Genealogia genetyczna to nic innego jak dziedzina genealogii używająca zdobyczy nauki do określania pokrewieństwa. Tymi zdobyczami jest zarówno wiedza z dziedziny genetyki jak i techniki, pozwalająca wyizolować i przelać DNA na komputer, a następnie porównywać je z innymi. 

Swoją przygodę rozpocząłem na przełomie 2009 i 2010 roku, jeszcze podczas nauki w liceum. Szperając w otchłani Internetu natrafiłem na artykuł dotyczący przeszłości człowieka gdzie pojawiło się słowo haplogrupa. Już wtedy (a to w dziedzinie genetyki ,,pochodzeniowej” epoka zamierzchła) z sukcesem przebadano DNA człowieka z epoki brązu określając jego haplogrupę. Ów człowiek z Eulau leżącego między Lipskiem, a Erfurtem charakteryzował się haplogrupą R1a1. Gdy zgłębiłem temat poznałem dystrybucję tej sygnatury oraz dowiedziałem się że jest dziedziczona z ojca na syna i od razu zacząłem się zastanawiać czy i jak mogę sprawdzić swoją. Nie wiedziałem jakie są dostępne opcje, ceny, właściwie nie miałem pojęcia o niczym. W wyniku tygodni szukania po omacku trafiłem na forum, którego użytkownicy interesowali się pochodzeniem człowieka i wrzucali też swoje własne wyniki. Okazało się, że jest kilka firm w których mogę zrobić takie badania, ale wtedy z liczących się były tylko dwie – 23andMei Family TreeDNA. Początkowo wolałem zrobić przyjaźniejsze wtedy w obsłudze 23andMe, ale zniechęciła mnie cena wysyłki wynosząca ówcześnie połowę ceny testu. W międzyczasie natrafiłem też na stronę projektu geograficznego dotyczącego Polski na FamilyTreeDNA.

Przeglądałem ten projekt przez wiele dni próbując nadać znaczenie cyfrom i symbolom, które się tam przewijały, a moja fascynacja rosła. Już na tym etapie okazało się, że temat jest przebogaty i z potencjałem na więcej, choć nie rozumiałem jeszcze tej złożoności haplogrup i ich gałęzi ani skąd się ona bierze poza tym, że można pewnie było je wytłumaczyć migracjami. Wreszcie po kilku miesiącach studiowania tematu zamówiłem 37-markerowy test mający nie tylko określić haplogrupę, ale również przyporządkować mi w bazie odpowiednie trafienia z innymi, którzy taki test wykonali. Po 2 tygodniach z USA dotarł zestaw do wymazu. Szybko zrobiłem co trzeba, odesłałem go i z niecierpliwością wyczekiwałem wyników. Po 6 tygodniach od odebrania zestawu przez laboratorium ulokowane w Stanach Zjednoczonych e-mailem przyszło powiadomienie o wynikach. Tak zaczęła się realna przygoda z genealogią genetyczną. Realna, ponieważ poprzestanie na czytaniu o tym nie ma żadnego sensu. I jak w nagrodę wyszło mi na poziomie ogólnym to samo, co człowiekowi z Eulau. 

ZOBACZ TAKŻE: Rosyjskie społeczeństwo a władza

Od tamtej pory minęło ponad 10 lat. Zmieniło się bardzo wiele. Doszły uszczegółowione wyniki innych osób z bliższej lub dalszej rodziny czy własne testy z szeregu firm. Rozwinęły się nowe technologie i produkty, a bazy porównawcze urosły znacznie. Stałem się administratorem szeregu projektów, a razem z dr Łukaszem Lubicz-Łapińskim prowadzę największą grupę dotyczącą genealogii genetycznej w social mediach. Największa jednak zmiana, której chciałbym dotknąć, zachodzi raczej w myśleniu i postrzeganiu. Zmiany te mogą zajść u osoby, która nie tylko zrobi test, ale również spróbuje ugryźć się w temat. 

Zacznę od truizmu -wszyscy jesteśmy krewnymi. Niby powinno to być oczywiste dla każdego trzeźwo myślącego człowieka, ale dzięki genealogii genetycznej można to rzeczywiście, namacalnie stwierdzić. Oczywiście stopień tego pokrewieństwa jest bardzo zróżnicowany. Najbliższe pokrewieństwo (poza znaną i nieznaną bliższą lub dalszą rodziną) mamy z ludźmi z okolic w których zasiedzieli się nasi przodkowie, następnie nieco dalszych na poziomie kraju, potem dochodzimy do meta-etnosów (germański, słowiański itd.). Wreszcie wchodzą rejony geograficzne (np. Niż Europejski), a na końcu kontynenty – pomijam tutaj celowo rezultaty odkryć geograficznych w postaci populacji europejskiej kończącej na zupełnie innych kontynentach. Mamy Y-chromosomalnego Adama u którego zbiegają się wszystkie linie męskie i mitochondrialną Ewę u której dzieje się to samo, ale z liniami żeńskimi. Tylko wiek Adama i Ewy jest różny, ale dlaczego tak jest to już materiał na oddzielny artykuł. 

