument taki przynosił mu popularność i wśród samych Polaków, i wśród chrześcijan w Europie. W tamtych bowiem czasach ceniono monarchów i kraje broniące chrześcijaństwa przed islamem. Rycerstwo polskie mogło więc wierzyć, że faktycznie idzie na świętą wojnę, co bardzo pomogło w jego mobilizacji. Faktycznie jednak poszło walczyć w najbardziej żywotnym interesie swojego państwa, czego już nie musiało tak dobrze rozumieć. Dobrze by jednak było, aby po tylu stuleciach zrozumieli to w końcu Polacy.

Grafika: Martino Altomonte, Bitwa pod Wiedniem 1683 roku. Obraz z 1694 roku znajdujący się we Lwowskiej Narodowej Galerii Sztuki.

¹ Anna Stanisławska, Transakcyja albo opisanie całego życia jednej sieroty przez żałosne treny od tejże samej pisane roku 1685. Wyd. Ida Kotowa. Kraków 1935. s. 180.

² Tamże, s. 179-180.

³ Tamże, s. 181.

⁴ Jerzy Konrad Maciejewski, Zawadiaka. Dzienniki frontowe 1914-1920. Warszawa 2015. s. 112-113.

⁵ Radosław Sikora, Husaria pod Wiedniem 1683. Warszawa 2012. s. 169-201.

⁶ Radosław Sikora, Husaria. Duma polskiego oręża. Kraków 2019. s. 35-71.

⁷ Jan Dobrogost Krasiński, Relatia seu Descriptia wojny pod Wiedniem, pod Strygoniem i dalszej campaniej A. 1683. prawdziwa przy obronie prawdy i honoru rycerstwa polskiego Relacja o przeszłej roku 1683 w Rakusiech i na Węgrzech campaniej, oprac. O. Laskowski. „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 1930, t. 2, z. 1, s. 162.

⁸ Tamże.

⁹ Akta do dziejów króla Jana IIIgo sprawy roku 1683o, a osobliwie wyprawy wiedeńskiej wyjaśniające. Opr. Franciszek Kluczycki. Kraków 1883. s. 332.

¹⁰ Tłumaczył Krzysztof Jagusiak. Za: Eugeniusz Sabaudzki (Eugène de Savoie), Mémoires du prince Eugéne de Savoie. Londyn 1811. s. 12.

¹¹ Jan Sobieski, Listy do Marysieńki. Opr. Leszek Kukulski. Warszawa 1970. s. 553.

¹² Sikora, Husaria pod Wiedniem, s 243.

¹³ Anna Czarniecka, Nikt nie słucha mnie za życia. Jan III Sobieski w walca z opozycyjną propagandą (1684-1696). Warszawa 2009. s. 110-115.

¹⁴ Wyjaśnić tu trzeba, że to Kraków a nie miasto rezydencjonalne królów (Warszawa), był wciąż stolicą Polski.

¹⁵ Cytat za: Maria Kazimiera i Jan Sobiescy. Listy z okresu odsieczy wiedeńskiej. Warszawa 1983. s. 12.

¹⁶ Julian Ursyn Niemcewicz, Pamiętniki czasów moich, t. 2. Opr. Jan Dihm, Warszawa 1958. s. 277.

Artykuł O rycerstwie polskim walczącym pod Wiedniem i sensie odsieczy pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Zabezpieczenie przed zagrożeniem zewnętrznym, a jednocześnie możliwość ekspansji i podboju, było jedną z podstaw tworzenia i funkcjonowania różnych form państwowych na przestrzeni tysiącleci. Od sprawnej organizacji skutecznej grupy wojowników zależało istnienie pierwszych grup społecznych, plemion, narodów, które pojawiały się i znikały na arenie dziejów świata. Nie inaczej było w przypadku ziem polskich, gdzie powstające na gruncie organizujących się grup Słowian państwo stanęło przed potrzebą podboju i konsolidacji sąsiednich ziem, a następnie ich utrzymania i obrony przed zewnętrzną interwencją.

