Genealogia genetyczna to nic innego jak dziedzina genealogii używająca zdobyczy nauki do określania pokrewieństwa. Tymi zdobyczami jest zarówno wiedza z dziedziny genetyki jak i techniki, pozwalająca wyizolować i przelać DNA na komputer, a następnie porównywać je z innymi. 

Swoją przygodę rozpocząłem na przełomie 2009 i 2010 roku, jeszcze podczas nauki w liceum. Szperając w otchłani Internetu natrafiłem na artykuł dotyczący przeszłości człowieka gdzie pojawiło się słowo haplogrupa. Już wtedy (a to w dziedzinie genetyki ,,pochodzeniowej” epoka zamierzchła) z sukcesem przebadano DNA człowieka z epoki brązu określając jego haplogrupę. Ów człowiek z Eulau leżącego między Lipskiem, a Erfurtem charakteryzował się haplogrupą R1a1. Gdy zgłębiłem temat poznałem dystrybucję tej sygnatury oraz dowiedziałem się że jest dziedziczona z ojca na syna i od razu zacząłem się zastanawiać czy i jak mogę sprawdzić swoją. Nie wiedziałem jakie są dostępne opcje, ceny, właściwie nie miałem pojęcia o niczym. W wyniku tygodni szukania po omacku trafiłem na forum, którego użytkownicy interesowali się pochodzeniem człowieka i wrzucali też swoje własne wyniki. Okazało się, że jest kilka firm w których mogę zrobić takie badania, ale wtedy z liczących się były tylko dwie – 23andMei Family TreeDNA. Początkowo wolałem zrobić przyjaźniejsze wtedy w obsłudze 23andMe, ale zniechęciła mnie cena wysyłki wynosząca ówcześnie połowę ceny testu. W międzyczasie natrafiłem też na stronę projektu geograficznego dotyczącego Polski na FamilyTreeDNA.

Przeglądałem ten projekt przez wiele dni próbując nadać znaczenie cyfrom i symbolom, które się tam przewijały, a moja fascynacja rosła. Już na tym etapie okazało się, że temat jest przebogaty i z potencjałem na więcej, choć nie rozumiałem jeszcze tej złożoności haplogrup i ich gałęzi ani skąd się ona bierze poza tym, że można pewnie było je wytłumaczyć migracjami. Wreszcie po kilku miesiącach studiowania tematu zamówiłem 37-markerowy test mający nie tylko określić haplogrupę, ale również przyporządkować mi w bazie odpowiednie trafienia z innymi, którzy taki test wykonali. Po 2 tygodniach z USA dotarł zestaw do wymazu. Szybko zrobiłem co trzeba, odesłałem go i z niecierpliwością wyczekiwałem wyników. Po 6 tygodniach od odebrania zestawu przez laboratorium ulokowane w Stanach Zjednoczonych e-mailem przyszło powiadomienie o wynikach. Tak zaczęła się realna przygoda z genealogią genetyczną. Realna, ponieważ poprzestanie na czytaniu o tym nie ma żadnego sensu. I jak w nagrodę wyszło mi na poziomie ogólnym to samo, co człowiekowi z Eulau. 

ZOBACZ TAKŻE: Rosyjskie społeczeństwo a władza

Od tamtej pory minęło ponad 10 lat. Zmieniło się bardzo wiele. Doszły uszczegółowione wyniki innych osób z bliższej lub dalszej rodziny czy własne testy z szeregu firm. Rozwinęły się nowe technologie i produkty, a bazy porównawcze urosły znacznie. Stałem się administratorem szeregu projektów, a razem z dr Łukaszem Lubicz-Łapińskim prowadzę największą grupę dotyczącą genealogii genetycznej w social mediach. Największa jednak zmiana, której chciałbym dotknąć, zachodzi raczej w myśleniu i postrzeganiu. Zmiany te mogą zajść u osoby, która nie tylko zrobi test, ale również spróbuje ugryźć się w temat. 

Zacznę od truizmu -wszyscy jesteśmy krewnymi. Niby powinno to być oczywiste dla każdego trzeźwo myślącego człowieka, ale dzięki genealogii genetycznej można to rzeczywiście, namacalnie stwierdzić. Oczywiście stopień tego pokrewieństwa jest bardzo zróżnicowany. Najbliższe pokrewieństwo (poza znaną i nieznaną bliższą lub dalszą rodziną) mamy z ludźmi z okolic w których zasiedzieli się nasi przodkowie, następnie nieco dalszych na poziomie kraju, potem dochodzimy do meta-etnosów (germański, słowiański itd.). Wreszcie wchodzą rejony geograficzne (np. Niż Europejski), a na końcu kontynenty – pomijam tutaj celowo rezultaty odkryć geograficznych w postaci populacji europejskiej kończącej na zupełnie innych kontynentach. Mamy Y-chromosomalnego Adama u którego zbiegają się wszystkie linie męskie i mitochondrialną Ewę u której dzieje się to samo, ale z liniami żeńskimi. Tylko wiek Adama i Ewy jest różny, ale dlaczego tak jest to już materiał na oddzielny artykuł. 

Skoro już mowa o płci. Populacja żeńska jest złożona ze znacznie większej ilości dużo głębiej rozgałęzionych linii niż populacja męska. Ta ostatnia była podatna na wszelkiego rodzaju efekty założyciela który powodował rozbudowanie się w krótkim czasie jednych linii, często kosztem innych. Można to wytłumaczyć tym, że dany klan (a klany są przecież krewniacze) w jakiś sposób zyskiwał lokalną przewagę. Być może częściej eliminowano populację męską przegranej w konflikcie strony lub była ona sprowadzana do roli niewolników. Ewentualnie kobiety same częściej szukały oparcia u zwycięzców w nadziei na poprawę warunków bytowych. W takich jak te sytuacjach przetrwają linie żeńskie społeczności, która przegrała natomiast ewentualne potomstwo męskie będzie już reprezentowało linie męskie „zdobywców” – co widać po wielu regionach Ameryce Łacińskiej. W przypadku ludności neolitycznej wiemy z kolei, że przejmowała na tereny należące wcześniej do łowców-zbieraczy i charakteryzował ją wyższy przyrost naturalny. To dlatego ich linie męskie zdominowały większość Europy sprzed epoki brązu. Nic nie trwa wiecznie.

Zmiany klimatu, a być może także przywleczone choroby (dużo starsze odmiany dżumy?) i podbój zagrały na korzyść męskich linii przywleczonych przez ludność Indoeuropejską (w tym głównie R1a i R1b). W niektórych rejonach Europy linie tego rodzaju stanowią 90% wszystkich linii męskich, w Polsce będzie to około 70-75%. Dla zobrazowania skali efektu założyciela posłużę się jeszcze innym przykładem z mojego opracowania pt. „Predykcja liczby nazwisk w populacji w zależności od momentu ich wprowadzenia na podstawie współczesnej puli chromosomów Y (Y-DNA) w Polsce” z 2023 roku. Otóż gdyby stałe nazwiska wprowadzono około 3000 r p.n.e. i jakimś cudem została zachowana ich ciągłość to 90% populacji polskiej nosiłoby zaledwie 7(!) nazwisk. Dzisiaj 7 najpopularniejszych nazwisk nosi mniej niż milion osób i to tylko dlatego, że były nadawane równolegle wielu bliżej niepowiązanym ze sobą osobom. Zasymulowanie czegoś takiego z liniami żeńskimi nie udało mi się, bo linii żeńskich jest na coś takiego za dużo. Doprowadziło mnie to do wniosku, że choć socjologicznie obecność ojca jest niewątpliwie bardzo korzystna, to do samego przetrwania populacji nie jest konieczna duża populacja męska. Pokazała to zresztą bez konieczności sięgania do zdobyczy genealogii genetycznej wojna paragwajska z lat 1864-1870.Jej rezultatem miała być śmierć szacunkowo nawet do 90% męskiej populacji Paragwaju (rzeczywiste stosunki były zapewne niższe, rozsądniejsze wydają się te mówiące o utracie 60-70% populacji męskiej), a kraj ten i tak zdołał odbudować się demograficznie. Podobnie było z zresztą z Serbią po I wojnie światowej. 

ZOBACZ TAKŻE: Ekonomiczne wyzwania integracji europejskiej. Jak pogodzić europejską unię walutową z polityką gospodarczą państw członkowskich?

Nigdy nie mów „hop” Możesz mieć w linii męskiej dużo więcej wspólnego z osobą z okolic Twoich przodków niż z osobą o Twoim nazwisku nawet jeśli nie należy ono do najczęstszej 50-tki nazwisk. Dlaczego? W Polsce, w zależności od okolicy, rodzaju dóbr czy warstwy pochodzenia Twoich przodków nazwisko lub przezwisko może mieć średnio między 500-600, a zaledwie 200 lat. Przy czym ta pierwsza wielkość jest raczej zarezerwowana dla szlachty albo patrycjatu miejskiego, a druga bywa częsta dla stanu chłopskiego – szczególnie w Wielkopolsce. To rodziło konsekwencję nadawania podobnych nazwisk osobom blisko niespokrewnionym i nadawania rożnych nazwisk choćby rodzonym braciom. Oczywiście trudno to zazwyczaj wychwycić posługując się niezbyt dobrze prowadzonymi i dodatkowo nadwątlonymi niestety dziejowo materiałami archiwalnymi dostępnymi w Polsce, ale widać to bardzo dobrze korzystając z dobrodziejstwa genealogii genetycznej.

Podając na przykładzie mojego kolegi dr Łukasza Maurycego Stanaszka prowadzącego projekt dotyczący Urzecza jego własna linia Stanaszków ma dużo więcej wspólnego po mieczu z żyjącymi w okolicy rodzinami o nazwisku Jobda, Rosłonek, Gawin, a nawet z nieco dalej żyjącymi Ambroziakami niż ze Stanaszkami z innych okolic (których też z ciekawości zbadał). Różnice między ich chromosomami Y wskazują maksymalnie 600 lat do ostatniego wspólnego przodka. Także jeśli masz na nazwisko Kowalski, a Twój sąsiad jest nazwiskiem Woźniak i wasi pradziadkowie również byli stąd nie przekreślaj z góry waszego pokrewieństwa nawet po mieczu. Może się okazać, że choćby niecałe 300 lat temu mieliście wspólnego praojca nazywającego się jeszcze inaczej niż wy dwaj. Ustalenie tego bez badań genetycznych może być jednak niemożliwe lub przynajmniej karkołomne, chyba że pochodzi się z kilku dosłownie okolic dla których nie tylko zachował się komplet przydatnych genealogicznie źródeł, ale były one również świetnie prowadzone (do takich miejsc należy np. Wieleń, czy klucz niepołomicki) tudzież należy się do szlachty dla której z większym prawdopodobieństwem wychwycić można źródłowo przejęcie innego nazwiska od dóbr. 

Choć ktoś jest Twoim rzeczywistym przodkiem możesz nie mieć nic po nim biologicznie. Nie dziedziczysz matematycznie po wszystkich przodkach. Bez wątpienia dziedziczysz po 50% materiału od swoich rodziców. Jednakże im dalszych przodków to dotyczy, tym bardziej się to komplikuje. Dlaczego? Druga połowa materiału przepada i w tym materiale, którego się nie odziedziczyło może znaleźć się mniej lub więcej DNA po konkretnym przodku, a w przypadku jeszcze dalszego pokrewieństwa w tym procesie przepaść mogą jedyne pewne segmenty wspólnego DNA. Dochodzi więc do sytuacji, w których mimo metrykalnego, wcale nie aż tak odległego wspólnego przodka i zachowanej wierności małżeńskiej nie ma między porównywanymi osobami wiarygodnie dużych fragmentów wspólnego DNA do porównań. Idą tutaj często z pomocą testy innych osób – dziadków czy ich rodzeństwa, rodziców czy ich rodzeństwa – generalnie tych ludzi którzy są bliżej pokoleniowo rozpatrywanej relacji, albo które mogły dostać trochę inne „rozdanie” materiału. Jednak zdarza się, że nawet to nie pomaga lub z różnych względów nie ma możliwości sięgnięcia po takie osoby. Co wtedy? Pozostaje czekać na tego kluczowego kuzyna genetycznego, bądź pogodzenie się z limitami genetyki. Tak, ma ona swoje limity. 

Podsumowując powyższe nigdy nie popatrzę tak samo jak kiedyś na człowieka przechodzącego obok mnie. Nigdy nie stwierdzę też, że jestem z kimś niespokrewniony, o ile nie zechciałem celowo użyć tego jako skrótu myślowego. Struktura linii męskich i żeńskich jest różna, w sposób niezwykle ciekawy pokazując dziejowe różnice międzypłciowe. Migracje dawniej nie były tylko migracjami idei, ale również genów w stopniu nawet większym niż dzisiaj. Sąsiad Twojego dziadka może być jednocześnie krewniakiem, nawet jeśli nikt (wliczając w to archiwa) tego już nie pamięta i wszyscy mamy ze sobą więcej wspólnego biologicznie, niż nam się wydaje.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1(11)/2023.

fot. Pixabay

ZOBACZ TAKŻE: Analiza gospodarki Białorusi i Ukrainy od rozpadu ZSRR do dziś

Artykuł Jak genealogia genetyczna może zmienić postrzeganie świata? pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Współczesny świat jest tak skonstruowany, że technologie otaczają nas na co dzień w wielu aspektach życia. Od medycyny, przemysłu, handlu, po tak przyziemne tematy jak powszechne media społecznościowe. Dlatego, poświęciliśmy numer czasopisma ,,Myśl Suwerenna” technologii.

Część artykułów stara się odpowiedzieć na pytanie w jaki sposób Polska może stać się liderem w dziedzinie nowoczesnych technologii i jakie są szanse oraz zagrożenia płynące z rozwoju owoców nauki i kolejnych sektorów technologicznych nowinek. W tym kontekście, należy zwrócić uwagę na artykuły dr Magdaleny Kawalec – Segond, które przybliżają nam najnowsze rozwiązania technologiczne z zakresu optyki kwantowej, jak również postępów w biotechnologii i inżynierii medycznej. Nie zabrakło tekstów o technologicznych gigantach – Stanach Zjednoczonych i Chinach, szczególnie w kontekście konkurencji na rynku europejskim. Na łamach wydania autorzy przedstawili zagadnienia w zakresie konkurencji azjatyckiego lidera na tle Unii Europejskiej, czy też jego czołowej roli na rynku odnawialnych źródeł energii.

Zobacz także: Czy kompetencje cyfrowe mogą stać się elementem budowania narodowej strategii rozwoju?

Tematyka publikacji nie ogranicza się jedynie do głównego tematu numeru. Tradycyjnie są też teksty historyczne, podejmujące m.in. kwestię rozwoju nowych technologii w wieku przemysłu i odrodzenia. Nawiązują do tego artykułu poświęcone rozwojowi ekonomicznemu Polski północno-wschodniej w dziedzinie przemysłu i handlu tekstyliami, jak również historycznej postaci podskarbiego litewskiego Antoniego Tyzenhauza niestroniącej pod koniec XVIII wieku od technologicznych nowinek próbując z różnym skutkiem, rozwijać przemysł w swoich dobrach.

Zachęcamy do składania zamówień. W celu złożenia zamówienia prosimy o kontakt na adres mailowy:

k.kaczynski@instytutsuwerennej.pl i podanie adresu wysyłki.

Koszt zakupu egzemplarza wraz z wysyłką to 30zł.

Przesyłka zostanie wysłana listem poleconym na podany adres po dokonaniu wpłaty na numer konta:

83 1020 1332 0000 1102 1124 3377

Tytułem:

Zakup kwartalnika “Myśl Suwerenna” – nr 13 “Technologie”

Zobacz także: Myśl Suwerenna – o czym piszemy?

Artykuł Myśl Suwerenna – ,,Technologie” pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

W ramach periodyku ,,Myśl Suwerenna” wydano już trzynaście numerów. Każdy z nich dotyczył różnych bloków tematycznych i odnosił się do aktualnych spraw społeczno-politycznych oraz analizy wydarzeń historycznych.

Autorzy artykułów omawiali kwestie istotne z perspektywy geopolitycznej, zwłaszcza w kontekście wybuchu wojny za wschodnią granicą, ale i spraw dotyczących idei geopolitycznych np. Międzymorze. Zostały przeanalizowane procesy społeczno-polityczne zachodzące w różnych regionach świata: w Europie, USA, Chinach, państwach Bliskiego Wschodu i Kaukazu. Ważnym elementem publikacji stał się samorząd terytorialny i zasady jego funkcjonowania wraz z podkreśleniem znaczenia tożsamości lokalnej. Nie zabrakło również wyjaśnienia mechanizmów gospodarczych i makroekonomicznych. Teksty poruszały również tematykę tradycji, historii oraz idei.

Tematy przewodnie poszczególnych periodyków:

nr 1(1)/2020 – Decentralizacja

nr  2(2)2020 – Międzymorze

nr 1(3)/2021 – Neosarmatyzm

nr 2(4)/2021 – Demografia

nr 3(5)/2021 – Miasto

nr 4(6)/2021 – Suwerenność ekonomiczna

nr 1-2(7-8)/2022 – Mobilizacja wojenna

nr 3(9)/2022 – Azja

nr 4(10)/2022 – Tożsamość lokalna

nr 1(11)/2023 – Wschód

nr 2(12)/2023 – Ojczyzna

nr 1(13)/2024 – Technologie

nr 2(14)/2024 – Zachód

Publikowane artykuły stały się interesującą lekturą dla społeczników, naukowców, przedsiębiorców, studentów i wszystkich tych, którym Polska leży na sercu.

W planach są kolejne numery, w których bez wątpienia nie zabraknie ważnych i aktualnych tekstów popularno-naukowych.

Periodyk ,,Myśl Suwerenna”. Przegląd Spraw Publicznych”, to inicjatywa fundacji Instytut Suwerennej, której przyświeca cel troski o dobro Ojczyzny – zarówno tej małej, lokalnej, jak i tej narodowej. Tytułując nasze pismo „Myśl Suwerenna” chcemy wyrazić najgłębszą istotę naszych działań, zawartą również w nazwie naszej fundacji. Polska musi być suwerenna, jeśli ma być budowana w oparciu o wartości, które wyznajemy, a które uważamy za coraz silniej kwestionowane we współczesnym świecie. 

Czytaj także: Półroczniki Myśli Suwerennej wydane w 2024 roku

Artykuł Myśl Suwerenna – o czym piszemy? pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Wyniki wyborów z 15 października były rozczarowaniem zarówno dla tracącego w ich skutek władzę Prawa i Sprawiedliwości jak liczącej na “wywrócenie stolika” Konfederacji. Ten powszechny zawód w połączeniu z triumfalizmem obozu liberalno- lewicowego doprowadził wielu polityków i komentatorów do głoszenia konieczności zwrotu ku centrum, bez którego prawica miałaby być skazana na wymarcie. W praktyce za tego typu dobrze brzmiącymi hasłami i postulatem „modernizacji” może jednak kryć się postulat milczącego oddania lewicy hegemonii kulturowej. 