Skoro już mowa o płci. Populacja żeńska jest złożona ze znacznie większej ilości dużo głębiej rozgałęzionych linii niż populacja męska. Ta ostatnia była podatna na wszelkiego rodzaju efekty założyciela który powodował rozbudowanie się w krótkim czasie jednych linii, często kosztem innych. Można to wytłumaczyć tym, że dany klan (a klany są przecież krewniacze) w jakiś sposób zyskiwał lokalną przewagę. Być może częściej eliminowano populację męską przegranej w konflikcie strony lub była ona sprowadzana do roli niewolników. Ewentualnie kobiety same częściej szukały oparcia u zwycięzców w nadziei na poprawę warunków bytowych. W takich jak te sytuacjach przetrwają linie żeńskie społeczności, która przegrała natomiast ewentualne potomstwo męskie będzie już reprezentowało linie męskie „zdobywców” – co widać po wielu regionach Ameryce Łacińskiej. W przypadku ludności neolitycznej wiemy z kolei, że przejmowała na tereny należące wcześniej do łowców-zbieraczy i charakteryzował ją wyższy przyrost naturalny. To dlatego ich linie męskie zdominowały większość Europy sprzed epoki brązu. Nic nie trwa wiecznie.

Zmiany klimatu, a być może także przywleczone choroby (dużo starsze odmiany dżumy?) i podbój zagrały na korzyść męskich linii przywleczonych przez ludność Indoeuropejską (w tym głównie R1a i R1b). W niektórych rejonach Europy linie tego rodzaju stanowią 90% wszystkich linii męskich, w Polsce będzie to około 70-75%. Dla zobrazowania skali efektu założyciela posłużę się jeszcze innym przykładem z mojego opracowania pt. „Predykcja liczby nazwisk w populacji w zależności od momentu ich wprowadzenia na podstawie współczesnej puli chromosomów Y (Y-DNA) w Polsce” z 2023 roku. Otóż gdyby stałe nazwiska wprowadzono około 3000 r p.n.e. i jakimś cudem została zachowana ich ciągłość to 90% populacji polskiej nosiłoby zaledwie 7(!) nazwisk. Dzisiaj 7 najpopularniejszych nazwisk nosi mniej niż milion osób i to tylko dlatego, że były nadawane równolegle wielu bliżej niepowiązanym ze sobą osobom. Zasymulowanie czegoś takiego z liniami żeńskimi nie udało mi się, bo linii żeńskich jest na coś takiego za dużo. Doprowadziło mnie to do wniosku, że choć socjologicznie obecność ojca jest niewątpliwie bardzo korzystna, to do samego przetrwania populacji nie jest konieczna duża populacja męska. Pokazała to zresztą bez konieczności sięgania do zdobyczy genealogii genetycznej wojna paragwajska z lat 1864-1870.Jej rezultatem miała być śmierć szacunkowo nawet do 90% męskiej populacji Paragwaju (rzeczywiste stosunki były zapewne niższe, rozsądniejsze wydają się te mówiące o utracie 60-70% populacji męskiej), a kraj ten i tak zdołał odbudować się demograficznie. Podobnie było z zresztą z Serbią po I wojnie światowej. 

ZOBACZ TAKŻE: Ekonomiczne wyzwania integracji europejskiej. Jak pogodzić europejską unię walutową z polityką gospodarczą państw członkowskich?

Nigdy nie mów „hop” Możesz mieć w linii męskiej dużo więcej wspólnego z osobą z okolic Twoich przodków niż z osobą o Twoim nazwisku nawet jeśli nie należy ono do najczęstszej 50-tki nazwisk. Dlaczego? W Polsce, w zależności od okolicy, rodzaju dóbr czy warstwy pochodzenia Twoich przodków nazwisko lub przezwisko może mieć średnio między 500-600, a zaledwie 200 lat. Przy czym ta pierwsza wielkość jest raczej zarezerwowana dla szlachty albo patrycjatu miejskiego, a druga bywa częsta dla stanu chłopskiego – szczególnie w Wielkopolsce. To rodziło konsekwencję nadawania podobnych nazwisk osobom blisko niespokrewnionym i nadawania rożnych nazwisk choćby rodzonym braciom. Oczywiście trudno to zazwyczaj wychwycić posługując się niezbyt dobrze prowadzonymi i dodatkowo nadwątlonymi niestety dziejowo materiałami archiwalnymi dostępnymi w Polsce, ale widać to bardzo dobrze korzystając z dobrodziejstwa genealogii genetycznej.

Podając na przykładzie mojego kolegi dr Łukasza Maurycego Stanaszka prowadzącego projekt dotyczący Urzecza jego własna linia Stanaszków ma dużo więcej wspólnego po mieczu z żyjącymi w okolicy rodzinami o nazwisku Jobda, Rosłonek, Gawin, a nawet z nieco dalej żyjącymi Ambroziakami niż ze Stanaszkami z innych okolic (których też z ciekawości zbadał). Różnice między ich chromosomami Y wskazują maksymalnie 600 lat do ostatniego wspólnego przodka. Także jeśli masz na nazwisko Kowalski, a Twój sąsiad jest nazwiskiem Woźniak i wasi pradziadkowie również byli stąd nie przekreślaj z góry waszego pokrewieństwa nawet po mieczu. Może się okazać, że choćby niecałe 300 lat temu mieliście wspólnego praojca nazywającego się jeszcze inaczej niż wy dwaj. Ustalenie tego bez badań genetycznych może być jednak niemożliwe lub przynajmniej karkołomne, chyba że pochodzi się z kilku dosłownie okolic dla których nie tylko zachował się komplet przydatnych genealogicznie źródeł, ale były one również świetnie prowadzone (do takich miejsc należy np. Wieleń, czy klucz niepołomicki) tudzież należy się do szlachty dla której z większym prawdopodobieństwem wychwycić można źródłowo przejęcie innego nazwiska od dóbr. 