Pospolite ruszenie w czasach plemiennych

Słowianie zamieszkujący Europę Środkową i Wschodnią w okresie przedpaństwowym organizowali się wokół niewielkich grup rodowych zamieszkujących określone terytorium. Ustrój plemienny, jaki panował u naszych przodków w okresie schyłku antyku i wczesnego średniowiecza, cechował się wytworzeniem się wspólnoty ziemi, silnej organizacji rodowej oraz ustroju demokracji wojennej. W okresie ekspansji Słowian organizacja wojskowa, podobnie jak u plemion germańskich czy bałtyjskich, opierała się na ogóle mężczyzn zdolnych do noszenia broni, organizujących się na czas wypraw wojennych. Pospolite ruszenie było podstawą sił zbrojnych pierwszych plemion Barbaricum, a z racji osiadłego trybu życia w słowiańsko-germańskim świecie dominowała przede wszystkim piechota. Siła zbrojna zwoływana była jedynie na czas wojny, a po zakończeniu działań członkowie wyprawy wracali do swych zajęć. Siła bojowa tak zwoływanego pospolitego ruszenia zależała więc od częstotliwości wypraw wojennych, wielkości danego organizmu plemiennego, co w przypadku różnic cywilizacyjnych doby antyku mogło być kluczowe w skuteczności ścierających się wojsk. Organizowanie podbojów nowych ziem doprowadziło z czasem do wykształcenia się funkcji naczelnych wodzów, która w miarę sukcesów w kolejnych wyprawach przekształciła się w dziedziczną funkcję naczelników poszczególnych plemion.

Wykształcenie się i funkcjonowanie drużyny książęcej IX–XII w.

Wraz z coraz większą częstotliwością wypraw wojennych w najbliższym otoczeniu księcia-naczelnika wykształciły się przyboczne oddziały – stałe drużyny wojowników, będące na utrzymaniu władcy. Członkowie drużyn rekrutowali się z najbliższego otoczenia księcia, stanowiąc stałe i gotowe do walk zaplecze. Uczestnicząc w wojnach, stawali się stopniowo wojskową elitą, a korzystając z podziału łupów, z czasem stawali się zaczątkiem kształtującej się grupy możnych. Rozwój drużyny książęcej musiał nastąpić na ziemiach polskich wraz z pierwszymi podbojami plemiennymi Polan w IX w. i umacnianiem się dziedzicznej władzy książęcej. Kolejne podboje terytorialne i rozszerzanie się państwa wymagało nie tylko zdobycia nowego obszaru, ale także utrzymania go w postaci stacjonujących kontyngentów wojskowych, co w przypadku pospolitego ruszenia nie byłoby możliwe. Pierwsze potwierdzone wzmianki o organizacji drużyny książęcej znamy z relacji arabskiego podróżnika Ibrahima ibn Jakuba ok. 965 r., w której wspomina, że Mieszko, książę Polan, nakłada na swój lud specjalny podatek, który służy do utrzymania i wyposażenia swoich pancernych wojów. Źródło wspomina także wyposażenie drużyn w broń, odzież i konie, co świadczy o coraz większej roli formacji konnych w wojskach państwa piastowskiego. Tak funkcjonująca drużyna książęca przetrwała do XI w., kiedy młoda monarchia przeżyła pierwszy kryzys i upadek. Pierwotna drużyna księcia uległa decentralizacji i przeszła w dużej mierze pod władanie możnych zarządców grodów, przy władcy pozostając jedynie w formie straży przybocznej. Wydaje się, że do okresu Bolesława Krzywoustego funkcjonowały trzy grupy wojów: oddział nadworny księcia, oddziały palatyńskie stacjonujące w poszczególnych okręgach grodowych oraz oddziały terytorialne, które podlegały poszczególnym możnym w mniejszych okręgach ziemskich. Stopniowo system drużynny ulega przekształceniu w pospolite ruszenie oparte na własności rycerskiej.

Pospolite ruszenie rycerzy XII–XV.