Punkt wyjścia – walka o tożsamość polskiej prawicy 

Gdy Konfederacja powstawała w grudniu 2018 r., jej cel był jasny – zgromadzić pod jednym sztandarem środowiska na umowne prawo od rządzącego PiSu. Korwiniści i konserwatywni liberałowie, narodowcy, Grzegorz Braun, pro-liferzy – dla wszystkich elementów nowej koalicji było oczywiste, że to oni są prawdziwą prawicą. Oczywiście, różnili się często w definiowaniu tego pojęcia – dla korwinistów to liberalizm gospodarczy był podstawowym wyznacznikiem prawicowości. Konfederaci różnie rozkładali akcenty, w miarę zgodnie jednak atakowali partię Jarosława Kaczyńskiego za zbyt miękką politykę wobec Unii Europejskiej, USA czy Izraela, brak poprawy ochrony życia nienarodzonego, otwieranie Polski na cudzoziemską imigrację zarobkową (najpierw głównie ukraińską, a potem również pozaeuropejską, w tym muzułmańską). 

PiS początkowo miał do Konfederacji stosunek lekceważący wielu liczyło, że konglomerat środowisk działających od lat poza parlamentem po prostu się rozpadnie lub nie przekroczy progu 5%. Gdy Konfederaci weszli do Sejmu jesienią 2019 r., nie brakowało komentarzy wieszczących jej rozkład na wzór potężnego początkowo klubu Kukiz ’15 w poprzedniej kadencji. Wokół ówczesnej partii rządzącej nie brakowało przekonania, że dla posłów “ideowej prawicy” będzie atrakcyjne przejście do PiSu w zamian za frukta – tym bardziej, że większość partii Kaczyńskiego znów była niewielka, więc mogłaby takim uciekinierom sporo zaoferować. 

W praktyce jednak żaden poseł Konfederacji na przejście do PiSu się nie skusił. Siły sojuszu narodowo-wolnościowego w Sejmie były niewielkie, ale stale atakował on formację rządzącą. Wydawało się zatem, że po latach hegemonii PiSu i pierwszej kadencji skupionej na polityce socjalnej tworzy się przestrzeń do rywalizacji o patriotycznego, konserwatywnego czy katolickiego wyborcę. Można było liczyć, że PiS i Konfederacja będą starać się pokazać, że to one są “prawdziwą prawicą”. W konsekwencji mogło to poskutkować koniecznością uwiarygodnienia się PiSu i większym przełożeniem się ostrej, miejscami wręcz narodowo-katolickiej retoryki partii Kaczyńskiego na realne działania rządu. 

Zobacz także: Porównanie rozwoju gospodarek Polski i Czech

Kto jest większym progresistą? 

Po czterech latach jesteśmy jednak w zupełnie innym miejscu. W ostatnich miesiącach można było wielokrotnie odnieść wrażenie, że PiS i Konfederacja owszem, rywalizują, ale o status partii bardziej centrowej. Po stronie (wówczas) rządowej chyba najdalej w tym kierunku szły kolejne wypowiedzi Waldemara Budy. Minister rozwoju i technologii atakował Konfederację słowo w słowo powtarzając narrację antychrześcijańskiej lewicy – mówił m. in. o “absolutnej zaściankowości w podejściu światopoglądowym i społecznym” formacji Bosaka i Mentzena oraz “radykalnych, dramatycznych rzeczach, które w głowie się nie mieszczą? Nie wahał się także kilkakrotnie używać frazy “piekło kobiet? Na tak ostre ataki Budy zasłużyły ochrona życia poczętego w wyniku gwałtu oraz pomysł stworzenia dla osób chętnych możliwości połączenie małżeństwa katolickiego i cywilnego zawarty w „stu ustawach Mentzena” Ten sam minister podobnie twardej i nacechowanej emocjonalnie retoryki bynajmniej nie używał, gdy chodziło o agendę skrajnie lewicową choćby okaleczenie dzieci w imię ideologii trans czy osiedlanie w Polsce tysięcy muzułmanów. 

Po stronie Konfederacji na naczelnego orędownika kursu ku centrum wyrósł Przemysław Wipler. Poseł VII kadencji kolejnymi wypowiedziami drażnił bazowych zwolenników formacji stwierdził m. in., że żałuje głosowania przeciwko wejściu Polski do UE w 2003 r. oraz udzielił „Gazecie Wyborczej” długiego wywiadu, w którym przekonywał, że większość wyborców Konfederacji popiera aborcję na życzenie oraz eutanazję. Już po wyborach nowy-stary poseł Wipler de facto poparł także wprowadzenie związków partnerskich. Jednak także przed powrotem Wiplera do bezpośredniej polityki wśród polityków Nowej Nadziei można było znaleźć liberałów akonserwatywnych zwolenników aborcji na życzenie, małżeństw homoseksualnych czy osoby deklarujące, że ich jedyna narodowość to ta śląska. Część została odsunięta pod wpływem presji, ale niektórzy znaleźli się na listach w wyborach parlamentarnych. W trakcie kampanii wielu działaczy włącznie z samym prezesem Sławomirem Mentzenem mówiło też o konieczności walki z “podatkiem od gejów”, nazywając podatek od spadków i darowizn “homofobicznym” Oprócz płaszczyzny programowej dochodzi tu zatem językowa kluczowa dla przemiany świadomości społeczeństwa. Hegemonia kulturowa lewicy w świecie zachodnim opiera się w znacznej mierze właśnie na definiowaniu pojęć, przyjmowanych następnie przez większość aktorów życia publicznego jako obiektywne kryteria pozwalające odseparować „radykałów” od pełnoprawnych uczestników debaty. 

Symbole mają znaczenie w definiowaniu przestrzeni publicznej. Po stronie (wówczas) rządowej symbolem miękkiego kursu był głośny Sylwester w TVP. Na imprezie fetującej rozpoczęcie roku 2023 zespół Black Eyed Peas wystąpił w tęczowych opaskach symbolizujących ruch LGBT. Lider grupy krzyczał ze sceny: “Kochamy Was, LGBT! Kochamy Was, ludzie Afryki! Kochamy Was, uchodźcy!” Władze telewizji oświadczyły, że wszystkie elementy występu były z góry z nimi ustalone. Premier Morawiecki zadeklarował później, że sprzeciw wobec opasek byłby “ograniczaniem wolności artystycznej? Wiceprezes PiSu Joachim Brudziński stwierdził z kolei, że “Prawo i Sprawiedliwość jest partią wolności; polityków PiS nic nie obchodzi, kto jakie ma preferencje. (…) Jesteśmy partią pełną tolerancji, szanujemy każdego człowieka. Nieważne są dla nas jego poglądy, wyznanie religijne, orientacja seksualna. Cóż mi do tego, kto kogo kocha i jak kocha? Po tej linii po przegranych wyborach część polityków PiSu odkryło nagle w sobie ogromny entuzjazm wobec in vitro. Za refundacją programu mimo zamrażania zarodków zagłosował premier Morawiecki, ustawę podpisał prezydent Duda. 

Niektórzy znów postanowili odróżnić się na tle Konfederacji. W grudniu w studiu Radia Zet Karol Karski dołączył się do liberalno-lewicowego chóru potępiającego Krzysztofa Bosaka za „homofobię” Grzegorza Brauna. “Jak pan śmie mówić panu Śmiszkowi, że każdy ma swój język?” – stwierdził europoseł PiS. Znów – nie chodzi tu o wyrażenie różnicy zdań, ale o moralne potępienie. Kryterium oceny postępowania przestają być obiektywne fakty, zastąpione przez akt subiektywnie zranionych uczuć siedzącego obok homoseksualisty. Jak w soczewce widać tu mechanizmy uciszania i stygmatyzowania konserwatystów, chrześcijan i patriotów, stosowane od dekad w świecie zachodnim. Emocje mają zastąpić racjonalną analizę. Podobnie jak przed przeciwnikami imigracji wielokrotnie stawiano zdjęcie “biednego małego Mohameda, który chciałby lepszego życia w Europie. Po czym następuje pytanie – „jak pan śmie mówić Mohamedowi w oczy, że nie ma prawa tu przyjechać? Albo wziąć ze sobą swojej ukochanej rodziny, za którą tęskni”? Wobec czego prawicowcy sami ustawiają się na pozycjach oskarżonych tłumaczących się przed arbitrami dystrybuującymi prestiż. 

Zobacz także: Aktywność Polaków w Europie Środkowej, jako jedno z narzędzi ,,soft-power” Inicjatywy Trójmorza

Totem wyroku TK 

Skąd ta zmiana? Niewątpliwie ogromną rolę odegrały tu wydarzenia roku 2020. Andrzej Duda uzyskał reelekcję w znacznej mierze właśnie na hasłach wojny kulturowej i obrony tradycyjnej rodziny przed „ideologią LGBT” (pewnie trafniejsze byłoby sformułowanie „agenda”). Między pierwszą a drugą turą wyborów prezydent w ramach zabiegania o wyborców Krzysztofa Bosaka złożył w Sejmie projekt poprawki do konstytucji zakazującej adopcji dzieci przez pary homoseksualne. Na początku października 2020 r. ministrem edukacji i nauki został znany z deklaracji prorodzinnych Przemysław Czarnek. Były wojewoda lubelski symbolicznie zastąpił Jarosława Gowina, który wcześniej deklarował gotowość „kładzenia się Rejtanem w obronie gender studies na uczelniach„. Wreszcie po latach presji ze strony konserwatywnych polityków PiSu, Kościoła, Konfederacji i środowisk pozarządowych Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność aborcji eugenicznej z ustawą zasadniczą. 

Później nastąpił jednak słynny strajk kobiet, który sparaliżował większość sejmową na resztę kadencji. Nie wprowadzono nawet wynikających z wyroku Trybunału dodatkowych świadczeń dla matek niepełnosprawnych dzieci – co pozwalało na oczywisty zarzut przejmowania się życiem nienarodzonym bardziej niż już narodzonym. Projekt prezydenta Dudy przeleżał w zamrażarce trzy lata i trzy miesiące i praktycznie nikt się o niego nie upominał. Nie ograniczono ani nawet nie wprowadzono przejrzystości finansowania mediów i organizacji pozarządowych milionami z zagranicy (w tym z budżetów obcych państw), idącymi w lwiej większości na przemianę świadomości społeczeństwa w kierunku liberalno-lewicowym. W praktyce lewica narzucała tylko swój język na czołowych uczelniach. Odrzucono nawet tak oczywiste wydawałoby się rozwiązania jak zakaz obcinania dzieciom genitaliów czy faszerowania ich hormonami nieodwracalnie zaburzającymi ich rozwój – wszystko było zbyt kontrowersyjne. Można było przedstawiać Donalda Tuska jako niemieckiego agenta i podgrzewać do czerwoności „antyteutońskie” emocje, ale nie dało się wprowadzić przejrzystości finansowania organizacji politycznych w Polsce z niemieckiego budżetu. 

Protesty po wyroku TK stały się totemem lewicy, jej mitem założycielskim- a jednocześnie wielkim kompleksem prawicy. Historia została tu napisana na nowo. Dobrze oddaje to powyborczy wpis wiceszefa OKO.Press Michała Danielewskiego „By pojąć głupotę PiS z wyrokiem aborcyjnym i cały idiotyzm ich rewolucji, wystarczy uświadomić sobie, że przejmowali władzę w kraju na tle UE ultra konserwatywnym: z wielkimi wpływami Kościoła, z zakazem aborcji, z papieżem hegemonem zza grobu. Po co im było przy tym grzebać?” Prawda była zupełnie inna. Polska sekularyzowała się przed październikiem 2020 r., wojna kulturowa trwała już od kilku lat, przed wyrokiem opublikowano głośny tekst o „końcu katolickiego imaginarium” Jan Paweł II był obiektem kpin i kontestacji młodzieży jeszcze za poprzednich rządów Donalda Tuska, także filmy i książki pokazujące skandale pedofilskie w Kościele pojawiały się od dawna. Wreszcie – PiS nie przeprowadzał żadnej „katolickiej rewolucji” Wyrok miał być drobną korektą, pojedynczym gestem, wykonanym by środowiska konserwatywne i katolickie dostały po ponad pięciu latach rządów cokolwiek na poziomie legislacyjnym. 

Odrzucić fałszywą dychotomię szuryzmu i centryzmu 

Oczywiście, wielką sztuką jest równoległe prowadzenie działań politycznych i zdobywanie dla nich akceptacji społecznej. Zbyt daleko idące zmiany legislacyjne mogą być długofalowo przeciwskuteczne. Prawica zareagowała jednak w większości na lewicową narrację po jesieni 2020 r. zwyczajnym schowaniem głowy w piasek. Byłoby przy tym niesprawiedliwością zrzucanie na to winy tylko na PiS. Ostatecznie prawie połowa posłów tej partii podpisała się pod wyrokiem i bez tej decyzji nie byłoby mowy o zwiększeniu ochrony życia nienarodzonego. Po prostu po 22 października 2020 r. liczba polityków, dziennikarzy i komentatorów gotowych publicznie bronić postulatu zakazu zabijania dzieci chorych i niepełnosprawnych znacząco się zmniejszyła. Nie było żadnej kulturowej ani politycznej kontrofensywy. Nie da się nie przegrać, jeśli nie wychodzi się na boisko. Teraz zaś agenda pro-life jest idealnym kozłem ofiarnym porażki PiSu. Lewica ma swoją samospełniającą się przepowiednię. Im więcej mówi o nieuchronności przemian kulturowych, społecznych i narodowościowych, nie spotykając się z aktywnym i konstruktywnym oporem, tym więcej osób uznaje owe przemiany za już przesądzone. I to mimo tego, że nawet w Sejmie kolejnej kadencji wydaje się wcale nie być większości dla legalizacji aborcji na życzenie. 

Wielką bronią lewicy jest utożsamienie jednoznacznych poglądów w kwestiach cywilizacyjnych z radykalizmem formy przekazu oraz zwykłym wariactwem, nazywanym ostatnio często „szuryzmem” W rzeczywistości są to trzy różne zjawiska, które mogą na siebie zachodzić w konkretnych przypadkach. Można być bardzo zdecydowanym zwolennikiem oparcia porządku społecznego na patriotyzmie, interesie narodowym, stabilnej rodzinie i moralności chrześcijańskiej, a jednocześnie nie mieć nic wspólnego z relatywizowaniem pedofilii, obroną działań Rosji na Ukrainie, toporną propagandą odrzucającą ludzi o dowolnych poglądach czy namiętnym snuciem teorii spiskowych na temat agenturalnych powiązań przeciwników politycznych bez przedstawiania dowodów. 

Błędem sporej części prawicy jest bycie „antylewicą” negacja wszystkiego, co przychodzi z drugiej strony, zamiast promocji własnego programu pozytywnego. „Swoi radykałowie” są czasem potrzebni do przesuwania granic dyskursu, ale nie powinni być twarzami całego obozu, jeśli ten ma aspiracje do trwałego rządzenia państwem. Należy też uważać na fiksacje na punkcie owszem, niepoprawnych politycznie, ale trzeciorzędnych z punktu widzenia realnych wyzwań cywilizacyjnych tematów. Jean- Marie Le Pen miał realne szanse partycypować we władzy we Francji na przełomie lat 80. i 90., ale postanowił zaangażować się w spory na temat liczby ofiar Holocaustu, komór gazowych w Oświęcimiu i wpływów środowisk żydowskich. Przywódca Frontu Narodowego został otoczony kordonem sanitarnym, a przez kolejne dwie dekady poparcie jego formacji stało w miejscu. 

Prawica, która uznaje hegemonię kulturową lewicy, stwierdzając że zmiany legislacyjne i społeczne mogą podążać tylko w jednym kierunku, traci rację bytu. Angielski pisarz i publicysta Peter Hitchens znakomicie podsumował taką postawę w Cameron Delusion: 

„Gdyby Partia Konserwatywna była twoją lodówką, całe twoje jedzenie by się popsuło. Gdyby była twoim samochodem lub rowerem, byłbyś porzucony na poboczu drogi. Gdyby była twoim księgowym, byłbyś bankrutem. Gdyby była twoim prawnikiem, byłbyś w więzieniu. Gdyby jakiekolwiek dobro konsumenckie, usługa lub zawód tak stale i w tak przewidywalny sposób zawodziło w swoim rzekomo głównym celu, ludzie odwróciliby się od niego. Zostałoby prześcignięte, zastąpione i wymiecione z rynku przez lepszego konkurenta. Ogromną zagadką Wielkiej Brytanii, a zwłaszcza Anglii, jest, że Partia Konserwatywna nadal ma miliony lojalnych klientów, a nie wszyscy z nich są u kresu swoich dni. Odmawiają porzucenia jej, niezależnie od tego, jak wiele razy ich zawiedzie lub nawet napluje na nich z wielkiej wysokości. Wydaje się nawet, że gdy robi, co może, by zademonstrować swoją pogardę dla nich [swoich wyborców] i ich opinii, ich lojalność [wobec Partii] wydaje się tylko zwiększać” 

Mimo przestróg Hitchensa, Konserwatyści wrócili do władzy, a deklarujący się jako „progresywny konserwatysta” Cameron został premierem. Gdy po sześciu latach oddawał urząd, za swoje historyczne osiągnięcie uznał wprowadzenie małżeństw homoseksualnych z możliwością adopcji dzieci. Brytyjczycy wyszli nawet w końcu z Unii Europejskiej, ale ich własny rząd ze sprawującą władzę czwartą kadencję z rzędu Partią Konserwatywną na czele kontynuuje te same działania, które w kampanii z 2016 r. zrzucano na UE. Cały czas prowadzona jest chociażby polityka osiedlania co roku setek tysięcy imigrantów, głównie spoza Europy. Uczelnie i szkoły kształtują kolejne pokolenia w duchu wrogości wobec dorobku europejskiej cywilizacji i historycznej Anglii. Wolność słowa często przegrywa z “walką z mową nienawiści” Polsce ciągle bardzo daleko do takiej sytuacji. Wśród naszych polityków, działaczy, intelektualistów i komentatorów nie brakuje osób rozumiejących zagrożenie powtórzenia drogi wielu pokrewnych środowisk zachodnich. Podobnie jest gdy chodzi o procesy przemian społecznych, kulturowych i demograficznych, choć zdecydowanie nie należy ich ignorować. O składzie rządu przesądził ostatecznie znakomity wynik Trzeciej Drogi z jej obietnicą ucieczki od polaryzacji i „wojny polsko-polskiej”. W nadchodzących latach potrzeba nam rozwagi i umiejętnego podziału ról, ale też realnego rachunku sumienia wobec wielu błędów i zaniedbań zamiast udawania, że za wynik z 15 października odpowiadają wyłącznie niecne siły ciemności, które tymczasowo zawładnęły umysłami Polaków.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1(11)/2023.

Artykuł Czy prawica dalej chce być prawicą? Powyborcza pokusa modernizacji pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Polska i czeska gospodarka są często porównywane ze względu na podobną ścieżkę rozwoju po drugiej wojnie światowej. Współcześnie wielu Polaków uznaje Czechy za wzór pod względem zarządzania państwem i rozwoju społecznego. W tym artykule przyjrzymy się zmianom gospodarczym zachodzącym w obu tych krajach w ciągu ostatnich kilku lat i porównamy, która z nich prezentuje się lepiej. Celem jest zbadanie, czy gospodarka Czech faktycznie jest tak silna, jak niektórzy sądzą. 