Choć ktoś jest Twoim rzeczywistym przodkiem możesz nie mieć nic po nim biologicznie. Nie dziedziczysz matematycznie po wszystkich przodkach. Bez wątpienia dziedziczysz po 50% materiału od swoich rodziców. Jednakże im dalszych przodków to dotyczy, tym bardziej się to komplikuje. Dlaczego? Druga połowa materiału przepada i w tym materiale, którego się nie odziedziczyło może znaleźć się mniej lub więcej DNA po konkretnym przodku, a w przypadku jeszcze dalszego pokrewieństwa w tym procesie przepaść mogą jedyne pewne segmenty wspólnego DNA. Dochodzi więc do sytuacji, w których mimo metrykalnego, wcale nie aż tak odległego wspólnego przodka i zachowanej wierności małżeńskiej nie ma między porównywanymi osobami wiarygodnie dużych fragmentów wspólnego DNA do porównań. Idą tutaj często z pomocą testy innych osób – dziadków czy ich rodzeństwa, rodziców czy ich rodzeństwa – generalnie tych ludzi którzy są bliżej pokoleniowo rozpatrywanej relacji, albo które mogły dostać trochę inne „rozdanie” materiału. Jednak zdarza się, że nawet to nie pomaga lub z różnych względów nie ma możliwości sięgnięcia po takie osoby. Co wtedy? Pozostaje czekać na tego kluczowego kuzyna genetycznego, bądź pogodzenie się z limitami genetyki. Tak, ma ona swoje limity. 

Podsumowując powyższe nigdy nie popatrzę tak samo jak kiedyś na człowieka przechodzącego obok mnie. Nigdy nie stwierdzę też, że jestem z kimś niespokrewniony, o ile nie zechciałem celowo użyć tego jako skrótu myślowego. Struktura linii męskich i żeńskich jest różna, w sposób niezwykle ciekawy pokazując dziejowe różnice międzypłciowe. Migracje dawniej nie były tylko migracjami idei, ale również genów w stopniu nawet większym niż dzisiaj. Sąsiad Twojego dziadka może być jednocześnie krewniakiem, nawet jeśli nikt (wliczając w to archiwa) tego już nie pamięta i wszyscy mamy ze sobą więcej wspólnego biologicznie, niż nam się wydaje.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1(11)/2023.

fot. Pixabay

ZOBACZ TAKŻE: Analiza gospodarki Białorusi i Ukrainy od rozpadu ZSRR do dziś

Artykuł Jak genealogia genetyczna może zmienić postrzeganie świata? pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Po prawie półwiecznej przerwie, 3 grudnia 1989 roku, ukazał się pierwszy numer polskiej gazety na Białorusi pod nazwą „Głos znad Niemna”. Ten ważny moment dał początek odrodzeniu polskich mediów na Białorusi, które od tego czasu przeszły przez różne etapy – od ożywienia po kryzys spowodowany działaniami władz białoruskich przeciwko Związkowi Polaków na Białorusi w 2005 roku, trwającym aż do dziś. W wyniku tej sytuacji większość polskich mediów na Białorusi została zmuszona do przeniesienia swojej działalności wydawniczej na emigrację. W niniejszym artykule przedstawiona zostanie krótka historia polskich mediów na Białorusi oraz obecny krajobraz medialny, a także omówione zostaną wyzwania, z którymi te media muszą się mierzyć.

Ramy prawne a realia 

Artykuł 33 Konstytucji Republiki Białorusi i Ustawa o Środkach Masowego Przekazu z 2008 roku teoretycznie zapewniają wolność przekonań i wyrażania opinii, zakazując monopolizacji mediów i cenzury. Mimo to, inne akty prawne i instrukcje ograniczają te wolności, co umożliwia odmowę rejestracji niezależnych mediów pod różnymi pretekstami. Finansowanie mediów przez cudzoziemców, obywateli RB nie mieszkających w kraju oraz przez anonimowe źródła jest zakazane.

Sytuacja mediów znacznie pogorszyła się po wydarzeniach z 2020 roku, gdy wiele niezależnych mediów zostało uznanych przez władze białoruskie za ,,ekstremistyczne” lub związane z organizacjami ekstremistycznymi. Dotyczy to również mediów wydawanych przez Związek Polaków na Białorusi. W obecnych warunkach niemożliwy jest kolportaż ich prasy. Jedyną gazetą wydawaną na Białorusi w języku polskim jest „Słowo Życia” Jest to gazeta wydawana przez diecezję grodzieńską, która się koncentruje wyłącznie na kwestiach religijnych, nie poruszając tematyki mniejszości polskiej. 

Geneza i rozwój polskich mediów

Początki polskiej prasy na Białorusi sięgają końca lat 80. XX wieku, kiedy to, po długiej przerwie, ponownie zaczęły pojawiać się publikacje w języku polskim. Warto wspomnieć o pierwszych wydawnictwach, takich jak „Głos znad Niemna”, które odegrały kluczową rolę w odrodzeniu polskiej tożsamości na Białorusi. Pierwszy numer gazety ukazał się jako dodatek specjalny do „Czerwonego Sztandaru” (ukazujący się na Litwie organ KC Komunistycznej Partii Litwy) z okazji konferencji założycielskiej Polskiego Kulturalno- Oświatowego Stowarzyszenia im. Adama Mickiewicza w Grodnie. Nie była to jeszcze regularnie wychodząca gazeta, a tylko jej zapowiedź. 