W okresie wczesnopiastowskim dziedziczna własność prywatna, znana z okresu późniejszego, nie istniała. Cała władza i państwo należało do zwierzchniego księcia, który mógł czynić nadania beneficjów, jednak nie miały one charakteru trwałego. Potrzeba szybkiej mobilizacji i długotrwałe kampanie wojenne w okresie panowania Bolesława Krzywoustego doprowadziły do sięgnięcia do rezerw demograficznych kraju, podnosząc na nowo potrzebę szerszego wykorzystania pospolitego ruszenia. Ponadto na ziemie polskie docierał funkcjonujący w Europie Zachodniej wzorzec systemu feudalnego opartego na prawie do ziemi i powinnościach wojskowych z nimi związanych (ius militarne), dlatego też niewykluczone, że pod presją oddolną, wraz z postępującymi zwycięstwami w kampaniach pomorskich czy niemieckich, książę rozpoczął proces tworzenia rycerskiej własności feudalnej. W ten sposób wykształcił się system rekrutacji rycerstwa walczącego konno, w którym ciężar zaopatrzenia wojennego przeniesiono na samego obdarowanego nadziałem ziemi. Uzbrojenie zależało od zamożności rycerza i stanowiło wystawienie konnego zbrojnego, wraz z pachołkiem, mieczem i kopią, na każde wezwanie księcia. Ta forma utrzymania sił zbrojnych doczekała się rozkwitu szczególnie w okresie rozbicia dzielnicowego, stanowiąc podstawę działań militarnych każdego udzielnego księcia. Z czasem podziały feudalne doprowadziły do wytworzenia się systemu społecznego oraz jego ram prawnych, co skutkowało trwałym podziałem stanowym i wykształceniem się warstwy rycerzy, niezależnie od stopnia ich zamożności.

Z pospolitego ruszenia rycerzy korzystał zarówno Władysław Łokietek, walcząc z Państwem Krzyżackim, jak i w swych wyprawach na Ruś Kazimierz Wielki, jednak rola rycerstwa rosła coraz bardziej podczas panowania kolejnych monarchów. Od okresu Ludwika Andegaweńskiego zaznacza się okres coraz większych ustępstw i przywilejów na rzecz rycerstwa, który związany był nie tylko z poparciem działań militarnych, jak to było do tej pory, ale także i politycznych. Konsolidacja i uprzywilejowanie stanu rycerskiego szły jednak w parze z początkiem końca epoki rycerstwa.

Pospolite ruszenie jako relikt szlachecki XVI–XVIII w.

Zmiany w systemie wojskowym, szczególnie nowe techniki walki, połączone z brakiem karności, a jednocześnie coraz większym uprzywilejowaniem wojsk pospolitego ruszenia, doprowadziły w połowie XV w. do potrzeby zmiany modelu wojsk Królestwa Polskiego. Pospolite ruszenie, o ile przyczyniło się do wielkiego zwycięstwa nad Zakonem Krzyżackim w wojnie z lat 1409–1411, uległo jednak załamaniu w kolejnej wojnie z Zakonem w 1454 r. W okresie wojny trzynastoletniej w znacznej mierze siły uzupełniono wojskami zaciężnymi, które stopniowo zaczęły wspomagać starą formację rycerską. Kolejną dużą klęską armii feudalnej była wyprawa mołdawska 1497 r., w której zebrane w ziemiach koronnych chorągwie ziemskie dokonywały na trasie swojego przechodu plądrowania i grabieży, by ostatecznie dokonać nieudanego oblężenia Suczawy i ponieść klęskę pod Koźminem w lasach bukowińskich. Zachowane rejestry pospolitego ruszenia z tej wyprawy dla wschodniego Mazowsza, podległego wówczas Koronie, nie pozostawiają większych złudzeń co do jakości tak zbieranego wojska. Dokument wspomina rzesze ubogiej szlachty wyruszającej na wyprawę nienależycie wyposażoną, niejednokrotnie pieszo i w złym uzbrojeniu, z dopiskiem pauper lub debilis.

Pomimo powolnych i nieuchronnych zmian w wojskowości Korony Polskiej na dawnych zasadach nadal organizowano w XVI w. siły wojenne Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz lennego Mazowsza. Rejestry popisów ziemskich z lat 1528 oraz okresu wojen o Inflanty z lat 1565 i 1567 wymieniają tysiące rodzin z terenu Podlasia i ziem litewskich zobowiązanych do posług wojennych. Z opisu stawających na pospolite ruszenie, szczególnie dzięki najliczniejszemu spisowi z jesieni 1567 r. pod Mołodecznem, dowiadujemy się o typowym uzbrojeniu drobnego szlachcica wybierającego się na wojnę. Stawiennictwo piesze było rzadkością, jednak zdarzały się przypadki przybycia na miejsce koncentracji pieszo lub na wspólnych koniach. W uzbrojeniu podstawową bronią była rohatyna jako broń drzewcowa oraz kordy i miecze. Metalowe zbroje odnotowywane były sporadycznie, zdecydowanie przeważającym uzbrojeniem ochronnym był przeszywany kaftan. Średniowieczny obowiązek posługi wojskowej stał się dużym ciężarem dla coraz uboższej szlachty, dlatego też okres panowania ostatniego Jagiellona był schyłkiem epoki skutecznego zwoływania „wici”.