PKB (Produkt Krajowy Brutto) jest jednym z najważniejszych, choć jednocześnie dość ogólnych wskaźników oceny gospodarki kraju. W przypadku Polski, według danych Banku Światowego z 2022 roku, zajęła ona 21. miejsce na świecie pod względem nominalnego PKB. Z kolei Czechy zajęły 47. miejsce. Warto zauważyć, że nominalne PKB nie uwzględnia siły nabywczej, co oznacza, że nie bierze pod uwagę różnic cen w różnych krajach.

Zobacz także: Między wschodem a zachodem. Jan Ludwik Popławski jako fundator myślenia geopolitycznego narodowej demokracji

PKB per capita, mierzące dochód na mieszkańca kraju, jest istotnym wskaźnikiem, zwłaszcza gdy chcemy zrozumieć indywidualny podział bogactwa. W przypadku Polski zajęliśmy 39. miejsce na świecie, wyrażone w parytecie siły nabywczej. Czechy natomiast uplasowały się na 32. miejscu. Wskaźnik PKB per capita może lepiej odzwierciedlać rzeczywistą sytuację ekonomiczną obywateli, uwzględniając różnice w kosztach życia między krajami. 

Skupmy się teraz na obszarze Unii Europejskiej. Według danych Eurostat Polska zajmuje 6. miejsce pod względem wielkości gospodarki w UE, odpowiadając za jej 4,2% rozmiaru. Przed nami znajdują się Niderlandy, które odpowiadają za 6%. Czechy dopiero na 13. miejscu razem z Finlandią. Każde z tych państw odpowiada za 1,7% ogólnego PKB UE.

Warto jednak zaznaczyć, że te statystyki wynikają głównie z różnic w populacji Polski i Czech. Z tego powodu dane te powinny być traktowane bardziej jako ciekawostka niż jako miara, która gospodarka jest „lepsza” Aby dokładniej ocenić sytuację gospodarczą obu państw, warto sięgnąć po bardziej szczegółowe dane i analizy. 

Jak już było wspomniane, PKB jest bardzo ogólnym wskaźnikiem, nie mniej pokazuje trendy w gospodarce. Przyjęło się, że im bardziej rośnie, tym lepiej. Porównamy teraz, w jakim tempie rozwijały się obie gospodarki w ciągu lat od dołączenia do Unii Europejskiej oraz przyjrzymy się prognozom gospodarczym dla każdego z nich. 

W poniższym zestawieniu autor przyjął interwał czasowy od 2004 do 2023 roku i podzielił go na cztery okresy. Pierwszy to pierwsze dziesięciolecie po wstąpieniu oby państw do Unii Europejskiej 2004 – 2014. Następnie okres od 2015 do 2019 jako czasu przed pandemią COVID-19, później okres 2019 – 2022, oraz prognozy gospodarcze Komisji Europejskiej na 2022 i 2024 rok.

Jak możemy zauważyć na wykresie w przedstawionym okresie, Czechy zazwyczaj rozwijały się mniej dynamicznie od Polski. Możemy wskazać tutaj cztery daty, w których czeska gospodarka rozwijała się bardziej od naszej: 2005; 2006; 2015 oraz 2017. Obiektywnie patrząc, Polska w ostatnich latach odsunęła się od Czech pod względem dynamiki rozwoju. Nawet recesja w 2020 roku była dla nas znacznie łagodniejsza niż dla naszych sąsiadów, a odbicie w 2021 roku znacznie bardziej dynamiczne. 

Od 2004 do 2014 roku gospodarka Czech urosła realnie o 30,45%. W dwóch latach doświadczyła recesji, były to kolejno lata 2009 oraz 2012. Następnie w 2013 roku doświadczyły stagnacji. W przypadku Polski to nasze pierwsze dziesięciolecie wstąpienia do UE zaowocowała realnym wzrostem gospodarki o 53,11%. Jest to wynik wyższy o 22,66 p.p. od Czechów. Ten sukces zawdzięczamy dużym wzrostom w latach 2006, 2007, 2011 oraz odporności na kryzys finansowy z 2009 roku. 

Kolejny omawiany okres był względnie spokojny i minął pod znakiem ciągłego rozwoju gospodarczego. W okresie między 2015 a 2019 rokiem nasz południowy sąsiad zdołał powiększyć realnie swoją gospodarkę o 20,8%. W dwóch latach pod względem dynamiki wzrostu realnego PKB Czechy zdołały wyprzedzić Polskę. Był to 2015 oraz 2017 rok. Jednak nasza gospodarka ponownie rozwijała się dynamiczniej od czeskiej. W omawianym okresie urosła o 24,95%, czyli o 4,15 p.p. więcej. 

W 2020 roku w obu analizowanych państwach gospodarka skurczyła się. W przypadku Polski było to o jedynie 2%, natomiast w przypadku Czech, aż 5,5. Od tej pory dystans między Polską a Czechami tylko się zwiększył na korzyść Polski. Nasza gospodarka zdołała się odbudować, a nawet ponownie rozwijać już w 2021 roku gdzie doświadczyliśmy ogromnego wzrostu na poziomie 6,9%. Płytka recesja oraz wysoki wzrost były m.in. wynikiem deprecjacji złotego co pociągnęło za sobą zwiększenie eksportu. Bardzo dobry okazał się również rok 2022, gdzie nasza gospodarka względem poprzedniego roku urosła o 5,3%. Czesi mimo wzrostów gospodarki w 2021 i 2022 roku nie zdołały odrobić strat z 2020 roku.

Jak widać na poniższym wykresie, gospodarka Czech na koniec III kwartału 2023 roku w porównaniu do IV kwartału 2019 roku jest wciąż o prawie 2% mniejsza. Natomiast gospodarka Polski urosła o ponad 9% i jest to najlepszy wynik w całej Unii Europejskiej. 

Prognozy Komisji Europejskiej dla Czech na 2023 i 2024 rok również nie wyglądają najlepiej. Według nich w 2023 roku PKB Czech ma się skurczyć prawie o 1%. Obecne prognozy wskazują, że naszym południowym sąsiadom uda się wrócić do poziomu sprzed pandemii mniej więcej na przełomie 2024 i 2025 roku. W przypadku Polski 2023 rok również ma być gorszy, jednak wciąż nasza gospodarka ma się rozwijać. W 2024 roku według prognozy wynoszą 2,7%, co jest znacznie lepszy wynikiem od tego notowanego u naszego sąsiada?. Warto również wspomnieć, że według analityków PKO możemy liczyć na wzrost realnego PKB w 2024 roku aż na poziomie 3,9%. 

Podsumowując powyższą część można stwierdzić, że Polska nie tylko ma znacznie większą gospodarkę od Czech pod względem nominalnym. Zauważalny jest również dynamiczniejszy rozwój w przypadku Polski. Przyszłe lata najpewniej pogłębią różnice.

Innym istotnym wskaźnikiem makroekonomicznym w analizie gospodarek państw jest inflacja. W tym przypadku posłużymy się analogiczną metodą podziału czasowego jak w punkcie z PKB. Jak widać na powyższym wykresie poziom inflacji w latach 2004 – 2019 był względnie podobny w przypadku obu państw. Najbardziej w okresie od 2012 do 2020. Biorąc pod uwagę cały omawiany okres, Polska miała i inflację wyższą w dziesięciu latach, czyli połowie omawianego okresu. Kolejno 2004, 2005, 2009, 2010, 2011, 2012, 2020,20219. A według zestawionych prognoz Narodowego Banku Polski oraz Narodowego Banku Czech również w 2023 i 2024. Możemy zauważyć, że od 2009 do 2012 roku Polska odnotowuje większą inflację. Było to spowodowane łagodniejszym przejściem kryzysu finansowego. W Czechach kryzys mocniej odbił się na działalności gospodarczej, co poskutkowało ochłodzeniem gospodarki i presją dezinflacyjną. Natomiast w latach 2013-2016 w całym regionie Europy Środkowo-Wschodniej możemy dostrzec zazwyczaj niespotykane tendencje deflacyjne. Wynikały głównie z postanowienia OPEC o zwiększeniu wydobycia ropy mimo i tak niskich cen rynkowych. Ceny w państwach naszego regionu są mocno uzależnione od cen surowców energetycznych. Następnie od 2020 roku zauważamy tendencję deflacyjną wywołaną na początku m.in. szokami cenowymi, a w późniejszym okresie skokowym wzrostem cen surowców energetycznych, a także zaburzeniami spowodowanymi przez wojnę na Ukrainie. 

Dla zobrazowania zmiany cen przyjmijmy istnienie towaru, którego cena w 2003 roku wynosi 100. Nie posłużymy się w tym przypadku konkretną walutą, aby wyeliminować wahania kursowe. Załóżmy także, że jego cena będzie zmieniała się dokładnie według wartości inflacji CPI. Policzmy, jak będzie zmieniała się jego cena na przestrzeni lat dla poszczególnego państwa. 

Zgodnie z obliczeniami zawartymi w powyższej tabeli możemy stwierdzić, że zmiana cen zachodziła podobnie w obu państwach. Analizowany produkt w okresie od 2004 do 2022 roku w dziesięciu latach był droższy w Polsce, natomiast w dziewięciu droższy w Czechach. Największa różnica na korzyść Czech miała miejsce w 2012 roku, gdzie omawiany produkt był u nas droższy o 4,58. Natomiast największa różnica na korzyść Polski wystąpiła w 2008 roku, gdzie produkt był u nas tańszy o 3,23. Warto jednak zaznaczyć, że Czesi w 2004 roku w sklepach posiadali droższe produkty niż Polacy na swoich półkach. Obecnie dochodzą również zmiany kursowe. Przez deprecjacje złotego Czechom często opłaca się przyjeżdżać na zakupy do Polski. 

Gdyby przyjęty produkt zmieniał swoją cenę zgodnie ze ścieżką inflacyjną wytyczoną przez NBP oraz CNE kosztowałby w Polsce: 2023 rok – 192,39; 2024 rok – 201,24. Natomiast w Czechach: 2023 rok – 191,58; 2024 rok – 196,50. W dwóch prognozowanych latach cena produktu byłaby tańsza w Czechach. Możemy również zauważyć, że tzw. inflacja skumulowana od 2004 roku wyniosła mniej więcej 100% w obu państwach. 

Ogólny obraz obu gospodarek został zobrazowany. Najczęściej jednak ludzi najbardziej interesuje poziom życia w poszczególnych państwach. Aby przybliżyć obraz tego aspektu, również należy porównać między sobą szereg danych makroekonomicznych. 

Przyglądając się wskaźnikowi rozwoju społecznego, czyli HDI, za ostatni dostępny rok (2021) możemy zaobserwować lepszy wynik u Czechów. Nasz sąsiad znalazł się znalazł się na 32. pozycji na świecie. My natomiast dwa miejsca dalej, na 34. Dystans nie jest duży, jednak wciąż wypadamy trochę gorzej. Tym bardziej, gdy weźmiemy pod uwagę, że w 2019 roku byliśmy na 32. miejscu. Warto zaznaczyć, że Czesi w tym roku doświadczyli sporego spadku w tym rankingu. Jeszcze w 2020 roku zajmowali 27. 

W 2004 roku Czesi posiadali na mieszkańca 20 932$ PPP. Natomiast Polska 13 353$ PPP, czyli 63,8% wartości czeskiej. W następnym roku różnica jeszcze się zwiększyła i nasz wynik stanowił 62,9% czeskiego. Później jednak dystans uległ zmniejszeniu. W 2009 roku dochodzimy do 19 240 (69,3%), gdy Czesi odnotowali spadek względem poprzedniego roku i ich wynik wynosił 27 761. Na wykresie możemy obserwować, jak kryzys finansowy odbił się na naszym sąsiedzie w 2008 roku, dopiero w 2012 byli w stanie wrócić na drogę szybkiego wzrostu. Udało nam się wtedy bardzo zbliżyć, osiągnęliśmy 81,2% ich wyniku. Niestety następnie ponownie zaczęliśmy się od siebie oddalać i w 2018 roku nasz wynik stanowił 77,1% ich wyniku. Jednak w 2019 roku znowu zmniejszyliśmy różnicę (78,9%). Kolejno w 2020 roku było to 82,4%, a w 2021 już 84,7%. Zatem obecnie najbliżej nam do standardu życia Czechów. 

Względnie niskie ceny w naszym państwie pozwalają na zakupienie większej liczby towarów niż Czechom za ich pensję minimalną. Nie zawsze jednak tak było. Jak możemy zauważyć na powyższym wykresie, siła nabywcza płacy minimalnej w Czechach była wyższa do 2008 roku. Od tamtego czasu, aż do 2013 roku siła nabywcza płacy minimalnej w Czechach nie tylko nie wzrosła, ale malała. Dopiero od 2013 roku Praga zdecydowała się ponownie podnosić płacę minimalną. W naszym przypadku siła nabywcza płacy minimalnej rośnie regularnie od 2008 roku. Możemy nawet wskazać lata 2020 oraz 2022 jako szczególne pod tym względem. W przypadku Czech Praga zdecydowała się skokowo podnieść swoją płacę minimalną na początku 2023 roku. Płaca minimalna w parytecie siły nabywczej w okresie 2004-2022 w Czechach wzrosła o 160,4%, natomiast w Polsce o 257,4%. 

Niestety musimy wziąć również pod uwagę odsetek ludzi zarabiających minimalną krajową. W 2018 roku w Polsce był to 12,1%. Natomiast w Czechach odsetek ten wynosił jedynie około 3%. Co więcej, gdy przyjrzymy się godzinowym kosztom pracy w 2021 roku, Czesi wypadają od nas lepiej. Ich wynik to 15,3 euro na godzinę i jest to największa wartość dla Europy Środkowo-Wschodniej. U nas ten wynik wynosi 11,5 euro. Średnia dla Unii Europejskiej wynosi 29,1 euro. Koszt pracy to suma wydatków ponoszonych przez pracodawców na zatrudnienie personelu. Wliczają się w to wynagrodzenia pracowników (w tym składki na ubezpieczenia społeczne odprowadzane przez pracodawcę), koszty szkolenia zawodowego, inne wydatki, takie jak koszty rekrutacji, wydatki na odzież roboczą i podatki od zatrudnienia uznawane za koszty pracy, minus wszelkie otrzymane dotacje. Trochę inaczej sytuacja ma się z przeciętnym rocznym wynagrodzeniem wyrażonym w parytecie siły nabywczej. 

Jak możemy zauważyć na powyższym wykresie, przez większość czasu to Czesi mogli kupić więcej za swoje roczne przeciętne wynagrodzenie. Różnica na ich korzyść najbardziej zauważalna było od 2004 do 2008 roku. Później do 2015 roku Czesi utrzymywali nad nami lekką przewagę. Z kolei między 2015 a 2019 rokiem siła nabywcza przeciętnego rocznego wynagrodzenia w Polsce i w Czechach była identyczna. Jednak ostatni kryzys pozwolił wysunąć nam się na prowadzenie. Spadek Czechów w 2020 roku, a następnie w 2022 i nasze utrzymanie względnie takiego samego poziomu siły nabywczej przeciętnego wynagrodzenia pozwoliło nam zauważalnie wyprzedzić południowego sąsiada. W okresie 2004-2022 średnie przeciętne wynagrodzenie w Czechach wzrosło o 33%, a w Polsce o 48,918. 

Podsumowując, Polska jest znacząco większą gospodarką pod względem nominalnym od Czeskiej. Zawdzięcza to przede wszystkim rozmiarom państwa oraz większej populacji. Warto jednak zwrócić uwagę, że Polska rozwija się zauważalnie szybciej niż nasz południowy sąsiad. W przypadku wzrostu cen oba państwa wypadają podobnie, na lekką niekorzyść Polski. W aspekcie poziomu i jakości życia Czechy odnotowują minimalną przewagę. M.in. dwie pozycje wyżej w rankingu HDI, wyższy PKB per capita PPPs. Z drugiej strony w Polsce pracownicy z płacą minimalną mogą żyć na znacznie lepszym poziomie niż ci w Czechach. Należy jednak zaznaczyć, że odsetek osób zarabiających minimalną w Polsce jest znacznie większy. W przypadku przeciętnego wynagrodzenia można powiedzieć, że jego siła nabywcza jest zbliżona. W ostatnich latach przewaga przechyliła się na korzyść Polski. Prawdopodobnie w kolejnych latach zdołamy dogonić Czechy w rankingu HDI, zbliżmy się do nich zauważalnie w PKB per capita PPPs, a także pogłębimy różnice w sile nabywczych naszych pensji. Mit o gospodarczym wzorze do naśladowania w postaci Czech pęka na naszych oczach. 

Zobacz także: Zachód spogląda na Amerykę

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1(11)/2023.

Artykuł Porównanie rozwoju gospodarek Polski i Czech pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Powstanie nowego formatu współpracy środkowoeuropejskiej pod nazwą Inicjatywa Trójmorza wzbudza od 2015 roku liczne dyskusje oraz komentarze. Idea wyemancypowania mechanizmów powiązań politycznych, gospodarczych i społecznych w regionie pomiędzy morzami Bałtyckim, Adriatyckim i Czarnym jest niewątpliwie wartościowym kierunkiem konstytuującym podmiotowość tego obszaru. Dynamika rozwoju inicjatywy zależy jednak bezpośrednio od skali zaangażowania w jej cele poszczególnych członków wspólnoty.

Nie oceniając szczegółowo pierwszych lat funkcjonowania tego przedsięwzięcia – możemy aktualnie zaobserwować, zwłaszcza od 2022 roku, chęć nadania inicjatywie nowej charakterystyki. Zwłaszcza zagrożenia dla bezpieczeństwa tej części Europy, na skutek napastniczej agresji rosyjskiej na Ukrainę, pozwalają państwom członkowskim tego formatu dostrzec wiele wymiernych korzyści dla integracji środkowoeuropejskiej. Całe przedsięwzięcie nie jest oczywiście domeną polityki bezpieczeństwa. Bardziej skutki poszczególnych projektów gospodarczych w regionie mogą mieć wydatny wpływ na zwiększenie tego elementu. Inicjatywa Trójmorza bowiem zamierza przezwyciężyć podział na wschodnią i zachodnią Europę poprzez stworzenie mechanizmów pozyskiwania politycznego wsparcia dla transgranicznych i makroregionalnych projektów. Nie jest to jednak cała treść, która kryje się za nazwą tego formatu. W ostatnich kilkunastu miesiącach zaobserwować było można nowe działania, które uzupełniały strategiczne cele tworząc chociażby odpowiednie zaplecze ekspercko-naukowe do dyskusji nad kierunkami rozwoju całego formatu. Jest to trend, który coraz wyraźniej zakorzenia się w aktualnej sytuacji. Tym samym zaobserwować można stopniową transmisję wybranych celów inicjatywy Trójmorza z poziomu centralnego na samorządowy czy nawet obywatelski. Przejęcie części odpowiedzialności za wybrane elementy inicjatywy przez sektory niższego rzędu to tendencja pozytywna. Pozwala ona na trafniejsze wytłumaczenie danym społeczeństwom celów formatu a także pozwala jeszcze wyraźniej łączyć potencjał poszczególnych środowisk chcących wspólnie angażować siły na rzecz podmiotowej Europy Środkowej. Powstanie takich formuł współpracy jak chociażby Samorządowy Kongres Trójmorza, Sieć Uniwersytetów Trójmorza, Centrum Badawcze Inicjatywy Trójmorza czy cykliczne spotkania przedstawicieli think-thanków jest wynikiem właśnie wertykalnego rozrastania się tego formatu. Wyniki prac tych przedsięwzięć, a zwłaszcza osób, które angażują swój czas w tym celu, pozwalają następnie szerzej spojrzeć na to, jak społeczeństwa danych państw reagują na centralnie zakreślone kierunki działań. Aktywności kreujące samorządowy, naukowy i ekspercki wymiar współpracy, najprawdopodobniej będą miały wpływ na rozwinięcie kolejnych obszarów oddolnego zaangażowania. Wydaje się więc, że najważniejszymi sektorami kolejnych działań mogą być poziomy obywatelski i społeczno-kulturalny. 