Samodzielne funkcjonowanie „Głos znad Niemna” rozpoczął 12 czerwca 1990 roku, na cztery dni przed zjazdem założycielskim Związku Polaków na Białorusi. Początkowo gazeta była wydawana jako miesięcznik, ale z czasem ewoluowała w tygodnik. 20 września 1990 roku tytuł ten zyskał status oficjalnego organu prasowego Związku Polaków na Białorusi i był wydawany w Grodnie. W 1992 roku „Głos znad Niemna” zyskał szerszy zasięg, będąc dostępnym w kioskach prasowych na terenie całej Białorusi jako dwutygodnik, by od 1993 roku przejść na format tygodnika.

Początkowo, na stanowisko pełniącego obowiązki redaktora naczelnego „Głosu znad Niemna” został powołany Włodzimierz Małaszkiewicz. W latach 1992–2004 redaktorami naczelnymi byli Laura Michajlik, Eugeniusz Skrobocki, Irena Waluś, Andrzej Kusielczuk i Andrzej Dubikowski.

„Głos znad Niemna” był uważany za jedną z najbardziej poczytnych polskich gazet na Wschodzie. W latach 1990-1996, w zależności od kondycji finansowej Związku, nakład gazety wahał się od 7 do 12 tysięcy egzemplarzy. Okres prezesury Tadeusza Kruczkowskiego przyniósł zauważalny spadek popularności gazety. W grudniu 2004 roku odnotowano spadek nakładu o jedną trzecią. W 2005 roku, w wyniku konfliktu wewnątrz Związku Polaków na Białorusi (ZPB), inspirowanego przez rząd białoruski, zaczęły się równolegle ukazywać dwie wersje „Głosu znad Niemna” – jedna wydawana w Polsce przez niezależny Związek pod przewodnictwem Andżeliki Borys, a druga przez organizację wspieraną przez białoruski reżim. Ostatecznie, gazeta wspierana przez rząd nie przetrwała z powodu braku państwowego finansowania. 

Kolejnym tytułem wydawanym przez Związek Polaków jest czasopismo „Magazyn Polski”, który zadebiutował w marcu 1992 roku. „Magazyn” początkowo drukowany był w Słonimiu. Czasopismo koncentrowało się na problemach Polaków na Białorusi w różnych okresach historycznych. Eksperci z Białorusi i Polski, jak prof. Iwona Kabzińska czy prof. Zdzisław J. Winnicki, oraz znawcy życia polskiej mniejszości na Kresach, tacy jak ks. prof. Roman Dzwonkowski, wnosili wkład w treść pisma. Współpracowali z nim również młodzi badacze, tacy jak Jan Szumski. „Magazyn Polski” poruszał tematy związane ze świadomością narodową, historią, a także wkładem Polaków w rozwój cywilizacyjny Białorusi, koncentrując się na polskich tradycjach i literaturze, zwłaszcza poezji. Głównymi odbiorcami byli wykształceni ludzie zainteresowani historią i kulturą Polski. Z powodu ograniczonych środków finansowych czasopismo ukazywało się nieregularnie. Po rozłamie w ZPB w 2005 roku, ,,Magazyn Polski” zaczął być wydawany w Polsce, z dopiskiem „,na uchodźstwie„.

Przez lata, w odpowiedzi na rosnące potrzeby polskiej społeczności, powstawały kolejne tytuły, obejmujące zarówno prasę drukowaną, jak i później media elektroniczne. 

Na początku lat 90 w Lidzie założono pismo „Ziemia Lidzka”. Tytuł ten nawiązywał do czasopisma o tej samej nazwie, które wydawane było w Lidzie w latach 1936-1939. Charakterystyczny dla tego wydawnictwa był jego historyczno-krajoznawczy profil, zaś jego wydawcą było Towarzystwo Kultury Polskiej Ziemi Lidzkiej. Kluczową postacią w historii tego czasopisma był Aleksander Kołyszko, długoletni prezes Towarzystwa i redaktor pisma. „Ziemia Lidzka” ukazywała się nieregularnie, a jej ostatni numer został wydany w 2011 roku. 

Kolejny ważny tytuł, który pojawił się w latach 90., to „Słowo Ojczyste❞ Gazeta wydawana przez Polską Macierz Szkolną w Grodnie była adresowana głównie do nauczycieli, wychowawców i dzieci, odgrywając znaczącą rolę edukacyjną i wychowawczą w ośrodkach nauczania języka polskiego na Białorusi. Niestety, podobnie jak w przypadku „Ziemi Lidzkiej”, napotkało ono na przeszkody finansowe, brak dofinansowania w latach 2014 i 2015 doprowadził do jego likwidacji. Z inicjatywy Polskiej Macierzy Szkolnej zrodził się również „Rocznik Grodzieński”, popularnonaukowy periodyk poświęcony Ziemi Grodzieńskiej. Pismo to miało na celu łączenie perspektyw polskiej i białoruskiej historii regionu, prezentując tematy wspólne dla obu narodów. Chociaż nie unikało trudnych kwestii, jego głównym zamierzeniem było podkreślanie aspektów łączących Polaków i Białorusinów. Ostatni numer ,,Rocznika Grodzieńskiego” ukazał się w 2020 roku. 