W połowie XVI w. utworzono ostatecznie stałą formację wojsk najemnych, tzw. reformę kwarcianą, przeznaczając kwartę, czyli czwartą część pochodzącą z dochodów królewszczyzn, na rzecz utrzymania wojska. Kolejne reformy króla Stefana Batorego tworzące Piechotę Wybraniecką zepchnęły coraz bardziej archaiczną formację pospolitego ruszenia do roli oddziałów pomocniczych. Zaznaczyć należy, że pomimo kolejnych reform wojskowych w XVII i XVIII w., wprowadzających wojska autoramentu cudzoziemskiego i narodowego, do końca epoki przedrozbiorowej nie zrezygnowano z pospolitego ruszenia, które pozostało stałym obowiązkiem warstwy uprzywilejowanej, swoistą rezerwą, po którą sięgano w obliczu zagrażającego niebezpieczeństwa. Do masowej, a jednocześnie kryzysowej, koncentracji wojsk pospolitego ruszenia doszło w obliczu wojen z Turcją w latach 1620–1621. Po wojska tego zaciągu sięgnięto również w połowie XVII w., w wojnie z Chmielnickim, gdzie „pospoliciaki” w ogromnej liczbie 30–40 tys. wzięli udział w jednej z największych bitew lądowych tej epoki – pod Beresteczkiem, przyczyniając się do zwycięstwa nad Kozakami.

Zmierzchem formacji pospolitego ruszenia szlachty była wojna ze Szwecją z lat 1655–1660, gdzie zbierane naprędce oddziały powiatowe i wojewódzkie, bez wsparcia wojsk zaciężnych, zajętych wojną na wschodzie, nie miały szans z wyszkoloną i obeznaną w sztuce wojennej szwedzką armią Karola Gustawa.

Epilog

Wraz z odejściem od zbierania armii pospolitego ruszenia na rzecz armii zaciężnej zakończyły się także przywileje podatkowe dla szlachty. Nowe podatki uchwalane na rzecz wojska i wiecznie pustego skarbu, w postaci pogłównego czy też wprowadzonego w XVIII w. na nowo podatku podymnego oraz „ofiary dziesiątego grosza”, miały zdjąć obowiązek służby wojennej ze szlachty, nakładając w zamian za to obowiązek fiskalny. Reformy doby stanisławowskiej stopniowo zmieniały oblicze polskiego społeczeństwa, jednak nie miały szans ostatecznie zreformować wojskowości, z powodu kłopotów finansowych i zagrożenia zewnętrznego.

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Sarmacki rodowód Polaków. Mit czy rzeczywistość? 

Skala wojen XVIII w. oraz zwiększenie liczebności armii doprowadziły do całkowitego zreformowania wojskowości nowożytnej przez wprowadzenie finalnie na przełomie XVIII i XIX w. obowiązku powszechnego poboru. Na ziemiach polskich system ten ustanowiły dopiero państwa zaborcze w pierwszych dekadach XIX w., kończąc ostatecznie wojskowość o tradycjach zakorzenionych w epoce feudalnej.

Należy jednak pamiętać, iż mimo oficjalnego zakończenia funkcjonowania archaicznej formacji wojskowej oddolny system zbierania się zdolnych do noszenia broni i chętnych do walki mężczyzn, na wzór pospolitego ruszenia, był podstawą organizacji sił zbrojnych w powstaniach narodowych.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1-2(7-8)/2022.

Grafika: Wikimedia Commons

Artykuł Od drużyny do pospolitego ruszenia, czyli organizacja sił zbrojnych w średniowiecznej Polsce pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Artykuł Unia brzeska – o katolicyzmie na Kresach I Rzeczpospolitej pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Artykuł Ustrój I Rzeczpospolitej pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.