Zobacz także: Włochy Meloni – stabilne kunktatorstwo

Ostatnie lata funkcjonowania Inicjatywy Trójmorza wskazują wyraźnie, że dopiero jej szersze zakorzenienie się na szczeblach poniżej centralnego – pozwoli zbudować naturalne i oddolne otoczenie społeczno-polityczne na rzecz pogłębiania współpracy. Jest bowiem szczególnie ważne stworzenie jakiejkolwiek „soft-power” Inicjatywy Trójmorza, gdyż brak miękkiej siły jej oddziaływania – nie pozwala często na realizację wybranych postulatów programowych. Nie wpływa także pozytywnie na całościowe zrozumienie celów inicjatywy przez społeczeństwa danych państw. Nie daje również odpowiedzi na pytania różnych środowisk opiniotwórczych, dlaczego warto integrować różne wysiłki gospodarcze i społeczne w obrębie Europy Środkowej. Co jednak najważniejsze – jej brak nie daje możliwości wzajemnego poznania obywateli poszczególnych państw. Dlatego też nie może budzić wątpliwości fakt małego rozpoznania marki Inicjatywy Trójmorza w państwach stowarzyszonych w to dzieło. 

Polska, jako nieformalny lider całego przedsięwzięcia, odgrywa jednak kluczową rolę w promowaniu inicjatywy. Odbywa się to na różnych poziomach. Dość wspomnieć, że wszelkie – poniżej centralnego – najważniejsze aktywności samo- rządowe, naukowe czy ekspercie wypływają z naszego państwa i często wynikają z inwencji osób tworzących oddolny leadership. Wobec tego, jeśli to Polacy stara- ją się narzucić pewną narrację o Inicjatywie Trójmorza, stają się jej głównym promotorem. Jednak dyskusja o celach tego formatu w naszym kraju ma ograniczony zasięg międzynarodowy. Brak jest szerszej prezentacji tej narracji w pozostałych państwach członkowskich. Aktualnie polskie agendy zagraniczne nie są zobligowane do wykonywania zadań w tym zakresie, choć formalnie nigdy nie powinna być to tylko ich domena. W tym kontekście nasz wzrok powinien naturalnie zwrócić się w kierunku środowisk polskich i Polonii w Europie Środkowej. Jeśli bowiem to Polska ma stanowić o sile przekazu o Inicjatywie Trójmorza, to zasadne jest pytanie czy jej obywatele, zamieszkali od wielu lat w różnych państwach członkowskich, nie mogą być tą podstawą, na bazie której będzie opierał się, choć częściowo, przekaz informacyjny o inicjatywie. Rozmowa o tym aspekcie ma zwrócić uwagę na zagadnienie czy państwo polskie zamierza jakkolwiek wykorzystać potencjał Polonii i Polaków zamieszkałych w obszarze pomiędzy trzema morzami. Jeśli bowiem kierunek rozwoju Inicjatywy Trójmorza będzie ewoluował w stronę wymiaru społeczno-kulturalnego to potencjalne skorzystanie z wiedzy, doświadczeń i praktyk funkcjonowania Polaków w innych państwach członkowskich może być skutecznym narzędziem do agregowania społecznego poparcia dla podmiotowej Europy Środkowej. Jeśli więc głośno rozważamy wykorzystanie pozycji naszych rodaków w tym zakresie – trzeba jednocześnie zastanowić się w jaki sposób można zaplanować wykorzystanie ich potencjału. 

Pierwszy punkt takiego postawienia sprawy wymaga jednak odpowiedzi na generalną refleksję: czy środowiska polskie w ogóle zamierzają pełnić rolę nieformalnych ambasadorów współpracy środkowoeuropejskiej, czy zgodne jest to z celami ich działalności oraz czy taka perspektywa stanowi pewną szansę dla ich aktywizacji i przyciągnięcia chociażby młodszego pokolenia Polaków do swoich struktur? Na ten moment reakcja na te kwestie jest niejednoznaczna, o czym świadczą chociażby badania terenowe prowadzone przez Instytut Andersa w latach 2021-2022 oraz cykliczne debaty w ramach Polonijnego Forum Środkowoeuropejskiego. Wydaje się jednak, że postawa wielu środowisk polskich jest na tyle otwarta, że przy dobrej organizacji całego przedsięwzięcia – mogłyby one podzielić się swoimi osiągnieciami, kontaktami i działalnością celem wykorzystania tej wiedzy do budowania odpowiedniego przekazu o Inicjatywie Trójmorza. Przede wszystkim Polacy za granicą (w tym m.in. wspólnoty polonijne, emigracyjne) mogliby skorzystać na „zejściu” Inicjatywy Trójmorza do niższych szczebli niż centralny. Z jednej strony mają oni bowiem bardzo bogatą – opartą często o wieloletnie praktyki – historię działalności publicznej w zakresie spraw społeczno-kulturalnych. Odnosi się to głównie do instytucjonalnego funkcjonowania poszczególnych grup Polaków, którzy przez struktury organizacji polonijnych mogłyby urozmaicić ofertę społeczną pewnego odcinka współpracy środkowoeuropejskiej.

Z drugiej zaś działalność gospodarcza Polaków w tym regionie, często oparta właśnie o segment kulturalny czy turystyczny, mogłaby zostać poszerzona i w pewnych aspektach dostosowana do aktualnych wyzwań rozwoju Inicjatywy Trójmorza. Mowa tu oczywiście o komercyjnej ofercie polskich obywateli mieszkających na co dzień w państwach członkowskich tego formatu. Uwzględniając zatem powyższe kierunki należy zastanowić się czy Polacy – aktywizujący się indywidualnie czy to poprzez wspólnotę polonijną – mogą być naturalnymi ambasadorami współpracy środkowoeuropejskiej. Czy ich dorobek może być podstawą, na bazie której agregowane będzie większe zainteresowanie chociażby polską kulturą i historią w państwach ich osiedlenia. Aktualnie, należy bardziej przychylić się do stwierdzenia, że dorobek ten Polaków nie jest odpowiednio wyeksponowany. Nie w każdym z państw regionu Polakom udaje się w szerszym zakresie zainteresować Polską mieszkańców kraju ich osiedlenia. Wpływ na to mają różne czynniki – także takie, które obiektywnie nie pozwalają na szerszą ekspozycję działań. Kształtowanie obywatelskiej działalności kulturalnej ma bowiem zupełnie inny zasięg na Litwie, w Rumunii czy w Republice Czeskiej, a zgoła odmienny w Estonii, Chorwacji, Słowenii czy Bułgarii, gdzie według najnowszych spisów ludności (2022) liczba obywateli polskich w tych państwach w sumie nie przekracza kilku tysięcy. Koniecznym jest zatem szersze zaprezentowanie dorobku środowisk polskich, polonijnych czy emigracyjnych w Europie Środkowej. Wiele wybranych przedsięwzięć miało ogólnokrajowe czy międzynarodowe znaczenie ukazując wysokie zdolności zarządcze i kierownicze organizacji polonijnych. Zdobyte doświadczenia w tym zakresie mogą być niezwykle cenne chociażby przy tworzeniu nowych strategii promocyjnych Inicjatywy Trójmorza. 

Zobacz także: Separatyzm gagauski jako przejaw prorosyjskich sympatii w Republice Mołdawii

Należy przy tym podkreślić, że owy dorobek poszczególnych wspólnot jest często efektem wielu lat doświadczeń, które uwzględniają – tak istotną – specyfikę środowiskową danego miejsca. Warto więc spróbować z tego skorzystać. Uwzględnienie lokalnego „soft-power” Polonii ma wartość, która powinna być wkomponowana w ogóle szerszą strategię polskiej dyplomacji kulturalnej. Następnie zaś – po stworzeniu pewnych ram formalnych mogłaby ona zostać obliczona na określone cele zagraniczne (i wyposażona w odpowiednie narzędzia, w tym m.in. finansowe), jako element upowszechniający polską kulturę wśród wybranych środowisk opiniotwórczych w państwach regionu. Korzystanie z zaplecza społecznego i możliwości logistyczno–organizacyjnych środowisk polskich mogłoby pomóc realizować wybrane strategiczne działania w zakresie dyplomacji publicznej. Idealnym pomysłem było by stworzenie pewnej synergii, aby polskie instytucje sprofilowane i powołane w tym celu, jak chociażby Instytuty Polskie, Narodowy Instytut Polskiego Dziedzictwa Kulturowego za Granicą – Polonika, Narodowy Instytut Fryderyka Chopina czy Instytut Adama Mickiewicza wykorzystały wieloletnią pracę środowisk polskich za granicą. W tym zakresie Departament Dyplomacji Publicznej i Kulturalnej MSZ mógłby być odpowiednim miejscem kumulującym potencjał omawianej współpracy, choć kluczowe byłoby tutaj stworzenie szerszej platformy wymiany myśli w aspekcie międzyresortowym i międzyinstytucjonalnym. 

Stworzenie pewnych ram organizacyjnych i większa profesjonalizacja poszczególnych działań mogłaby wpłynąć na jeden bardzo ważny element całego procesu, który czasami jest pomijany w tego typu rozważaniach. To jest pozyskanie do współpracy młodszych pokoleń Polaków, którzy dzięki swojemu spojrzeniu i wykorzystaniu nowych mediów – mogliby ukształtować często zupełnie odmienne warianty komunikacji ze światem zewnętrznym. Młodsze osoby – często z podwójnym obywatelstwem – mogłyby zupełnie inaczej prezentować polską ofertę kulturalną. 

Wiele negatywnych aspektów związanych z działalnością polonijną poszczególnych stowarzyszeń często skutkuje odwróceniem się od nich młodszej części społeczności polskiej. Dzięki temu osoby te wybierają drogę niezależnej i autonomicznej aktywności, co powoduje rozproszenie potencjału aktywności Polaków w danym państwie – pomimo wykonywania tożsamych przedsięwzięć. Dalsze trwanie takiej tendencji, która jest szczególnie zauważalna w państwach o dużym potencjale turystycznym (m.in. Chorwacja, Słowenia) może mieć wpływ na zarówno na dalszy rozwój samych wspólnot polonijnych, a w aspekcie środkowoeuropejskim zanegować pomysł strategicznego wykorzystania „ambasadorskiego” potencjału Polaków. Dlatego też Inicjatywa Trójmorza może być przestrzenią integracji wielu działań, które aktualnie są rozdzielone i często niekompatybilne ze sobą. 

Przede wszystkim warto wykorzystać gospodarcze zaangażowanie Polaków w państwach regionu i zaproponować im odgórnie wytyczoną współpracę na bazie projektów społeczno-kulturalnych, akademickich, edukacyjnych czy turystycznych związanych z Europą Środkową. Wyzwaniem dla tego procesu będzie oczywiście odpowiednia komunikacja, zebranie i skatalogowanie potencjału Polaków za granicą oraz leadership podmiotu/ów, które wykonywałyby określone działania w tym zakresie. Gdyby udało się stworzyć w Polsce platformę, która jeszcze wyraź- niej podsumowywałaby osiągniecia środowisk polskich w Europie Środkowej, to wspólne działania sieciujące poszczególne elementy mogłyby być w jakikolwiek sposób koordynowane. Szczególnie ważne byłoby w tym zakresie wytyczenie jednego obszaru, który pozwoliłby zarówno osobom prywatnym, jak i strukturom polonijnym, zaangażować się we wspólne działania – odnoszące się oczywiście do środkowoeuropejskiej współpracy. Z zebranych danych Instytutu Andersa wynika jednoznacznie, że takim obszarem mogłaby być turystyka i jej potencjał, także wynikający z dziedzictwa kulturowego terenów pogranicznych tego regionu.

Polacy w tej części Europy często orbitują wokół branży turystycznej – czy to w zakresie zawodowym (komercyjnym) czy społecznym przez prezentację polskiego dziedzictwa obywatelom państwa swojego osiedlenia. Państwo polskie, czy jego wyspecjalizowane agendy, mogłyby bezspornie liczyć na współpracę z Polakami zajmującymi się branżą turystyczną. Obywatele naszego kraju zamieszkali w tych państwach mogliby zaproponować swoje usługi i produkty, które komponowa- łyby się z ofertą i propozycjami innych podmiotów, wpływając na wykreowa- nie szlaku kulturowo-krajoznawczego związanego z dziedzictwem materialnym i niematerialnym państw środkowej Europy. Warto byłoby zebrać doświadczenia i dobre praktyki środowisk polskich i pojedynczych osób aby stworzyć wspólną ofertę dla turystów chcących zwiedzać państwa w pasie od Estonii po Grecję. Stworzenie propozycji polskiego szlaku dziedzictwa, który ukazywałby polskie ślady w danym państwie – a w przyszłości stworzenie równoległych i kompatybilnych szlaków prezentujących ślady innych państw – mógłby agregować określone zainteresowanie turystów z regionu. Oddziaływałby na instytucje państwowe, samorządy lokalne i organizacje pozarządowe. Angażowałby lokalnych przedsiębiorców, często Polaków, którzy byliby zainteresowani wejściem w komercyjną relację w tym zakresie. 

Odpowiedni walor promocyjny takiego przedsięwzięcia mógłby skierować zainteresowanie obywateli państw środkowoeuropejskich na poznawanie swoich sąsiadów we własnym państwie oraz w krajach ościennych. Odbyłoby się to jedynie z korzyścią dla Inicjatywy Trójmorza – to znaczy dla jej głębszego sensu, czyli wzajemnego poznania się dużych grup obywateli, którzy na wyższych szczeblach mają kooperować przy wspólnych projektach. Wartość społeczna wykorzystania turystki ma bowiem dużo zalet, które mogą naturalnie pogłębić relacje pomiędzy wieloma instytucjami i obywatelami w regionie. Jak dokładnie wypełnić treścią taki pomysł – to już należałoby zostawić szerokiemu konsorcjum osób i instytucji, które chciałyby się to bezpośrednio zaangażować. Niemniej bez impulsu ze strony państwa polskiego, proces ten sam z siebie nie będzie możliwy do realizacji. Jeśli więc Polska byłaby pionierem takiego przedsięwzięcia to zapewne stworzyłaby ścieżkę dla wykorzystania potencjału innych diaspor w państwach regionu, aby prezentowały dziedzictwo kulturowe swoich ojczyzn.

Pozwoliłoby to na zupełnie inną skalę przenikania postulatów współpracy środkowoeuropejskiej. Dałoby też szansę na wzajemne zrozumienie interesów, punktów widzenia i obiekcji w różnych sprawach ze strony już 13 społeczeństw mających współtworzyć taki format. Wszystko to oparte o turystykę kulturową, czyli relatywnie nieinwazyjny sposób prezentowania narracji, mogłoby obfitować w długotrwałe poparcie dla idei budowania wielu strategicznych powiązań między trzema morzami. Wzajemne poznanie to szansa na rozwiniecie nowych i innowacyjnych pomysłów, które dotychczas nie są obecne w publicznych dyskusjach. Jeśli więc Polska spróbuje zaangażować środowiska polonijne do wykreowania odpowiedniego zaplecza społecznego dla poparcia celów Inicjatywy Trójmorza to może na tym ruchu jedynie zyskać. Stworzenie pewnych zależności społeczno-kulturalnych, zwłaszcza w wymiarze oddolnym, może doprowadzić do wzbudzenia jeszcze większego zaufania pomiędzy określonymi grupami osób. Zbudowane raz zaufanie pozwoli automatycznie rozwijać kolejne obszary współpracy. Droga do integracji tego regionu będzie wówczas zdecydowanie łatwiejsza. 

Zobacz także: Wybrane zmiany w systemie wyborczym Armenii

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1(11)/2023.

Foto: PAP/EPA/Szilard Koszticsak

Artykuł Aktywność Polaków w Europie Środkowej, jako jedno z narzędzi ,,soft-power” Inicjatywy Trójmorza pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

W bibliotece każdej polskiej politechniki znajduje się album pod tytułem „Architecture NOW!” Jak wskazuje tytuł, intencją publikacji jest zapoznanie czytelnika z obowiązującymi trendami architektury współczesnej. Kto jednak zechce książkę wypożyczyć, będzie musiał poważnie zastanowić się, które „NOW!” go interesuje. Od roku 2005 ukazało się bowiem już dziewięć kolejnych edycji tego popularnego opracowania, a estetyka przedstawiona w wysłużonym tomie pierwszym może posłużyć zorientowanemu na najnowsze trendy studentowi najwyżej jako podpórka pod stół. 

Niezupełnie trafiony tytuł albumu przywołuje na myśl rozważania Świętego Augustyna nad czasem. Doktor kościoła napisał bowiem, że istnieją różne rodzaje „teraz”: minione, przyszłe i obecne. Co ważne, „obecne teraz” nie posiada żadnej długości trwania – i mija w przysłowiowym mgnieniu oka; zostawiając po sobie coraz rozleglejszy bezmiar rzeczy przeszłych. Jak w tym kontekście przedstawia się problem architektury współczesnej? 

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Stereotyp a tożsamość narodowa

Mimo, że codzienność ruchu budowlanego przyzwyczaiła nas do kolejnych wariantów minimalistycznego modernizmu, przedmiotowa estetyka – zwyczajowo reklamowana jako „współczesna” – nigdy nie przekonała do siebie publiczności. Według rozmaitych ankiet, sympatia znacznej większości odbiorców niezmiennie trwa przy barokowych pałacach, renesansowych kamienicach i gotyckich kościołach; pozostawiając monotonne prostopadłościany rzadkim koneserom. 

Nurt neotradycyjny w architekturze przyciąga ze strony tych koneserów intensywną krytykę. Zarzut, który w najrozmaitszych formach wysuwany jest przeciwko nowym projektom – utrzymanym w stylach przedmodernistycznych – przeważnie da się sprowadzić do jednej tezy: „ten budynek nie pasuje do naszych czasów„. Na widok wznoszonego dziś budynku z gzymsami i pilastrami nieprzychylni komentatorzy „przypominają, że mamy XXI wiek”, a ci bardziej dowcipni pytają retorycznie: „może zacznijmy ubierać się w zbroje i świecić sobie pochodniami?” 