Od 2004 roku w Polsce jest wydawany kwartalnik „Echa Polesia„. Czasopismo służy jako oficjalny organ prasowy brzeskiego oddziału Związku Polaków na Białorusi. Redaktorem naczelnym od samego początku jest Alina Jaroszewicz. Czasopismo dostarcza informacji o życiu społecznym Polaków na Polesiu, z naciskiem na kulturę, historię i sprawy regionalne. Z czasem do czasopisma dołączono także dział wydawniczy, z którego wyszły interesujące książki, w tym przedruki, tłumaczenia, zbiory poezji i przewodniki. „Echa Polesia” kontynuują swoją działalność dzięki wsparciu finansowemu Fundacji Wolność i Demokracja.

Od 2012 roku aż do zeszłego roku, dzięki zaangażowaniu Anny Paniszewej, znanej działaczki polskiej w Brześciu, ukazywało się czasopismo „Harcerz Brześcia”. Ten periodyk skupiał się głównie na tematyce harcerskiej, edukacyjnej i wspieraniu młodzieży polskiej w Brześciu. 

Oprócz wyżej wymienionych tytułów w różnych latach własnym nakładem ukazywały się rozmaite pisma krajoznawcze, najczęściej wydawane przez organizacje kresowe w Polsce. Na przykład w latach 1993-1999 w Koszalinie był wydawany przez Towarzystwo Miłośników Wilna i Kresów Wschodnich dla Oddziału ZPB w Oszmianie.

Współcześnie, obok tradycyjnych mediów drukowanych, kluczową rolę odgrywają również portale internetowe oraz profile na platformach społecznościowych. W obecnych czasach, coraz więcej nadziei pokłada się w rozwoju nowych form przekazu cyfrowego. Doskonałym przykładem takiego przedsięwzięcia jest portal Wirtualna Białoruś 24, prowadzony przez Fundację Młode Kresy od dwóch lat dzięki wsparciu finansowemu Narodowego Instytutu Wolności. Oprócz tego portalu warto także wymienić witryny i blogi Znadniemna.pl, Polesie.org, Nowogrodczyzna. jimdo.com, Polacy grodzienszczyzny.blogspot.com oraz profil na Facebooku „Polska strefa na Białorusi? Należy także wspomnieć, że w TVP Polonia i telewizji Bielsat regularnie nadawany jest cotygodniowy program „Nad Niemnem – magazyn Polaków na Białorusi. Ponadto, każdego tygodnia na antenie białoruskiego Radia Racja transmitowana jest audycja radiowa „Znad Niemna i Berezyny”. 

Wyzwania i perspektywy rozwoju mediów polskich 

Współczesne realia dla polskich mediów na Białorusi są znacznie bardziej skomplikowane. Z jednej strony, istnieje silna potrzeba podtrzymania tożsamości polskiej i języka, z drugiej – media te napotykają na liczne przeszkody. 

Białoruskie władze uznały wiele niezależnych mediów, w tym polskich, za,, ekstremistyczne” lub powiązane z organizacjami ekstremistycznymi. Przykładem jest portal Znadniemna.pl, który został wpisany na listę materiałów ekstremistycznych przez Ministerstwo Informacji Białorusi. Takie działania rządu sprawiają, że publikowanie i udostępnianie treści tych mediów jest uznawane za wykroczenie, a ich autorzy mogą być ścigani jako ekstremiści. Z tego powodu większość dziennikarzy polskich mediów została zmuszona do opuszczenia kraju, co dodatkowo komplikuje sytuację. Obecnie, wiele z tych mediów jest wydawanych w Polsce, co stanowi wyzwanie związane z dostosowaniem się do nowego środowiska oraz utrzymaniem bliskiej więzi z odbiorcami na Białorusi. 

Mimo tych przeszkód, perspektywy rozwoju polskich mediów na Białorusi nie są całkowicie negatywne. Rozwój technologii cyfrowych i internetu otwiera nowe możliwości dla rozprzestrzeniania informacji i utrzymywania kontaktu z polską społecznością na Białorusi. Portale internetowe, media społecznościowe oraz radio online mogą służyć jako alternatywne kanały komunikacji, umożliwiając kontynuowanie misji informacyjnej i kulturowej, mimo ograniczeń politycznych i geograficznych. Aby sprostać wyzwaniom i wykorzystać dostępne możliwości, polskie media na Białorusi muszą nieustannie dostosowywać swoje strategie do dynamicznie zmieniającego się środowiska. Kluczem może być innowacyjność, wykorzystanie nowych technologii i narzędzi cyfrowych, a także budowanie współpracy z mediami w Polsce i za granicą. Istotne jest również wsparcie ze strony polskiego rządu i społeczeństwa, które mogą odegrać decydującą rolę w zapewnieniu ciągłości i rozwoju polskich mediów na Białorusi, pomimo napotykanych trudności i przeszkód. 

Artykuł Polskie media na Białorusi: walka o przetrwanie pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Roman Skirmunt jest postacią niezwykle barwną, choć przez wielu niedocenioną i zapomnianą. Uważany za „polityka trzech krajów” i jednego z najwybitniejszych przedstawicieli ruchu krajowego na ziemiach historycznej Litwy. Stworzył na początku XX wieku pierwszą partię polityczną, która głosiła postulaty „krajowców”. 