W sztafecie epok 

Henri Bergson, rozumując w sposób zbliżony do Świętego Augustyna, zanotował: „postrzegamy jedynie przeszłość – teraźniejszość to zaledwie niewidzialny postęp przeszłości wgryzającej się przyszłość? W optyce naprawdę obiektywnej nie ma ucieczki od stwierdzenia, że moment obecny stanowi nieskończenie wąską, będącą w ciągłym ruchu krawędź pomiędzy czasami minionymi, a czasami mającymi dopiero nadejść. Większość prób zdefiniowania „współczesności” sprowadza się do nadania wspomnianej krawędzi szerokości dostatecznej, by można ją było uważać za swojego rodzaju samodzielną, wędrowną epokę a to z kolei angażuje szereg trudno weryfikowalnych kryteriów o odcieniu filozoficznym. Jak bowiem ustalić właściwą szerokość „pasa przygranicznego” między jedną epoką a drugą? W którym momencie minione „teraz” architektury romańskiej stało się nieco późniejszym „,teraz” architektury gotyckiej? 

By odtworzyć genezę rozpatrywanego w eseju zarzutu, przyjrzyjmy się jego konstrukcji: ,,ten budynek nie pasuje do naszych czasów”.

„Niepasowanie” budynku do „naszych czasów” zakładać musi nadrzędność „naszych czasów” wobec architektury i zarazem wtórność architektury wobec „naszych czasów”. Jest to postawienie logicznego porządku do góry nogami: „nasze czasy” przestają być bezwiedną wypadkową obserwowanych dziś zjawisk, a zyskują samodzielną podmiotowość; zdolną do dalszego istnienia, bez niektórych odcinków rzeczywistości. Tak rozumiana „współczesność” stanowi zatem ekskluzywny bal o ściśle określonym dress-codzie, na którym nie wszystkie odmiany architektury są mile widziane. 

Kto w przedstawionym ujęciu wyczuwa charakterystyczną woń historycyzmu jest na dobrym tropie. To właśnie przytoczona koncepcja zakłada, że dziejami ludzkości kieruje „duch czasu”: nieokreślony, mistyczny żywioł, mniej lub bardziej świadomy, a zarazem posiadający rodzaj własnej woli. Wobec woli tej indywidualne decyzje jednostek są bez znaczenia; a zuchwali sabotażyści – odmawiający udziału w realizowanym przez „ducha czasu” scenariuszu historii – stawiają się w obozie bezwzględnie przegranych. Ponieważ przemierzając wieki Zeitgeist daje o sobie znać kolejnymi zmianami tendencji artystycznych, architektura stanowi jeden z obszarów, na którym przeciwko duchowi czasu można „zgrzeszyć” I nie jest to określenie zbyt dosadne; ponieważ nieświadomi rzecznicy zreferowanego systemu piętnują „niewspółczesne” budynki w tonie bliskim moralizatorskiemu. 

Kolektywistyczny, deterministyczny historycyzm w sztuce budowlanej stanowi najbardziej charakterystyczny symptom tendencji myślowej, zgodnie z którą architektura zawsze jest odbiciem czegoś innego niż architektura. Rozmaici teoretycy postrzegają ją jako objaw systemu społecznego, moralnego stanu epoki, ducha narodowego, uwarunkowań politycznych, religii i filozofii, koncepcji technologicznych (i oczywiście, w kategoriach najbardziej ogólnych „ducha czasu”). Choć nie ma wątpliwości, że budownictwo do pewnego stopnia reaguje na przytoczone czynniki, szerokie upowszechnienie się podejścia w znacznym stopniu wyparło estetykę z dyskursu teoretycznego. W konsekwencji, style architektoniczne zaczęto postrzegać raczej jako epoki historyczne niż systemy estetyczne. 

Omawiane podejście do sztuki narodziło się na przełomie XVIII i XIX wieku w kręgu germanofońskim i tam też przez kolejne sto pięćdziesiąt lat święciło największe triumfy. Pochód tych koncepcji przez literaturę symbolicznie otwiera praca „O architekturze niemieckiej” Goethego, w której poeta przekonuje, że określony rodzaj budownictwa najdoskonalej oddaje prawdę o niemieckiej duszy. Ślady podobnego podejścia możemy znaleźć w myśli Herdera, ale do kulminacji bez wątpienia doprowadził je Hegel – kluczowy reprezentant historycyzmu, rozpatrujący sztukę zarówno w kategoriach „ducha narodowego”, jak i kolejnych postaci „ducha czasu”. To właśnie ten filozof jako pierwszy jednoznacznie powiązał teleologiczny porządek dziejów ze zmieniającymi się formami sztuki. 

Szczególnego rozpędu nabrał historycyzm w koncepcjach Karola Marksa. Niemiecki rewolucjonista nie tylko uważał, że sztuka stanowi odbicie ducha czasu i stanu społeczeństwa – ale także, że powinna czynnie angażować się w sprawę nadejścia lepszego jutra. „Rewolucja nie może czerpać swojej poetyki z przeszłości, ale z przyszłości” – zapisał Marks; co piętnuje sztukę będącą rzekomym symptomem epok minionych jako wsteczną i reakcyjną. Należy przy tym dodać, że marksowska koncepcja materialistycznej „bazy” i kulturowej „nadbudowy” okazała się szczególnie nośna w postrzeganiu form architektonicznych jako [rzekomo] całkowicie uzależnionych od postępu technologicznego. 

Szereg teoretyków drugiej połowy XIX wieku w mniejszym lub większym stopniu uległ atmosferze intelektualnej, wyrosłej na przytoczonych koncepcjach. Wollflin, Burckhardt, Riegl, Le Duc wydaje się, że o ile twórczość żadnego z tych autorów nie byłaby tym samym bez częściowego wpływu historycyzmu i materializmu dialektycznego, to następne pokolenie badaczy całkowicie straciło dystans do omawianych pomysłów. Przykładowo, niezwykle poczytny William Lethaby tłumaczył architekturę gotycką niemal wyłącznie w kategoriach wynalazku technicznego; wbrew zachowanym tekstom źródłowym, jednoznacznie wskazującym ogromne znaczenie smaku estetycznego dla form katedr. Z kolei Giedion i Pevsner (wciąż cieszący się nieformalnym statutem „autorów obowiązkowych” dla studentów architektury), po wigowsku redagowali historię architektury w taki sposób, by nadejście modernizmu wydawało się nieuniknioną, odwieczną koniecznością. 

„Odrzucam wszystko, co pochodzi z przeszłości” – pisał papież modernizmu, Le Corbusier. ,,Architektura jest wolą epoki, przetłumaczoną na przestrzeń” – wtórował mu van der Rohe. „Architektura powinna wyrażać ducha epoki” – zapisano w Deklaracji Międzynarodowego Kongresu Architektury Nowoczesnej z 1928. „Tradycje (…) stoją na drodze narodzinom nowej epoki” – deklarowali członkowie awangardowej grupy de Stijl. Nawet pobieżny rzut oka na teorię architektury pierwszej połowy XX wieku dowodzi, że była to dyscyplina całkowicie zdominowana przez ideologię. Jeden z uczniów Waltera Gropiusa pisał po latach, że z jego mistrzem w zasadzie nie dało się rozmawiać o estetyce, był bowiem zbyt zaślepiony frazesami o rewolucji, postępie i nowej dyscyplinie społecznej. 

CZYTAJ RÓWNIEŻ: “Krajowość” i federalizm wileńskich konserwatystów

Fakty w gorsecie ideologii 

Aby uznać „niepasowanie architektury do czasów” za wadę budynku, należy w pierwszej kolejności zupełnie poważnie potraktować historycystyczną koncepcję Zeitgeistu. Innymi słowy: należy przyjąć, że pomysły Georga Hegla i jemu podobnych filozofów nie mają charakteru apriorycznych teorii o naturze romantycznej czy mistycznej, lecz są odkryciami naukowymi tego samego rodzaju, co ustalenie obwodu Ziemi albo budowy atomu. Wydaje się, że przedmiotowy za- rzut rzadko stawiany jest w sposób zupełnie świadomy i wynika raczej z wieloletniego upowszechnienia się w dyskursie pewnych frazesów – niemniej, z pewnością istnieje grupa osób, przekonanych o istnieniu zamkniętego scenariusza dziejów. Słabość historycyzmu trafnie wypunktował Karl Popper w poświęconej temu książce; nie mając ambicji jej streszczenia, zwrócę więc uwagę na tylko jeden aspekt problemu. Jeśli wszystko jest produktem swojej epoki i traci sens wraz z upływem czasu, to dwustuletnie koncepcje niemieckiego idealisty nie muszą stanowić wyjątku. 

Podążając dalej, uczciwe postawienie zarzutu „niepasowania architektury do czasów” wymaga pełnej wiedzy o tych czasach. Innymi słowy – wymaga rzeczywistej znajomości wszelkich ludzkich popędów, motywacji i tęsknot; nieograniczonej świadomości zachodzących na świecie procesów gospodarczych, politycznych i społecznych, zrozumienia każdej stosowanej i opracowywanej technologii. (W najbardziej aroganckim wariancie historycyzmu musimy posiadać także widzę o czasach przyszłych!). Ponieważ jest to zakres informacji dostępny jedynie hipotetycznemu Demonowi La Place’a, osoba wysuwająca zarzut skazuje się na jak najdalej idące uogólnienia i wpada w tak charakterystyczną dla omawianych wcześniej koncepcji pułapkę myślenia kategoria- mi kolektywistycznymi. Co ciekawe, uogólnienie w rozpatrywanym kontekście może okazać się mieczem obusiecznym. Jeśli banalne poniekąd kryterium ilościowe przesądza o wiarygodnym obrazie „naszych czasów”, to „czasy” te wciąż stanowią królestwo budynków w stylach historycznych. W wielu miastach europejskich neorenesansowe kamienice mają przecież przewagę liczebną nad modernistycznymi blokami – i jest to bez wątpienia stan obecny, nie zaś miniony. 

Większość adwersarzy skonfrontowanych z tym paradoksem odpowie zapewne w sposób najściślej historycystyczny – że nie chodzi o budynki istniejące, lecz obecnie wznoszone. Jedyne te drugie dokumentują bowiem aktualny stan rzeczywistości. Ponieważ zaś jedynym tworzywem współczesności jest spiętrzona przeszłość, słabość zarzutu zasadza się odtąd na czysto arbitralnym zakreśleniu dolnych granic „naszych czasów? Czy nastały one z wydaniem najświeższego tomu „Architecture NOW„? 

Fakt, że architektura to dyscyplina zajmująca się rozłożonym w czasie powstawaniem i trwaniem budowli, piętrzy liczne problemy opisanego rodzaju. Załóżmy, że w danym momencie historii na uczelni wykładany jest pewien rodzaj estetyki architektonicznej. Zanim przyswajający ją student ukończy szkołę i rozpocznie rzeczywistą praktykę zawodową, minie około dekady. Następnie absolwent dostaje zlecenie na projekt dużego gmachu, którego opracowanie może wymagać co najmniej wielu miesięcy. Czas pomiędzy sporządzeniem rysunków, a rozpoczęciem budowy jest trudny do oszacowania, natomiast należy przyjąć, że w przypadku dużej realizacji prace wykonawcze potrwają nawet trzy lata. Czy ukończony budynek rzeczywiście można uznać za przykład architektury współczesnej”? W którym momencie tego skomplikowanego cyklu można powiedzieć, że sposób myślenia projektanta „pasował do czasów” – i do których „czasów”? 

Przedstawiony stan rzeczy zmusza przeciwnika architektury neotradycyjnej do stwierdzenia, że nie chodzi przecież o ulotne „teraz” tak, jak rozumiał je Bergson – lecz o jakąś szerszą epokę historyczną, w której przyszło nam żyć. W przypadku sztuki budowlanej naturalnie chodzić musi o okres zapoczątkowany rewolucją modernistyczną, która w płomiennych manifestach ogłosiła definitywny kres stylów klasycznych. Od tej pory do debaty wkrada się wigowska interpretacja historii – selektywnie odsiewająca fakty pod kątem ustalonej zawczasu tezy o „koniecznym” triumfie nowego budownictwa. 

Po pierwsze bowiem, jakiekolwiek znaczenie traci kryterium „ilościowe”; na poprzednich etapach rozumowania mające kluczowe znaczenie dla uzasadnionych rzekomo uogólnień. Mimo, że większość ruchu budowlanego ostatnich stu lat wpisuje się w szeroko rozumiany nurt tradycyjny, za architekturę „naszych czasów” uważać wolno jedynie działalność stosunkowo wąskiej awangardy. Oznacza to, że wzniesiona w 1929 roku modernistyczna willa Brukalskich rzekomo oddaje prawdę o naturze epoki – ale równolegle realizowana, neoklasycystyczna dzielnica na warszawskiej Ochocie już nie. 

Po drugie, znaczenie traci kryterium „chronologiczne”, w sposób obiektywny oddzielające rzeczy nowsze od starszych. Przykładowo, przy nowojorskiej Madison Avenue do niedawna stał modernistyczny biurowiec z lat 50. Mimo, że w 2009 roku zastąpił go zdobiony gzymsami i boniowaniami pałacyk, to w obowiązującej, historycystycznej narracji to ta pierwsza struktura bardziej „pasowała do naszych czasów”. Paradoksy tego rodzaju można długo mnożyć. 

Jeśli „niepasowanie architektury do czasów” rzeczywiście stanowi problem, autorzy tego argumentu powinni postulować wyburzenie wszystkich budynków z przeszłości. Wawel, Partenon i Wersal są we współczesności intruzami nieporównanie bardziej, niż choćby neogotycki college w Yale z 2017 roku – i to praktyczne na każdej płaszczyźnie. Zarówno inwestor, jak architekt i wykonawca tego ostatniego założenia stanowią przecież „część naszych czasów” Częścią „naszych czasów” jest także komputer, na którym sporządzono projekt; betoniarka, którą dostarczono materiał na budowę i drukarka 3D, na której być może powstała forma dla odlewów – zdobiących uczelniane gmachy. 

Sceptyk oczywiście zaprotestuje: „w porządku, budynki wykonano siłami całkowicie współczesnymi; ale ich estetyka pochodzi z odległej przeszłości, tym samym do naszych czasów nie należy? Odpowiem następująco: pozorne, zewnętrzne podobieństwo formy, a nawet jej identyczność, nie stoi w żadnej sprzeczności z istotową oryginalnością dzieła. Naśladując dane rozwiązanie architekt przygląda się bowiem rzeczy, której autor oryginału widzieć jeszcze nie mógł, co transponuje pierwowzór nawet wiele kontekstów dalej. Nie wiemy dokładnie, czym była kolumna dorycka dla wojowniczych plemion Hellady Achajskiej, ale jeden z mistrzów renesansowych – Palladio – widział w niej już przede wszystkim geniusz architektury rzymskiej epoki Oktawiana Augusta. Gdy po motyw rzeczonej kolumny sięgał trzysta lat później Antonio Corazzi, usiłował wprowadzić do Warszawy Rzym palladiański, a zastosowanie tego motywu w Warszawie dzisiejszej zapewne będzie nawiązaniem do architektury Corazziego. Czy we wszystkich, opisanych przypadkach mamy do czynienia z dokładnie tą samą kolumną? Jeśli tak, to od dwudziestu pięciu wieków sztuka budowlana przeżywa bezradny paraliż. 

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Pochodzenie szlachty mazowieckiej i podlaskiej w świetle badań DNA

Architektura dla wszystkich epok 

Przyjrzyjmy się naszej codzienności w drugiej dekadzie XXI wieku. Poranną kawę pijemy z kubka, którego zasadniczy kształt nie zmienił się od co najmniej kilkuset lat. Cukru nabieramy łyżką o formie dobrze znanej ludziom starożytnym. Być może napój zakąszamy plackiem według przepisu, pamiętającego Pierwszą Rzeczpospolitą? Z domu wychodzimy w koszuli, której krój nie zaskoczyłby naszych pradziadków. Papierosa z łatwością odpalamy zapałką – niewiele różniącą się od tej, jakiej do podobnego celu użyłby Norwid. Otacza nas szereg rzeczy nowych, których postać nie zmieniła się od bardzo dawna. Czy powinniśmy kontestować ich miejsce w „naszych czasach„? 

Budując dziś domy, urzędy albo kościoły w kształtach nie różniących się od historycznych, nie odbywamy podróży w czasie. Dokonujemy aktów na wskroś współczesnych; nawet, jeśli w pewnym sensie efekty uznać można za niemodne. Ozdobienie budynku korynckimi pilastrami może wyrastać ze współczesnej nostalgii za przeszłością, ale równie dobrze może stanowić całkowicie współczesne upodobanie w takich formach, pozbawione konotacji historycznych. Do czasów nie da się „nie pasować„. Jesteśmy w nie całkowicie uwikłani; choćby z punktu widzenia takich lub innych teorii miało to nieść ze sobą szereg pozornych paradoksów. Jeden z klasycznych architektów XX wieku, Donald McMorran, nazwał modernizm „dyktaturą smaku”. Po latach wydaje się, ze określeniem bardziej trafnym byłaby „dyktatura ideologii? Uwolnijmy debatę o architekturze od wysokich stężeń filozofii i przywróćmy jej estetykę – a może okazać się, że sztuka ta odzyska tak bardzo nadwątloną sympatię odbiorców. 

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1(11)/2023.

fot. pexels.com

Artykuł Budynki, które nie pasują do naszych czasów pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

W życiu człowieka ważnym elementem jest tworzenie własnej tożsamości. Obok obiektywnej prawdy o każdym człowieku istnieje również subiektywne postrzeganie własnej osoby, które jest naturalne i niejako przyrodzone poprzez posiadanie temperamentu i rozwój w określonych warunkach społecznych, jak również jest nabywane i rozwijane przez każdego poprzez poznane opowieści, i obserwacje świata.

Często współistnienie obrazu obiektywnego i subiektywnego generuje konflikt wewnętrzny, gdyż obrazy te są ze sobą niezgodne. Zgrzyt powstaje na płaszczyźnie czysto emocjonalnej i może powodować albo popadnięcie w kryzys osobowości, albo poprzez przepracowanie kryzysu rozwój danej jednostki – zależnie od stopnia rozwoju emocjonalnego i chęci do podjęcia pracy nad sobą. Didaskalia towarzyszące wszelakim sytuacjom życiowym wynikające z odrębności danych przypadków są ostatecznie nieistotne i niestałe, tak jak wyżej wymienione obrazy własnego „ja”.

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Czym jest tożsamość lokalna we współczesnym świecie?

Na poziomie zbiorowości ludzkiej przekładają się wszystkie cechy natury człowieka. Najczęściej ulegają one zniekształceniu i uproszczeniu, jednak ich pochodzenie jest determinowane na tym samym poziomie emocjonalnym co u ludzi. Subiektywne postrzeganie grupy przez jej członków zawsze cechuje się wspólnym mianownikiem, jakimś elementem spajającym, zazwyczaj cechą bądź celem wynikającym poniekąd ze zbioru cech. Formowaniem się takiej składowej rządzą podobne prawa jak w przypadku jednostki, tym silniej zarysowane im bardziej podobne do siebie było środowisko rozwoju poszczególnych ludzi kreujących zbiorowość. Ostateczną, domyślną formą opisu tłumu stają się stereotypy. Ludzie mają tendencje do opisu rzeczywistości w sposób możliwie najmniej inwazyjny, nie stanowiący zagrożenia dla tego, co uważają za podwaliny swojego światopoglądu. Pomimo pejoratywnego wydźwięku słowa „stereotyp” człowiek stosuje to niedoskonałe narzędzie poznawcze z lubością. Można to przyrównać do sytuacji, gdy w cienką deskę trzeba wbić mały gwóźdź, a akurat młotek leży poza zasięgiem ręki. W takiej sytuacji wszystko staje się potencjalnym młotkiem i ratuje nas przed koniecznością zmiany pozycji w pracy. Opisywane narzędzie poznawcze w kontekście zbiorowości takiej jak dana subkultura, grupa etniczna czy naród jest substytutem tożsamości, która wymaga indywidualnego, przepracowanego przyjęcia¹.