Poleski ród 

Skirmuntowie to ród szlachecki, którego początki sięgają XVI wieku. Roman Skirmunt urodził się w majątku Porzecze koło Pińska. Tak pisał o swoim pochodzeniu: „Ja sam pochodzę z białoruskiego Polesia, potomek rodu litewskiego, zamieszkującego ten region od czasów starożytnych, a moi przodkowie do XVII wieku używali języka białoruskiego jako języka ojczystego” Założycielem dynastii przemysłowców-przedsiębiorców, która odmieniła Polesie, był Aleksander Skirmunt. Jego ojciec Szymon Skirmunt pod koniec XVIII wieku nabył od Michała Ogińskiego posiadłości Mołodowo i Porzecze niedaleko Pińska. 

Aleksander Skirmunt, syn Szymona, wybudował w Mołodowie fabrykę sukna i cukrownię – pierwszą na Polesiu. Pod koniec XIX wieku dobra rodzinne zostały podzielone pomiędzy sześciu synów i pięć córek Aleksandra Skirmunta, którzy rozwijali życie gospodarcze Polesia. Skirmuntowie stali się w ten sposób jedną z najbogatszych i najbardziej wpływowych rodów na terenie dzisiejszej Białorusi. 

Roman Skirmunt był absolwentem Gimnazjum Klasycznego w Rydze. Wykształcenie wyższe zdobył na Uniwersytecie Warszawskim (orzecznictwo) oraz na Uniwersytecie Wiedeńskim. 

ZOBACZ TAKŻE: Zachód spogląda na Amerykę

Twórca partii „krajowców”

Roman Skirmunt był głównym orędownikiem tzw. „tutejszej krajowości”. W 1904 roku opublikował niewielką broszurę pod tytułem „Głos przeszłości i potrzeba chwili. Pozycja szlachty na Litwie i Rusi”, gdzie zwrócił uwagę na więzy krwi i jedność pochodzenia szlachty Wielkiego Księstwa Litewskiego i miejscowego chłopstwa.

Czym była „tutejsza krajowość”? O tym w deklaracji „Nasza tutejszość” wyjaśniała jego siostra Konstancja Skirmunt: 

„Każdy z nas, o ile nie jest świeżym przybyszem, ma w sobie w nierównej mierze coś z Litwina i Polaka lub Rusina. Stąd wynika, że wszystkie trzy nazwy i cechy mają na ziemi naszej prawo obywatelstwa, a każda jednostka, w miarę przemagającej w niej cechy narodowej lub świadomości własnej, do tej lub tamtej grupy wstępuje, piastując – jeśli wspaniałej tradycji jest wierna – potrójne krajowe braterstwo. […] Każdy z nas, chłop czy szlachcic, na ziemi Litwy, czy Białorusi, równie godnie zwać się ma prawo Litwinem, Polakiem, lub Białorusinem. Każdy z nas ma prawo na drogach kulturalnych i moralnych kształcić i rozwijać narodowość swoją„. 

Roman Skirmunt powołał ugrupowanie polityczne mogące realizować tę ideę. W gazecie „Kurier Litewski” opublikował program partii nazwanej przez niego Krajową Partią Litwy i Białorusi. Program postulował równouprawnienie wszystkich narodowości „wewnątrz kraju i dla jego dobra”. „Krajowcy” byli tolerancyjni wobec ruchów narodowych Litwy i Białorusi. Ich program głosił: „Uznajemy szczerze i w zupełności znaczenie i ujawnioną żywotność narodu litewskiego i jego prawo do pełnego, własnego kulturalnego rozwoju” Natomiast mieli niechętny stosunek do polskiego nacjonalizmu spod znaku Dmowskiego. Roman Skirmunt, powołując się na ideologa brytyjskiego imperializmu Chamberlaina, zwolenników Polski „czystej etnicznie” nazywał pomniejszycielami ojczyzny.

Publikacja w prasie projektu programu Krajowej Partii Litwy i Białorusi świadczyła o poszerzeniu wśród „krajowców” zrozumienia potrzeby własnego tworu politycznego. Ruch krajowy dość szybko nabrał kształtu organizacyjnego, czemu sprzyjało doświadczenie średniozamożnej i zamożnej szlachty w ramach lokalnych towarzystw rolniczych, z których największą i najsilniejszą w „kraju” było i pozostało Mińskie Towarzystwo Rolnicze (1876–1921), na którego czele stał nie- oficjalny przywódca – Edward Woyniłłowicz (1847–1928). Zaproponowane przez Romana Skirmunta zapisy części politycznej i programu społeczno-gospodarczego pokrywały się w dużej mierze ze statutem Towarzystwa. 

Decyzja o utworzeniu partii została podjęta z inicjatywy Romana Skirmunta 17 czerwca 1907 roku podczas zjazdu ziemian sześciu guberni. Do partii ostatecznie nie przystąpili przedstawiciele guberni kowieńskiej oraz sam Skirmunt, gdyż nie zadowalał ich fakt, że partia wyłoniła się jako wyłącznie „polska”, zaś Skirmunt próbował stworzyć partię składającą się z trzech frakcji – polskiej, białoruskiej i litewskiej. 