W tekście skupimy się na tożsamości narodowej, jednak pochodne poniżej przedstawionych cech można zauważyć w każdej zbiorowości w natężeniu zależnym od zaawansowania kulturowego danej grupy – zakłada po pierwsze zaistnienie świadomości na poziomie rozumowym. Jakikolwiek prawdziwie uświadomiony proces przyjmowania rzeczywistości wymaga pracy nad własnym postrzeganiem, co często ludzi przerasta. W kontekście uświadomienia sobie przynależności do narodu zawierają się bowiem takie kryteria, jak przyjęcie praw i obowiązków, uznania różnicy pomiędzy naszym narodem, a innymi narodami, oraz świadomość obcowania z danym kodem kulturowym, w którym zawierają się nie tylko zwyczaje i historia, lecz także rozumienie postaw z niej wynikających. Po wtóre, na poziomie emocjonalnym, powinno wystąpić przywiązanie i poczucie solidarności kierowane w stronę narodu przez daną jednostkę. Jest to zjawisko rzadsze niż rozumowe przyjęcie świadomości, bowiem zakłada ukierunkowanie emocji. Podobnie jak przy nauce filozofii, poznając nowe idee pojawić się może wyparcie, bowiem nie wchodzą one do umysłu na miejsce puste. Osoba ucząca się nauk ścisłych nie ma takiego problemu, bowiem nowo poznane prawa fizyki, czy reakcje chemiczne nie wypierają innych zagadnień związanych z tematem, lecz je uzupełniają. Podobnie próbując zrozumieć świadomość narodu poznajemy coś nowego, wędruje ona na puste miejsce, jednak przyjęcie jej za swoją, lub chociaż zgodną ze swoją może implikować konflikt wewnętrzny. Antony D. Smith, brytyjski socjolog, na pracach którego opierają się autorzy materiału źródłowego, wymienia jako trzecią cechę tożsamości ideę totalności. Definiowana jest ona jako przekonanie, że od sukcesu narodu zależy sukces jednostki. Teza ta jest jednak dość toporna, bowiem dotyczy wnioskowania opartego na emocjach i rozumowaniu, które są zbyt zależne od czynników osobniczych. Takie zjawisko może wystąpić u konkretnych jednostek, nie w znaczącej dla opisu części zbiorowości. Podobnie jak kolejna, ostatnia przytoczona cecha świadomości narodowej, czyli wystąpienie poczucia misji danego narodu – cecha bardzo obecna w polskim kodzie kulturowym. 

Stereotyp: 

1. funkcjonujący w świadomości społecznej uproszczony i zabarwiony wartościująco obraz rzeczywistości 
2. kopia pierwotnej formy drukarskiej do druku wypukłego²

Analizując złożoność powyższych założeń widać jak duży ogrom pracy nakłada na człowieka świadome rozumienie swojej przynależności. Ludzie z natury jednak są leniwi, nie wstaną po młotek, skoro obok leżą kombinerki. Stąd popularność zamykania się w stereotypach. Cechują się one tym, że są nierozerwalnie złączone z tożsamością, są proste, chwytliwe i chociaż można je rozłożyć logicznie nie jest to wymóg konieczny do uznania ich za swoje. Pejoratywność stereotypu i autostereotypu wynika z faktu nieoddawania całej prawdy przez te stwierdzenia. Mogą być one całkowicie fałszywe, wynikać z jednostkowych przypadków lub zawierać część prawdy, jednak nigdy nie stanowią stanu faktycznego. Przez swoją chwytliwość często są obracane w żart, który często powtarzany zaczyna być reakcyjnym, żartobliwym powiedzeniem, aż zapuści korzenie w sferę emocjonalną i stanie się przyzwyczajeniem. Z takiego procesu wynika funkcja spajająca, którą autostereotyp spełnia, bowiem jako część kodu kulturowego jest przenoszony jak wirus na pozostałych członków grupy. Badacze tematu tacy jak W. Lippman³ oraz G.W. Allport⁴ uznają stereotyp za sąd – negatywny lub pozytywny – oparty na przekonaniu, które nabywa się poprzez środowisko wzrostu, który zawsze jest nacechowany emocjonalnie (poprzez swoją formę). Tworzy to warunki do wykorzystania takiego osądu w grze na emocjach tłumu. 

Na lekcjach języka polskiego często wspomina się o tym, że nasze cechy narodowe ukształtowała epoka romantyzmu. Zazwyczaj nie precyzuje się co to są cechy narodowe, tylko przechodzi od razu do definiowania postaw i celów konkretnych grup politycznych grup politycznych czy bohem artystycznych tej i kolejnych epok literackich. Wszyscy znają ze szkoły dzieła literackie, uznawane za kanon literatury, które mają za zadanie zaszczepić ten jeden konkretny obraz polskiego bohatera. Drugą drogą kształtowania ,,cech narodowych” są opowieści historyczne, o wydarzeniach prawdziwych i półlegendarnych, o krzywdach i zwycięstwach. Takie są najważniejsze drogi wytwarzania tożsamości narodowej. Łączy je wykorzystanie czwartej wspomnianej właściwości tego narzędzia do porządkowania świata, a konkretnie nadawanie misji narodowi. Dodatkowo efekt jest wzmocniony, poprzez powracające motywy w kolejnych dziełach literackich i historiach. Uwypuklanie konkretnych szczegółów i interpretacji jest powiązane z temperamentem, oraz sympatiami jednostki przekazującej dalej głuchy telefon. Ludzie wychowani na wspólnych motywach i historii stają się niczym części pola z biblijnej przypowieści o siewcy. W grupie jaką jest naród występuje dodatkowo wzmocnienie danych cech przekazu poprzez podobieństwo biologiczne członków grupy, wraz z podobieństwem warunków naturalnych, w których dorastają jego członkowie. To właśnie obrazuje jak autostereotyp przynależny danej grupie jest nierozerwalnie powiązany z tożsamością. Jest to zjawisko nieuniknione, wynikające z zatarcia treści przez czas, oraz zmiany barwy jej wydźwięku przez przekazujący ją obiekt. Dla ludzkiej natury staje się to wygodną do przyjęcia treścią, która z faktami ma wspólny tylko wydźwięk. Generuje to problem dla osoby, chcącej zagłębić się w prawdę. Obalanie przesłanek, które niosą stwierdzenia będące amalgamatem wielu warstw przekazu wymaga przeprowadzenia dogłębnego studium każdego przypadku osobno. Często problem stanowi już sam rodowód twierdzenia. Dodatkowo poprzez istnienie różnorakich metod badawczych i przez zanieczyszczenie natury badającego człowieka jego osobistymi sympatiami, nie jest możliwe poznanie prawdy. 

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Bałtyk i Polska perspektywa

Odnośnie naszych polskich stereotypów, podobnie jak w każdym innym narodzie, najmocniej akcentowane tony zależne są od tego co najmocniej imponuje lub w przypadku negatywnego przekazu czym najmocniej gardzą ludzie znajdujący się na danym szczeblu drabiny społecznej. Nie ma też przesłanek, aby twierdzić, że im wyżej, tym większa świadomość zafałszowania faktów przez wyżej opisane zjawiska. Świadomość pojawia się dopiero po wykonaniu pracy, do której niezależnie od stanu ludzie są tak samo nieprzychylni i tylko część jest na tyle wytrwała aby ją podjąć. W warunkach demokracji tworzy to doskonałe narzędzie do grania na emocjach tłumu. Zazwyczaj gra ta polega na polaryzowaniu społeczeństwa, poprzez wytłuszczanie haseł o zabarwieniu negatywnym. Stereotypy pozytywne są wykorzystywane już po polaryzacji, celem skonsolidowania na poziomie czysto emocjonalnym jednej z wyodrębnionych wcześniej grup. Pobłażliwość w takiej kreacji może doprowadzić do sytuacji, którą bardzo dobrze obrazuje jedna ze scen dialogowych z filmu pt. „Zielona Książeczka„. Jeden z bohaterów chwali się uznaniem swoich znajomych otrzymywanym za „wciskanie najlepszego kitu„, z czego jest ewidentnie dumy. Drugi z bohaterów roztropnie pyta go „Nie przeszkadza Ci, że przyjaciele, bliscy, uznają Cię za kłamcę?”.

Pojawia się pytanie, czy można wykorzystać zjawisko stereotypu do budowy tożsamości narodowej, do ciągłego konsolidowania grupy ludzi? Na logikę ciężko jest poprowadzić proces społeczny zaczynając od ubocznego produktu prawidłowej przemiany. Nie da się uzyskać prawdy z jakiejś nieznanej ilości półprawd. Można stworzyć jedynie wrażenie poprzez kreowanie mitu, czyli historii o zabarwieniu sakralnym, a samo słowo „mit” ma zabarwienie sugerujące zniekształcenie prawdy. 

1 „Narody i stereotypy”, 1995, str. 19-21. 

2 Słownik Języka Polskiego PWN <<https://sjp.pwn.pl/slowniki/stereotyp.html>>. 

3 Public Opinion” 1946. 

4 Prejustice: A Problem in Psychological and Social Causation The Journal Of Social Issues” 1950 listopad nr 4 

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1(11)/2023.

Grafika: pexels.com

Artykuł Stereotyp a tożsamość narodowa pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

W okresie globalnej wioski teza o niemożliwości bycia cywilizowanym na dwa sposoby wydaje się być martwa. Podkreślić należy: „wydaje się”. Podobnie jak z trzmielem majowym, który nie wie, że nie powinien latać – a jednak lata. Uzasadnienie tego twierdzenia jest banalnie proste, bowiem mając różne wzorce generowania podstawowych pojęć w różnych cywilizacjach znajdujemy wachlarz od odkrywania znaczenia, do nadawania znaczenia. Jest logicznie sprzecznym jednocześnie odkrywać coś z założenia niezmiennego, oraz stwarzać to samo od nowa. Człowiek, który żyje w takiej sprzeczności, nie może być uznany za wychowanka któregokolwiek wzorca cywilizacyjnego. Powstaje więc na świecie masa ludzi nieświadomych braku swojej własnej tożsamości, zaś globalna wioska tworzy z tego nową normę. Zatracenie kodu kulturowego, uzyskanego poprzez rozwój w danej grupie społecznej, jest dodatkowo wspomagane poprzez ignorancję społeczeństwa odnośnie własnej kultury. Pojawia się tutaj zjawisko analogiczne do próby tłumaczenia rybie czym jest woda. Dla człowieka świat pojęć również jest jak powietrze, którego na co dzień nie zauważa, zaś tożsamość nabyta w okresie wzrastania powoduje możliwość oddzielenia zanieczyszczeń. Codzienna nieświadomość oraz brak chęci edukowania się o tym metaforycznym powietrzu powoduje poszukiwanie przez niektóre jednostki własnej drogi do „ucywilizowania”. Cywilizacja łacińska jest w swej naturze wyrozumiała dla swoich dzieci. Poprzez silne nastawienie na indywidualny rozwój jednostki, jej konstrukcja pozwala negować proponowany przez nią ład. Mamy więc konstrukcję dającą człowiekowi na start zasób pojęć i zasad, które bez jego udziału porządkują mu życie, oraz wolność do negowania tego co otrzymał.

Obecnie dysponujemy masowym eksportem towarów, ludzie przemieszczają się w każdym kierunku oraz istnieje nieograniczony dostęp do informacji. Zjawiska te tworzą sklep dla każdego kto świadomie bądź nieświadomie może kupić to, czego potrzebuje, lub w trakcie oglądania pomyśli, że potrzebuje. Za każdą rzeczą, człowiekiem oraz informacją płyną idee starych kultur. Istnieje więc możliwość dowolnego dobierania podwalin własnego świata, dla ludzi, którzy buntują się przeciwko temu, co zastali, jednak boją się iść w całkowite zatracenie i samozniszczenie, więc starają się pozostać w swoich starych strukturach społecznych. W opisanym hipermarkecie dział „Azja” jest najpotężniejszy oraz najbardziej różnorodny. Najważniejszym zasobem tego obszaru jest zasób ludzki. Ponad dwa i pół miliarda ludzi, dodatkowo nieznana jest liczba osób niefigurujących w żadnym oficjalnym rejestrze. Taki ogrom będzie generował potężny soft-power, promieniujący na cały świat.

W Azji występuje niezliczona wielość kultur i kultów, więc materiał do eksportu na świat jest różnorodny. Widujemy – czy to w europejskich domach, czy na straganach, czy to w filmach – różnego rodzaju posążki Buddy, złotego kotka machającego łapą, niezrozumiałe, wyglądające na azjatyckie, znaki na produktach w sklepach czy sprzęcie sportowym. Ludzie robią sobie tatuaże z motywem, które później okazują się być czymś w rodzaju napisu „kurczak w cieście”. Olbrzymia część rynku motoryzacyjnego również jest zajęta przez Azjatów, zaś na zlotach samochodowych widoczne są liczne JDM-y. W muzyce i subkulturach każdego rodzaju przejawiają się azjatyckie motywy. Są to przejawy żywotności ideowej kultur azjatyckich, które nie mają większego wpływu na codzienne życie, poza widomym napomnieniem brzmiącym „jesteśmy wszędzie, produkujemy wam wszystko”. Ciekawiej się robi, gdy biały człowiek zaczyna interesować się w różnym stopniu ideami azjatyckimi. Na opisywanym kontynencie pomimo różnorodności ludów można wyróżnić dwie najbardziej wpływowe cywilizacje, czyli bramińską oraz chińską. Chcę pominąć tutaj ludy stepowe, Arabów oraz Izrael (Izrael podobnie jak Japonia leży w Azji, co niby jest oczywiste, jednak proponuję pomyśleć chwilę nad tym ogromem), gdyż przeciętnemu człowiekowi nijak się one z Azją nie kojarzą.

Cywilizacja Bramińska jest to nazwa używana przez Prof. Feliksa Konecznego, znana też potocznie jako hinduska. Hindusi to nazwa nadana przez plemiona żyjące na terenie dzisiejszego Pakistanu i oznacza to ludzi żyjących nad rzekami Indus i Ganges. Trochę na zasadzie nazwania Polaków „Wiślanami”. Hinduizm to również naczelny system wierzeń, wokół którego został zbudowany każdy porządek na subkontynencie Indyjskim. Nie da się zrozumieć kultury bramińskiej bez zrozumienia hinduizmu. Tutaj pojawia się problem, gdyż hinduizm jest nie do zrozumienia w ciągu życia człowieka, nawet dla Hindusów. Jest to system wierzeń tak stary, że nie można rozróżnić ani założyciela, ani dogmatów, którymi się kieruje. Są oczywiście Wedy – święte księgi, istnieją komentarze do tych ksiąg i różne szkoły rozumienia tego co jest w nich napisane. Wspomnianych komentarzy jest tyle, że są liczone w tysiącach. Wynika to z ewolucji języka. Teksty te, podobnie jak nasza Biblia są tłumaczone z martwych języków, w których zostały napisane. Zauważalna różnica polega jednak na tym, że większość z tych komentarzy została uznana za kolejne święte pisma. Pokazuje to jedną podstawową różnicę pomiędzy kulturą łacińską a bramińską, mianowicie stosunek do rozszerzania i rozumienia tradycji. Nie ma potrzeby wchodzić w analizy religioznawcze, aby zauważyć, jak obrządek przekłada się na życie człowieka. W hinduizmie są praktyki, które z naszej perspektywy mogły by zostać uznane za praktyki magiczne. Gdy wykona się je nie zgodnie z rytuałem, Hindusi wierzą, że przyniosą odwrotny skutek. Jest to jedno z tych wierzeń, które przekłada się na życie codzienne, można powiedzieć, modelowy człowiek ucywilizowany na tą modłę będzie przejawiał tendencje do trzymania się skostniałych tradycji, które cechuje sztywna forma i często rozmyta treść. Europejczyk, który często zapomina o uzasadnieniu swoich własnych żywych tradycji może pogubić się już w tym momencie. Jednak jeszcze istotniejsze jest to, co oparło się nawet kolonializmowi białych Anglosasów, czyli system kastowy (kasty to nazwa portugalska, wg ks. prof. Kościelnego równie niewłaściwa jak nazwa „Hindusi”). Poprzez wypranie lekcji historii z sensownej analizy zdarzeń i faktów, oraz dewolucji pojęć takich jak „służba”, „poddaństwo”, „hierarchia” biały człowiek słysząc „system kastowy” ma flash-back rodem z jakobińskich karykatur czasów rewolucji francuskiej, które ukazywały wyzysk i brak równości. Obecnie mało kto zadaje sobie pytanie „po co to było?” zgodnie z założeniami „Płotu Chestertona”. Dla hindusów „kasty” to jak się okazuje jedyny ratunek duchowy. Spopularyzowane na zachodzie pojęcia „karma” oraz „reinkarnacja” wymagają ponownego przedstawienia. Karma w hinduizmie jest odbiciem wypełniania obowiązków wynikających z przynależności do swojej przyrodzonej grupy społecznej, jeżeli są wypełniane prawidłowo, zyskuje się dobrą karmę, jeżeli nieprawidłowo – złą. Mieszkańcy Indii wierzą, że lepiej jest wykonywać nieprawidłowo obowiązki sobie przypisane, niż robić to co przynależy się innej grupie społecznej. Istnieje również koncept przejściowego nieba oraz piekła przed kolejnym wcieleniem. Jednym z możliwych do wyodrębnienia założeń hinduizmu jest to, że zjednoczenie z Brahmanem może osiągnąć tylko członek kasty braminów. W życiu społecznym tego systemu okazuje się być to jedynym celem życia członków tej kasty. Czym jest Brachman ? Zasadniczo jest to pojmowany na różny sposób byt, będący ucieleśnieniem dobrych idei. Ciężko określić, czy jest to byt osobowy, oraz scharakteryzować Brahmana pod względem religioznawczym, choć uważam, że najtrafniej można przypisać określenie „Bóg Ukryty”. Wedy opisują go jako „absolutną rzeczywistość”, Upszaidy w swojej treści rozwijają ten koncept. Ważnym jest fakt że cały system społeczny, na którym oparł się subkontynent indyjski, oparty jest o ideę ucieczki z kręgu ponownych narodzin. Watro dodać, że hinduska kosmologia zazwyczaj opisuje wszystkie zachodzące w niej zjawiska, takie jak stworzenie, czy epoki świata, oraz ilość reinkarnacji, powyżej szóstego rzędu wielkości. Europejczyk zazwyczaj słuchając o reinkarnacji uważa to za fajny, sprawiedliwy koncept, gdzie patrząc z perspektywy ziemskiej oszukuje się śmierć. Tak jak karmiczna sprawiedliwość często przez białych jest brana jako zasada „oko za oko” egzekwowana przez bliżej nieokreślony wszechświat. Mieszkańcy Indii, którzy żyją z tymi konceptami, upatrują w nich źródła wszelkiego cierpienia. Opisany powyżej system, gdy już zyskamy świadomość, że jest to teokracja nastawiona faworyzująco dla małej grupy ludzi może wydać się niesprawiedliwy Europejczykom. Jednak dla Hindusa to nie ma znaczenia, bowiem Hindus wie, że zawsze można się odrodzić w kaście braminów, wystarczy tylko zbierać karmę. Wynikają z tego dwie rzeczy: po pierwsze system kastowy jest systemem zamkniętym na świat, nie posiada żadnej misji apostolskiej, bowiem kształt Hinduizmu tego nie wymaga. Drugą rzeczą jest coś widocznego w kulturach całego kontynentu azjatyckiego, można to określić mianem „nietrwałość”. Czy to w hinduizmie, czy buddyzmie, czy w filozofii Lao Tze, znajdujemy przekonanie o nietrwałości świata, nawet pomimo hinduistycznego założenia o cyklicznym tworzeniu i upadku wszechrzeczy. Powoduje to pewien logiczny paradoks, do którego wrócimy w dalszym ciągu wywodu. Wspominając o buddyzmie, jest to chyba najszerzej rozpowszechniony koncept azjatycki w świecie zachodnim. Większość ludzi zna historię Księcia Sidarhy (późniejszego Buddy), książę który miał nie zaznać cierpienia, a wychodząc raz z pałacu zobaczył starość itd. W sklepach budowlanych na działach ogrodniczych są figurki Buddy do kupienia, aby ozdobić sobie klomb czy skalniak. Jest to swego rodzaju profanacja, jednak mało kto się tym przejmuje. Po Internecie krąży wiele „motywujących cytatów” z obrazem Buddy w tle. Buddyzm sam w sobie jest to koncept indyjski, który jest wyznawany głównie poza Indiami, w Tybecie, Nepalu, częściowo w Chinach. Co jednak hindusi myślą o buddyzmie? W wykładzie ks. prof. Kościelnego przytoczony został pogląd niektórych braminów, gdzie Budda jest wcieleniem Wisznu mającym wskazać heretyków, bowiem ten złamał porządek kastowy. To, co istotne w tych rozważaniach to to, że buddyzm ma najsilniejsze przywiązanie do konceptu nietrwałości (stąd rysunki stworzone z pisaku, tylko po to aby je rozsypać zaraz po skończeniu dzieła), oraz niebywała – zakładam że najwyższa – chłonność. Tutaj chcę nadmienić, że wszystkie kultury Azji są jednocześnie płodne i chłonne, co wynika z braku dogmatów, oraz braku poszukiwań pojęcia prawdy jako absolutu. Najmocniej jednak objawia się to w buddyzmie, co tworzy świetny lep na każdego człowieka. Nie zarzucam tutaj celowej intencji tych kultur do indoktrynacji wszystkich ludzi, bo one takiej intencji nie wykazują; chodzi po prostu o to że ich „założenia” mają wybitnie niski próg wejścia. Chłonność polega w tym rozumieniu na zdolności przyznawania racji oponentowi, bowiem wielki szacunek do wszystkiego na świecie oraz płynność własnych założeń powoduje, że kultury azjatyckie w debacie z filozofią zachodnią zazwyczaj zgodzą się z nią, bowiem ważniejsze niż sztywne ramy dogmatyczne jest poszukiwanie odpowiedzi właściwej na dany moment i dla danego człowieka. Nie są istotne różnice a sam bliżej niesprecyzowany cel. Zachód będzie urzeczony uprzejmością. Dla człowieka nieucywilizowanego przez własną kulturę to jest całkiem przyjemna sprawa. Natomiast płodność kultur wschodu wynika z wyżej wymienionej chłonności i właśnie z tej cechy wynika wielorakość tradycji, często sprzecznych ze sobą, jednak wspólnych w swoim przedkładaniu formy nad treść.
Trzeba jednak nadmienić, że nie zawsze opisane przymioty chłonności i płodności wystarczają. Były bowiem w historii powstania i wojny wynikające właśnie z walki ideowej, zwłaszcza na terenie Chin, które były w starożytności po potężnym wpływem kultury indyjskiej.

Patrząc na drugą z głównych azjatyckich cywilizacji, widzimy państwo środka. Chiny, choć kojarzą się głównie z masą podobnych do siebie ludzi, produkcją tanich podróbek, oraz systemem punktacji społecznej odróżniają się od Europy już na poziomie mitów założycielskich. Początek świata w chińskiej mitologii pokazuje nam chińskie podejście do kwestii indywidualizmu i wspólnoty. W naszej kulturze Bóg stwarza z początku jednego człowieka i daje mu ziemię poddaną, w Chinach stworzenie ludzi następuje jednoczasowo dla całej ludzkości. Później następują półlegendarne etapy władania światem przez półbogów, którzy uczą chińczyków różnego rzemiosła. Pierwszy cesarz nazywany „Żółtym Cesarzem” (jest to rzeczywista postać historyczna, której tradycja chińska nadaje status półlegendarny) uczy ludzi stawiać domy oraz uprawy roli systemem studnia – pole. Przypomina to trochę kultury cargo, które wszystko dostają od obcych, później go naśladują w nadziei na ponowne przyzwanie dobrodziejów. Od samego korzenia, od poziomu mitu założycielskiego Chińczycy są skupieni kolektywie ludzi. W obrębie swojego państwa zamykają się na świat i wykonują przysługujące każdemu role. W historycznej „Epoce Wiosen i Jesieni” pojawia się Konfucjusz – wzór nauczyciela (imię Konfucjusz pochodzi od chrześcijańskich misjonarzy, którzy w XV w tak nazwali tego filozofa). Niezbędnym jest – aby mieć pogląd na kulturę chińską – skupić się na Konfucjuszu, pomimo istnienia innych szkół filozoficznych. Uzasadnić to można poprzez wyszukanie, jakimi tytułami został on obdarowany przez potomnych rodaków. W jego filozofii prawda jest uzyskiwana aposteriorycznie, ergo prawdy upatruje się w działaniu państwa oraz w rytualizmie. Warto opisać usztywnienie tych form. Istnieje opis lamentu filozofa po utracie ucznia, którego nazywał najwspanialszym z ludzi. Jego inni uczniowie opisują żałobę jako nadmierną, większą niż okazał po utracie własnego syna. Istniał w tamtych czasach zwyczaj chowania zmarłych w podwójnych trumnach, wewnętrznej i zewnętrznej. Ojciec ukochanego ucznia poprosił Konfucjusza, aby ten oddał swój powóz na drewno na trumnę zewnętrzną. Dlaczego ten odmówił posługi? Bowiem powóz był znakiem jego pozycji, zaś uczeń był niskiego stanu i nie zgadzałby się rytuał pogrzebowy. Prawdy i porządku filozof upatrywał bowiem w wypracowanych latami wzorcach. Jego filozofia jest dzielona na dwa poziomy: pierwszy społeczny, drugi jednostkowy. Zupełnie odwrotnie niż w cywilizacji łacińskiej, gdzie indywidualne cechy są rozwijane jako pierwsze aby służyć społeczności. Dao – droga, to zbiór obowiązków, którymi powinien kierować się człowiek etyczny. Etyka jest tutaj rozumiana mniej więcej jak w historii przytoczonej powyżej o uczniu Konfucjusza, poprzez wypełnianie swojej roli społecznej. Rozumienie tej roli przyjdzie z czasem – „w wieku lat siedemdziesięciu zrozumiałem mandat niebios”. Nie wiem, czy zadaniem myśliciela było uzasadnienie systemu feudalnego na zlecenie, czy po prostu zebrał on w swoich myślach (nie można powiedzieć – pismach, bowiem spisywanie myśli mędrca było zadaniem uczniów) zawartych w księgach konfucjańskich mentalność tego, w czym wyrósł i dojrzał. Podsumowując, mamy prawo, prawdę i etykę, której źródłem są państwo i tradycja. W Europie, z czego mało ludzi sobie zdaje sprawę, etyka i prawda mają źródło w absolucie – co jest zdecydowanie trudniejszym do przyjęcia konceptem i częstym powodem buntu wobec własnej kultury. Jednak na Konfucjuszu została zbudowana potężna państwowość, trwająca dwa millenia. Chciałem zauważyć jednak, że w za panowania Pierwszego Cesarza z dynastii Qin pomiędzy 213 a 206 rokiem p.n.e. spalono na rozkaz suwerena prawie wszystkie księgi konfucjańskie, oraz innych wcześniejszych filozofów. Cesarza namówił do tego kanclerz Li Si, zaś argumentów dostarczali prawnicy ze szkoły legistów. Dynastia Qin panowała krótko, zaś nagłe reformy, które przeprowadzała skończyły się buntami dawnej arystokracji i upadkiem rodu. To, co można zauważyć znając założenia konfucjonistów, to fakt, że palenie ich ksiąg jest logiczną konsekwencją ich własnej nauki. Przecież prawda jest dyktowana edyktem suwerena.

Pomimo występowania okresów buntów oraz powstań ludowych, Chiny zdołały swoją filozofią obronić cywilizację w czasie okupowania państwa środka przez mongolskich najeźdźców, bowiem podobnie jak na subkontynencie indyjskim występuje tutaj zjawisko chłonności i płodności. Dopiero w XX w. nadeszły pierwsze poważne pęknięcia w skostniałym porządku. Pokłosiem zniszczenia Chin przez Anglików było powstanie republiki, później wojna domowa nacjonalistów z komunistami, następnie Maoizm. Obecnie, po ciężkiej do sklasyfikowania transformacji ustrojowej Chińskiej Republiki Ludowej, znowu obserwowane są zaczerpnięte z Konfucjusza kolektywne podejście do pracy, cierpliwość, przywiązanie do rytuałów.

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Wielkie małe imperium – przemyślenia o szansie na uzyskanie statusu mocarstwa regionalnego

Poprzez skrajnie różne podejście do społeczności, prawdy, prawa, oraz integracji ze światem zewnętrznym Europa nigdy do końca nie zrozumie cywilizacji azjatyckich. Ani cywilizacja łacińska, ani bizantyjska, obecne na starym kontynencie, nie mają aż tyle punktów stycznych z cywilizacjami azjatyckimi, aby mogły spokojnie porozumieć się na płaszczyźnie innej niż handlowa. Pomimo to są ludzie, który próbują świadomie – bądź nieświadomie – łączyć skrajnie różne modele cywilizacyjne, wbrew wyżej przytoczonej tezie o niemożności bycia cywilizowanym na dwa sposoby. Chciałbym zauważyć, że im bardziej człowiek obcy dla danego nurtu cywilizacyjnego zagłębia się w niego, tym bardziej popada w sprzeczność. Figurki Buddy z marketu budowlanego kupowane do europejskiego ogródka mogą zostać uznane przez jednych za estetyczne, przez innych za fanaberię, przez jeszcze innych za świętokradztwo – bowiem w pewnym sensie jest to wywłaszczane znaczenie pewnego symbolu religijnego. Na innym poziomie w europie obok szkół HEMA (historican european material arts) powstają szkoły władania mieczem samurajskim czy szkoły sztuk walki. Od człowieka zależy, czy skupi się na sporcie, czy zacznie dorabiać do tego ideologię. Istnieją również ludzie, którzy świadomie odrzucają z różnych względów to w czym dorastali i przejmują kulturę azjatycką. Należy nadmienić, że zazwyczaj są to właśnie łatwo przyswajalne, chłonne i płodne, opisywane powyżej kultury dalekiej Azji, nie bliskiego wschodu. Czy na istnienie takiego zjawiska ma wpływ miałkość zrozumienia własnej kultury, czy przyrodzona człowiekowi skłonność do buntu, często bezrozumnego, nie ma większego znaczenia. Istotnym jest, że im więcej próbujemy wpisać w siebie świadomie obcych sposobów pojmowania świata, tym bardziej popadamy w sprzeczność, gdyż nie da się całkowicie wyrzucić z siebie tego, w czym człowiek wyrósł. Jak pisał Orwell „ignorancja to siła”, więc nie przeczę że będą jednostki, którym taki stan rzeczy w niczym nie będzie przeszkadzał.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 3(9)/2022.

Grafika: pixabay.com

Artykuł Kultura na sprzedaż Made in China pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Platforma Obywatelska głosem Donalda Tuska i innych czołowych polityków, w ostatnim czasie coraz mocniej akcentuje postulaty o charakterze socjalnym oraz lewicowym. Jednak dla obserwatorów debaty publicznej i polityki w naszym państwie, populistyczne zagrania polityków PO są tylko kolejnym objawem rozkładu demokracji liberalnej. Obecnie zdecydowana większość głównych partii politycznych prezentuje coraz bardziej demagogiczną agendę, walcząc o przetrwanie na demokratycznej arenie przy okazji całkowicie niszcząc jej podstawy.

Kiedy to się zaczęło?

Proces coraz silniejszego spychania polskiego dyskursu politycznego w objęcia socjalnej demagogii zaczął się od de facto od 2015 roku, choć już wcześniej można było dostrzec jego objawy. Program Lewicy, czy to reprezentowanej przez Unię Pracy, Sojusz Lewicy Demokratycznej, czy też Ruch Palikota akcentował kwestię socjalną już w formule, podobnej do partii na zachodzie np. SPD w Niemczech czy Partii Pracy w Wielkiej Brytanii. Program wyborczy koalicji szeregu ugrupowań lewicowych w roku 2015 już miał charakter mocno populistyczny, proponując narodowy program budowy mieszkań, podniesienie pensji minimalnej, czy też darmowe leki dla seniorów.¹ Postulaty o podobnym charakterze tylko radykalniejszy przedstawiła również ówcześnie debiutująca na scenie politycznej partia Razem².

Cechą charakterystyczną programów partii lewicowych był oczywiście brak przedstawienia konkretnych źródeł, z których miałby zostać sfinansowane proponowane programy, dotacje czy świadczenia. Dla większości polityków i komentatorów oczywiste jest to, że demokracja, której Polacy dopiero się uczą, nie wykształciła struktur oraz narzędzi, które chroniłyby ją częściowo przed wizją socjalnego ,,raju na ziemi’’. W ten oto sposób, walczący o władze politycy – przy okazji znając słaby poziom wiedzy ekonomicznej społeczeństwa – mogą wychodzić ze śmiałymi propozycjami, których całkowita realizacja w praktyce jest niemożliwa.

Najlepszą lekcję jednak odrobili działacze Prawa i Sprawiedliwości. Po porażce w 2007 roku, obóz Jarosława Kaczyńskiego musiał stworzyć ofertę programową, która będzie wpisywać się w oczekiwania społeczne, a także trafi do prostego, przeciętnego odbiorcy. Dla większości wyborców najważniejszą kwestię stanowi poprawa ich bytu materialnego. Zdając sobie z tego sprawę, PiS zaproponował w 2015 roku wiele postulatów, jednakże najważniejszym z nim był oczywiście program rodzina 500+. Propozycja dodatku rodzinnego w postaci 500 złotych na każde dziecko stała się bardzo szybko czołowym punktem, wokół którego obracała się kampania obecnego obozu rządzącego. Do tego, struktura świadczenia kreowała bardzo racjonalną linię argumentacyjną, która odpychała od propozycji łatkę ,,przekupywania wyborców’’. W końcu głównym powodem wprowadzenia zasiłku na dziecko, były kwestie demograficzne i potrzeba poradzenia sobie z dramatycznie niską dzietnością. Przeciw tak mocno wybrzmiewającemu argumentowi, bardzo ciężko było znaleźć jakieś przeciwskazania.

Oczywiście, podstawowym zastrzeżeniem do programu 500+ byłby fakt, że wcześniej ktoś za możliwość wypłaty świadczenia musiał zapłacić, a byli i są to obywatel, uiszczający do budżetu zobowiązania w postaci podatków. Niestety, jak już wcześniej wspomniałem, politycy zdali sobie sprawę, że podstawowa świadomość podatkowa Polaków jest na tyle niska (cześć obywateli nie wie nawet, że płaci jakiekolwiek podatki), że nikt nie będzie się przejmował faktem, że wszystkie świadczenia i programy społeczne nie są za darmo, i są opłacane z kieszeni nas wszystkich. Świadczenie 500+ odegrało wiodącą rolę w wygraniu przez PiS wyborów w 2015 roku, jak i również w roku 2019. W programie Prawa i Sprawiedliwości na rok 2019 czytamy: ,,Pierwszy przełomowy program, który postawił w centrum zainteresowania państwa polskie rodziny, to program „Rodzina 500 Plus”. Program przywrócił polskim rodzinom godność i ustanowił nowy standard w podejściu państwa do potrzeb obywateli.’’³. Wprowadzenie programu świadczeń na dziecko stało się w niedługim czasie dogmatem, pod którym zaczęli podpisywać się przedstawiciele wszystkich sił politycznych, nawet tych, którzy uważali program 500+ za szkodliwy i niemożliwy do realizacji. I choć program nie zrealizował swojego podstawowego celu, jakim było zwiększenie współczynnika urodzeń i poprawa sytuacji demograficznej Polski, to jego zlikwidowaniu nie mogło już być mowy.

Wprowadzenie 500+ stało się katalizatorem. Politycy PiS-u uświadomili sobie, że nie muszą ograniczać się tylko do propozycji dla dzieci i rodzin i mogą sobie pozwolić na dużo więcej. Choć wprowadzono jeszcze program ,,Dobry Start’’ skierowany głównie do uczących się dzieci i młodzież, na piedestale postawiono tym razem seniorów. Zaproponowano i zrealizowano tzw. ,,13. emeryturę’’ a później wyszedł również postulat wprowadzenia ,,14. emerytury’’. Takie skierowanie uwagi na osoby starsze było oczywiście posunięciem taktycznym. W większości osoby w podeszłym wieku głosowały na PiS w szczerym przekonaniu poprawy swojej sytuacji życiowej, a rządzący ,,odwdzięczając’’ im się za głosy wprowadzili powyższe świadczenia, aby spełnić ich oczekiwania. Tym samym, PiS zagwarantował sobie silne wsparcie najstarszych grup wiekowych, wiernie oddających głos na obóz Jarosława Kaczyńskiego jako gwaranta większych emerytur i wsparcia od państwa.

Dostosować się do wspólnej gry

PiS dokonując przełomu w zakresie propozycji socjalnych, przedstawiając najpierw program 500+ a później kolejne świadczenia i wprowadzając je, przekroczył poziom, którego nie odważyła się przejść nawet lewica, no może z wyjątkiem partii Razem. Nakierunkowanie się głównie na przedstawianie postulatów socjalnych oraz ekonomicznych o charakterze populistycznym, których celem jest przede wszystkim pozyskanie przeciętnego wyborcy, dla którego najważniejsze jest materialnie usatysfakcjonowanie stało się formą prowadzenia polityki w Polsce. Z czasem przyjąć ją również miały inne partie, które w socjalnej karuzeli obietnic musiały być równie a może nawet bardziej przekonywujące niż rządzący.