W 1906 został posłem do rosyjskiej Dumy Państwowej I kadencji. Finansował wydawanie białoruskiego pisma „Nasza Niwa”. Również aktywnie angażował się w działalność Mińskiego Towarzystwa Rolniczego i Kresowego Związku Ziemian, był zwolennikiem współpracy ziemiaństwa i chłopów. To z jego inicjatywy rozpoczęto przyjmowanie do Towarzystwa Chłopów. 

Premier Białorusi 

Od 25 marca do 12 lipca 1917 roku Roman Skirmunt został wybrany na przewodniczącego Białoruskiego Komitetu Narodowego w Mińsku, określanego przez bolszewików jako „obszarnicza intryga”, który ostatecznie odszedł w polityczny niebyt.

Skirmunt stał na czele konserwatywnego skrzydła w białoruskim ruchu narodowym, skupionym wokół mińskiego przedstawicielstwa? Konserwatyści sprzeciwiali się nacjonalizacji ziemi i różnili się w tym zakresie od socjalistów. Część białoruskich historyków uważa, że brak porozumienia między białoruską lewicą i prawicą znacząco zmniejszył szanse powodzenia walki o niepodległe białoruskie państwo.

W 1918 roku pracował w komitecie przygotowawczym I Zjazdu Wszech Białoruskiego i był drugim przewodniczącym jego Komitetu Wykonawczego. Był członkiem Rady Białoruskiej Republiki Ludowej, szefem Rządu Białoruskiej Republiki Ludowej w randze premiera. 

W trakcie swojej kadencji chciał doprowadzić do przejęcia przez organy państwowe Białoruskiej Republiki Ludowej realnej władzy, skupieniem wokół niej całego terytorium etnicznego Białorusinów, chciał przeprowadzić umiarkowaną reformę rolną. 20 lipca 1918 złożył rezygnację ze stanowiska premiera. 

Początkowo był rzecznikiem oparcia białoruskich aspiracji narodowych o pomoc Niemiec. Najbardziej znanym epizodem tej polityki było wysłanie telegramu do cesarza Wilhelma II z podziękowaniem za wyzwolenie Białorusi spod panowania bolszewików i nadzieją na wsparcie przez Niemcy białoruskiej państwowości.

Wybuch wojny polsko-bolszewickiej zmienił jego orientację geopolityczną. Tym razem Skirmunt postawił na Polskę. Białoruski historyk Andriej Czerniakiewicz wyraził opinię, że w sytuacji zbliżania się wojsk polskich do Mińska w Warszawie rozważany był scenariusz utworzenia rządu białoruskiego na czele z Romanem Skirmuntem. Debata sejmowa na temat reformy rolnej mogłaby być szansą na znalezienie poparcia dla takiego rozwiązania politycznego wśród krajowców.

Hipotezę tę poparła polska historyk Dorota Michaluk, według której Roman Skirmunt „miał zamiar utworzyć pod swoim kierownictwem nowy rząd białoruski”, lecz Józef Piłsudski się z tym nie zgodził. 

ZOBACZ TAKŻE: Aktywność Polaków w Europie Środkowej, jako jedno z narzędzi ,,soft-power” Inicjatywy Trójmorza

Senator II Rzeczypospolitej 

Po klęsce Białoruskiej Republiki Ludowej i podpisaniu traktatu ryskiego Roman Skirmunt wycofał się z życia politycznego i zamieszkał w swoim majątku w Porzeczu. Miał tu cukrownię, browar, fabrykę sukna, młyn wodny, zbudował kościół, szpital i położył podwaliny pod nowy pałac. 

Zainteresowanie polityką wróciło dopiero po „przewrocie majowym. W 1929 roku Roman Skirmunt został członkiem Organizacji Zachowawczej Pracy Państwowej – konserwatywnej partii politycznej związanej ze środowiskiem tzw. „Żubrów kresowych”, czyli grupy zamożnego ziemiaństwa dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. 

W 1930 roku został wybrany na senatora (1930-1935) z województwa poleskiego, wstępując do Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem, który wspierał politykę Józefa Piłsudskiego.

Wileńskie „Słowo” – organ prasowy “kresowych żubrów”, który aktywnie wspierał „partię władzy”, poświęcił sporo uwagi jego osobie. W szczególności Stanisław Cat-Mackiewicz w artykule „Kandydatury tutejsze” z listy senatorskiej BBWR szczegółowo opisał właściciela Porzecza i wymienił jedynie pozostałych kandydatów. 

Oto, czego mogli dowiedzieć się czytelnicy „Słowa„: 

Otwiera poczet ziemian kandydujących do parlamentu p. Roman Skirmunt na pierwszym miejscu senatorskiej listy BBWR na Polesiu, to jest człowiek, który na wiele lat przed odzyskaniem niepodległości umiał myśleć kategoriami nie tylko przygotowującymi pracę państwa polskiego na tych terenach, lecz i kategoriami mocarstwowymi. Roman Skirmunt to symboliczny szlachcic poleski tak niezależny w swej myśli politycznej jak i daleki od mieszczańsko-miasteczkowej drobiazgowości endeków. Roman Skirmunt, to szlachcic poleski, który nawet wtedy, gdy naród polski był w niewoli bliższy umysłowości jakiegoś Chamberlaina, czyli umysłowości zwycięskiej, rozległych horyzontów i wielkopaństwowych metod, niż umysłowości niewolnika, który swój maksymalny program polityczny wyraża w śpiewnym marzeniu, oby nadal „Niemiec nie pluł nam w twarz” Przez całe życie Roman Skirmunt tłumaczył, że nie trzeba być „małymi Polakami”. 