Tak też stało się z PSL-em. Politycy Polskiego Stronnictwa Ludowego, które de facto od zawsze w ramach swoich propozycji programowych formułowało postulaty socjalne, najczęściej skierowane do rolników i mieszkańców wsi, zaczęło kopiować PiS w agendzie powszechnego rozdawnictwa. Politycy PSL głosowali za wprowadzeniem programu 500+, podobnie zresztą jak za pozostałymi świadczeniami wprowadzanymi przez rząd, zdając sobie w pełni sprawę, że głównym odbiorcą polityki społecznej PiS-u była grupa ich potencjalnych wyborców, czyli mieszkańcy wsi, mniejszych miast i osoby starsze⁴. Dlatego też, ludowcy nie mogli sprzeciwić się tym propozycjom, ponieważ później łatwo można było ich przedstawić jako partię ,,antyspołeczną’’ czego zresztą i tak PiS-owi udało się po części dokonać.

Mamy więc rok 2019 i wybory parlamentarne. Polskie Stronnictwo Ludowe zaczęło prezentować się na centrową alternatywę, zarówno dla rządów PiS-u jak i Platformy Obywatelskiej. A wraz z postawieniem na własną drogę, przyszły także postulaty o charakterze demagogicznym i populistycznym. To, co proponuje nam w swoim programie PSL bardzo łatwo jest porównać do propozycji rządzących. W programie zawarto m.in. obietnice przekazywania 50 000 zł na kredyt mieszkaniowy, ,,Ziemie za złotówkę dla młodych rodzin’’, utrzymanie 500+, zwiększenie wydatków publicznych na służbę zdrowia, ,,posiłek dla każdego ucznia’’, czy program ,,iTornister’’⁵. Jak więc widzimy również ludowcy wyszli z gamą świadczeń, propozycji i rozwiązań, które mogłyby się walnie przyczynić do poprawy materialnego funkcjonowania społeczeństwa. Bez przejmowania się budżetem oczywiście.

PSL, dzięki swojemu programowi mógł wyjść na wieś ,,z twarzą’’ i pokazać, że nie jest wcale gorszy w socjalnej przepychance od PIS-u. Dzięki temu, udało się Polskiemu Stronnictwu Ludowemu przetrwać na prowincji a także pozostać, z miarę dużym poparciem, na polskiej scenie politycznej.

Lewica odrobiła lekcję

Politycy SLD po swojej porażce w 2015 roku zrozumieli dwie rzeczy. Po pierwsze – bezsens startowania w wyborach jako koalicyjny komitet wyborczy. A po drugie – dostrzegli, że tradycyjny elektorat robotniczy a także bezrobotni oraz mało zarabiający, zamiast głosować na lewicę, w wyborach poparł tłumnie Prawo i Sprawiedliwość. Propozycje socjalne stały się dla elektoratu, którego tradycyjnie przekonywała lewica, bardzo kuszące. Dodatkowo większość osób z tej grupy nie była, mówiąc łagodnie, przekonana do lewicowej agendy obyczajowej i postulatów antyklerykalnych, dlatego też ludzie ubożsi postanowili postawić na PiS. Dla lewicy 4 lata poza Sejmem było czasem, kiedy mogli oni zrozumieć, że jeśli chcą zdobyć szersze poparcie społeczne z kładzeniem nacisku na rewolucję spod szyldu feminizmu i LGBT musza również nakierunkować się na propozycje populistyczne. Tym razem, nie może być to jednak klasyczny zestaw postulatów dla najbiedniejszy, emerytów oraz mało zarabiających. Głównym odbiorcą lewicowej retoryki stali się młodzi ludzie, których nie przekonywał wzrost płacy minimalnej czy ,,300 zł za krowę’’ nie mówiąc już o rentach i emeryturach, których przecież odbiorcami nie są najmłodsze grupy wiekowe.

Dlatego też widzimy większe zwrócenie uwagi na kwestie edukacji, nowoczesnych technologii, ekologii a także mieszkalnictwa. A pierwszy przykład takiego zwrotu możemy dostrzec w programie klasycznej partii centrolewicowej w wydaniu europejskim, czyli Wiosny Roberta Biedronia. W programie Wiosny zawarto m.in. takie propozycje jak ,,Gwarancja dostępu do lekarza specjalisty w ciągu 30 dni’’, ,,10 milionów mieszkań w Unii Europejskiej’’, opodatkowanie kościoła czy też odejście od gospodarki opartej na węglu do 2035 roku⁶.

Pojawiły się także typowe postulaty socjalne skierowane do biedniejszych, które jednak były w dużej mierze kopią postulatów PiS, np. ,,Autobus w każdej gminie’’ czy podwyższenie pensji minimalne do 3000 zł. W formacie socjalnym, lewica dołączyła do grona głównych partii politycznych, jednocześnie przedstawiając swój populistyczny program zupełnie w innej formie. Nie miał być to pakiet wielu świadczeń i programów społecznych skierowanych do najbiedniejszych i tych najbardziej potrzebujących, a także do osób o niskich dochodach. Tym razem celem programu stało się przekonanie do lewicy młodych ludzi poprzez zaoferowanie im mieszkań na wynajem, nowocześniejszej szkoły, a także rozwiązania najpoważniejszego dla młodych ludzi problemu, czyli kryzysu klimatycznego. Innej drogi lewica nie mogła obrać, gdyż jak już wcześniej wspomniałem, tradycyjnie socjalny elektorat zniechęcony przez lewacką agendę społeczną, nie chciał na nią głosować i był skłonny poprzeć jednak bardziej ,,swojski’’ PiS.

Jeszcze lepiej proces dumnego wejścia Lewicy do populistycznego grona, widzimy patrząc na jej program z 2019 roku. W ramach postulatów, Lewica dużą uwagę zwróciła na kwestię klimatu („koniec dominacji węgla’’),  wsparcie innowacyjności, wprowadzenie leków po 5 złotych, wprowadzenie ,,cyfrowych klas’’ czy budowę ,,tanich mieszkań na raty’’⁷. Choć w programie znalazły się postulaty podniesienia płacy minimalnej czy emerytury minimalnej w ramach zaproponowanych rozwiązań, zwrócono uwagę na zagadnienia, której do tej pory przez lewicowych polityków nie były tak bardzo akcentowane.

,,Postprzemysłowy’’ elektorat lewicy nie był już zainteresowany jej propozycjami. Dlatego też trzeba było dokonać programowej reorganizacji. Jednak wcale nie oznacza to, że lewica zrezygnowała z tradycyjnego dla siebie populizmu. Wręcz przeciwnie.  W wyciąganiu coraz to bardziej ,,ambitnych’’ postulatów, obciążających budżet państwa, a tym samym wszystkich obywateli, Lewica stała się nawet lepsza niż PiS. Jednakże zamiast populizmu dla ,,gorszego sortu’’, zaprezentowana została oferta demagogiczna dla ,,młodych, wykształconych i z wielkich ośrodków’’

Radykalna bezideowość z dodatkiem populizmu

Niektórzy odnieśli wrażanie, że z demagogicznej gry wyłączona była do tej pory Platforma Obywatelska. Politycy największej partii opozycyjnej bardzo często manifestowali swój sprzeciw wobec socjalnej polityki PiS-u, choć opór wobec rozwiązań proponowanych przez Zjednoczoną Prawicę w dużej mierze wynikał z mocnego postawienia w strategii politycznej na negatywizm, niż z faktycznego przekonania, że rządowe programy są szkodliwe dla polskiego społeczeństwa. Mocno związany ze środowiskiem Platformy Leszek Balcerowicz był jednym z twardych krytyków programów socjalnych wprowadzonych przez obecnie rządzących, a jeszcze jakiś czas temu sam Borys Budka nazywał polityków PiS ,,większymi socjalistami niż Marks i Engels razem wzięci’’⁸. Dodatkowo do swojego elektoratu, PO zdawało się kierować przekaz, który miał służyć wzajemnemu antagonizowaniu się społeczeństwa, polegający na powtarzaniu twierdzenia, że wyborcy PiS są tylko odbiorcami pieniędzy, które wpływają do budżetu dzięki ciężkiej pracy reszty społeczeństwa, niechętnego wobec rządu. Wzajemny podział ,,my’’ i ,,oni’’ podbudowany był krytyką socjalnego rozdawnictwa.

W pewnym momencie okazało się jednak, że taka retoryka nie przyniesie Platformie szansy na zdobycie szerszego grona wyborców. Świadczenia socjalne wprowadzone przez rządzących spotkały się z powszechnym poparciem, a Platforma zaczęła wychodzi na partię, która sprzeciwia się łożeniu pieniędzy na polskie rodziny. Dlatego też w ramach programu PO zawarto utrzymane 500+, a nawet dochodziło do tak absurdalne sytuacji, gdzie politycy Platformy twierdzili, że koncepcja zasiłku rodzinnego była pierwotnie ich pomysłem, a PiS po prostu ukradł im tą koncepcję, zanim oni mogli ją zrealizować⁹. Stało się jasne, o czym wielu ludzi przekonanych było już dużo wcześniej, że Platforma, mimo nadziei umiarkowanych liberałów, nie stanie się obrońcą wolności gospodarczej oraz nie będzie sprzeciwiała się coraz większemu chaosowi w polityce społecznej i ekonomicznej rządu. Demokratyczne warunki, do których dołączył socjalny populizm spowodowały, że Platforma również musiała dostosować się do zasad rozgrywki, żeby móc w ogóle myśleć o powrocie do władzy.

Jednakże, z czasem największa partia opozycyjna, podobnie jak Lewica, musiała dokonać w ramach swojej linii programowej pewnych przewartościowań. Wiedzieliśmy to już w kampanii prezydenckiej Rafała Trzaskowskiego, który zaprezentował program o zdecydowanie mocniejszym akcencie lewicowym, niż do tej pory. Potem doszło do chwalebnego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w sprawie ochrony życia nienarodzonego, i innych pomniejszy zdarzeń, które przyczynił się do tego, że Platforma nie tylko przyjęła liberalną agendę obyczajową, ale także wypchała z partii pozostałych członków o poglądach konserwatywnych czy też centro-prawicowych¹⁰.

Oprócz tego, politycy Platformy zrozumieli, że ich program oprócz akceptacji polityki socjalnej, musi również reprezentować ofertę populistyczną atrakcyjną dla młodych ludzi, którzy wahają się pomiędzy głosowaniem na Lewicę lub na PO. Wielu zdziwiło, kiedy Donald Tusk stwierdził, że ,,mieszkanie jest prawem człowieka, to znaczy móc mieszkać w godnych warunkach to nie jest jakiś przywilej, to nie może być marzenie i dorobek całego życia’’, skoro do tej pory przewodniczących Platformy pozował się bardziej na liberała niż na socjaldemokratę¹¹. Do tego w ostatnim czasie PO wyszło z jeszcze dalej idącą propozycją, postulując wprowadzenie czterodniowego dnia pracy¹². Trzeba zauważyć, że obywa postulaty padły w trakcie spotkań z młodymi pod szyldem ,,Meet Up Nowa Generacja”. W oczywisty sposób wysunięcie takich populistycznych haseł było związane z chęcią dostosowania się do oczekiwań młodego elektoratu centrolewicowego, dla którego krótszy dzień pracy czy łatwa możliwość kupna mieszkania jest bardzo kuszący.

Warto zwrócić uwagę, że pomysł przewodniczącego Platformy w ostrych słowach skrytykowało guru intelektualne opozycji, czyli Leszek Balcerowicz. Były wicepremier stwierdził, że ,,To jest niebywała populistyczna brednia, która oznaczałaby z jednej strony ograniczenie produkcji, a z drugiej podbicie inflacji’’¹³. Powinno nam to więc uświadamiać, że Platforma prezentując populizm zorientowany na młody elektorat, nie kieruje się już nawet opiniami w ramach własnego, bliskiego sobie obozu ideowego, a chce realizować politykę demagogicznych haseł, do których – w przeciwieństwie do retoryki PiS-u – dodana jest nutka ,,nowoczesności’’ i ,,proeuropejskości’’. Dla większości obserwatorów polityki nie powinno być to jednak zaskoczenie. W końcu Platforma Obywatelska i jej politycy znani są ze swojej ,,radykalnej bezideowości’’, obdartej z jakichkolwiek idei czy wartości.

Demokratyczny chaos

Populizm stał się zjawiskiem powszechnym w demokracjach zachodu, głównie jako reakcja na działania elit politycznych, które funkcjonowały w całkowitym oderwaniu od rzeczywistych potrzeb obywateli. W wielu krajach mamy do czynienia z sytuacją, gdzie to właśnie partie, obraźliwie określane mianem ,,populistycznych’’ naprawdę rozumieją jakie problemy trapią wyborców i dzięki zaproponowaniu realnej alternatywy dla skostniałego establishmentu, są w stanie wygrywać wybory odpowiadając na prawdziwe wyzwania z którymi muszą mierzyć się państwa i społeczeństwa.

W przypadku Polski jednak, populizm, co prawda oparty na słusznym dostrzeżeniu podstawowych problemów społecznych, proponuje na nie zupełnie niezdrową recepturę, w postaci przekupywania wyborców ich własnymi pieniędzmi a także budowy antagonizmów w ramach wspólnoty. Państwa zachodnie przynajmniej w części były w stanie uniknąć takiego problemu poprzez funkcjonowanie świadomej ekonomicznej klasy średniej, która mogła kierować się w swoich decyzjach politycznych intencjami, wykraczającymi poza zwykłą (oczywiście w przypadku biednych ludzi słuszną) chęcią poprawy swojego bytu życiowego. Jednakże brak w Polsce silnie usytuowanej klasy średniej spowodował, że nie ma możliwości postawienia realnej tamy nie tylko wobec zalewu populistyczno-socjalnymi propozycjami rządzących, ale także lewicowo-populistycznymi hasłami Platformy i Lewicy.

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Era Mentzena

Jak najbardziej słuszne jest dążenie za pomocą narzędzi, którymi dysponuje państwo, aby zmierzyć się z tak poważnymi problemami jak kryzys mieszkaniowy, ochrona środowiska, służba zdrowia, pomoc społeczna, itd. Jednakże, obecne klasa polityczna w ramach swoich propozycji, nie oferuje realnych reform mogących skutecznie wykorzystać państwo do realizacji celów wspólnoty, głosząc demagogiczne hasła, które służą wyłącznie jeszcze większemu uzależnieniu obywateli od państwa. Wielu musi zdać sobie sprawę, że budowanie szerokiego systemu świadczeń socjalnych kreuje w dłuższej perspektywie nie tylko problemy związane z dziurą budżetową, ale także tworzy klasę ludzi zależnych od wsparcia rządu, która z czasem nie będzie w stanie podjąć normalnej pracy. Całe to błędne myślenie wynika w dość prosty sposób z największej wady obecnego ustroju liberalnej demokracji – polityka przestaje być polem troski o dobro wspólne, a staje się areną walki o władze, gdzie nie jest najważniejsze skuteczne działanie na rzecz społeczeństwa, tylko oferowanie nieracjonalnych propozycji, w których możliwość realizacji nie wierzą nawet sami politycy.

Nic nie jest bardziej destrukcyjnego dla wizji polityki jako służby narodowi, niż nadaniu kwestiom politycznym wyłącznie charakteru ekonomicznego i materialistycznego, których pochodną jest socjalny populizm. Jak pisał w swoim najważniejszym dziele Alexis De Tocqueville: ,,Demokracja sprzyja pociągowi do korzyści materialnych. Jeśli pociąg ten nadmiernie wzrasta, ludzie wnet skłonni są uwierzyć, że wszystko jest li tylko materią’’. Jeśli nadamy polityce tylko przestrzeni do rozwiązania problemów ekonomicznych, kiedy przestaniemy widzieć cokolwiek poza potrzebą zapewnienia wszystkim przysłowiowej ,,kromki chleba’’, wtedy umknie nam cała idea państwa jako miejsca, gdzie wspólnota może rozwiązywać swoje problemy i się rozwijać. Materializm popycha ludzi w stronę obietnicy raju na ziemi, dlatego, że osobą kierującym się głównie interesem materialnym, najbardziej takiego raju brakuje.

Z pewnością, aby ograniczyć ,,inflację’’ populizmu i całkowite oderwanie polityki od jej pierwotnych celów, należy dążyć do usytuowania kwestii ekonomicznych w odpowiednim miejscu. Trzeba też, za pomocą zarówno narzędzi politycznych jak i społecznych, wspierać rozszerzanie świadomości ekonomicznej i społecznej obywateli a także budowę realnej i odpowiedzialnej klasy średniej. Należy również pochyli się nad problemami zwykłego człowieka, zrozumieć je i przedstawić rozwiązania oparte nie na chwilowej chęci zdobycia głosów, ale na perspektywie długofalowej. Najważniejsze jest jednak zwalczenie, przynajmniej częściowo, materialistycznych tendencji gnębiących demokrację. Nierozwiązanie tego problemu spowoduje, że jak twierdził Russel Kirk: ,,Jeśli będziemy sobie wmawiać, że bogactwo materialne jest wszystkim, staniemy się w bardzo wyraźny sposób ludźmi bogactwa pozbawionymi’’.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 3(9)/2022.

Grafika: pixabay.com

¹ https://polskieradio24.pl/5/3/Artykul/1535059,Wybory-parlamentarne-2015-program-Zjednoczonej-Lewicy (dostęp: 09.08.2022)

² https://partiarazem.pl/program/ (dostęp: 09.08.2022)

3 https://pis.org.pl/files/Program_PIS_2019.pdf, s. 54 (dostęp: 09.08.2022)

⁴ https://www.sejm.gov.pl/sejm8.nsf/agent.xsp?symbol=glosowania&NrKadencji=8&NrPosiedzenia=11&NrGlosowania=29 (dostęp: 09.08.2022)

⁵  https://koalicjapolska.com.pl/wp-content/uploads/2020/12/PROGRAM_PSL_2019.pdf (dostęp: 09.08.2022)

⁶ Strona partii przedstawiająca program Wiosny obecnie nie jest dostępna, postulaty Wiosny, patrz: https://pl.wikipedia.org/wiki/Wiosna_(partia_polityczna) (dostęp: 09.08.2022)

⁷  https://klub-lewica.org.pl/images/media/Program_Lewicy.pdf (dostęp: 09.08.2022)

⁸  https://www.youtube.com/watch?v=BmKcQAxchfc (dostęp: 09.08.2022)

⁹ https://www.tvp.info/58372581/radoslaw-sikorski-przekonuje-ze-platforma-obywatelska-chciala-wprowadzic-500 (dostęp: 09.08.2022)

¹⁰  https://www.polsatnews.pl/wiadomosc/2021-05-14/kulisy-wyrzucenia-rasia-i-zalewskiego-metody-blizsze-pis-mielismy-dosc-ich-wypowiedzi/ (dostęp: 09.08.2022)

¹¹  https://businessinsider.com.pl/twoje-pieniadze/mieszkanie-prawem-nie-towarem-donald-tusk-dolaczyl-do-zwolennikow-tego-hasla/l2kpqvt (dostęp: 09.08.2022)

¹²  https://www.money.pl/gospodarka/czterodniowy-tydzien-pracy-donald-tusk-do-wyborow-bedziemy-mieli-projekt-pilotazu-6788564251036288a.html (dostęp: 09.08.2022)

¹³  https://wgospodarce.pl/informacje/114596-balcerowicz-4-dniowy-tydzien-pracy-populizm-i-brednia (dostęp: 09.08.2022)

Artykuł Ucywilizowany populizm i triumf materializmu pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.