Podczas sprawowania mandatu senatora brał udział w pracach nad konstytucją kwietniową. 28 sierpnia 1933 roku w Wilnie, w gmachu Banku Ziemi Wileńskiej, odbyło się zebranie zwołane przez konserwatywną Organizację Zachowawczej Pracy Państwowej, na którym książę Eustachy Sapieha (1881-1963), autor traktatu „Konstytucja racji stanu”, przeczytał raport na temat rozwiązań prawnych zaproponowanych w nowej konstytucji. Spotkaniu przewodniczył i prowadził senator Roman Skirmunt.

Po sowieckiej napaści na Polskę w 1939 r. Roman Skirmunt został zamordowany przez miejscowych kolaborantów na rozkaz sowieckiego komisarza Chołodowa. Wywieziono go wraz ze szwagrem Bolesławem do lasu i rozstrzelano. Kiedy powiedziano mu, aby się odwrócił tyłem, odpowiedział: „Nigdy nie odwracałem się od ludzi i od was się nie odwrócę”.

Pod koniec XX w. w Porzeczu postawiono metalowy krzyż z napisem w języku polskim. Już na początku XXI w. obok pierwszego krzyża w prawdopodobnym miejscu kaźni Skirmuntów pojawił się drewniany krzyż z napisem w języku białoruskim.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1(11)/2023.

fot. Kancelaria Senatu

ZOBACZ TAKŻE: Między wschodem a zachodem. Jan Ludwik Popławski jako fundator myślenia geopolitycznego narodowej demokracji

Artykuł Roman Skirmunt – orędownik „tutejszej krajowości” pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

W bibliotece każdej polskiej politechniki znajduje się album pod tytułem „Architecture NOW!” Jak wskazuje tytuł, intencją publikacji jest zapoznanie czytelnika z obowiązującymi trendami architektury współczesnej. Kto jednak zechce książkę wypożyczyć, będzie musiał poważnie zastanowić się, które „NOW!” go interesuje. Od roku 2005 ukazało się bowiem już dziewięć kolejnych edycji tego popularnego opracowania, a estetyka przedstawiona w wysłużonym tomie pierwszym może posłużyć zorientowanemu na najnowsze trendy studentowi najwyżej jako podpórka pod stół. 

Niezupełnie trafiony tytuł albumu przywołuje na myśl rozważania Świętego Augustyna nad czasem. Doktor kościoła napisał bowiem, że istnieją różne rodzaje „teraz”: minione, przyszłe i obecne. Co ważne, „obecne teraz” nie posiada żadnej długości trwania – i mija w przysłowiowym mgnieniu oka; zostawiając po sobie coraz rozleglejszy bezmiar rzeczy przeszłych. Jak w tym kontekście przedstawia się problem architektury współczesnej? 

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Stereotyp a tożsamość narodowa

Mimo, że codzienność ruchu budowlanego przyzwyczaiła nas do kolejnych wariantów minimalistycznego modernizmu, przedmiotowa estetyka – zwyczajowo reklamowana jako „współczesna” – nigdy nie przekonała do siebie publiczności. Według rozmaitych ankiet, sympatia znacznej większości odbiorców niezmiennie trwa przy barokowych pałacach, renesansowych kamienicach i gotyckich kościołach; pozostawiając monotonne prostopadłościany rzadkim koneserom. 

Nurt neotradycyjny w architekturze przyciąga ze strony tych koneserów intensywną krytykę. Zarzut, który w najrozmaitszych formach wysuwany jest przeciwko nowym projektom – utrzymanym w stylach przedmodernistycznych – przeważnie da się sprowadzić do jednej tezy: „ten budynek nie pasuje do naszych czasów„. Na widok wznoszonego dziś budynku z gzymsami i pilastrami nieprzychylni komentatorzy „przypominają, że mamy XXI wiek”, a ci bardziej dowcipni pytają retorycznie: „może zacznijmy ubierać się w zbroje i świecić sobie pochodniami?” 

W sztafecie epok 

Henri Bergson, rozumując w sposób zbliżony do Świętego Augustyna, zanotował: „postrzegamy jedynie przeszłość – teraźniejszość to zaledwie niewidzialny postęp przeszłości wgryzającej się przyszłość? W optyce naprawdę obiektywnej nie ma ucieczki od stwierdzenia, że moment obecny stanowi nieskończenie wąską, będącą w ciągłym ruchu krawędź pomiędzy czasami minionymi, a czasami mającymi dopiero nadejść. Większość prób zdefiniowania „współczesności” sprowadza się do nadania wspomnianej krawędzi szerokości dostatecznej, by można ją było uważać za swojego rodzaju samodzielną, wędrowną epokę a to z kolei angażuje szereg trudno weryfikowalnych kryteriów o odcieniu filozoficznym. Jak bowiem ustalić właściwą szerokość „pasa przygranicznego” między jedną epoką a drugą? W którym momencie minione „teraz” architektury romańskiej stało się nieco późniejszym „,teraz” architektury gotyckiej? 

By odtworzyć genezę rozpatrywanego w eseju zarzutu, przyjrzyjmy się jego konstrukcji: ,,ten budynek nie pasuje do naszych czasów”.

„Niepasowanie” budynku do „naszych czasów” zakładać musi nadrzędność „naszych czasów” wobec architektury i zarazem wtórność architektury wobec „naszych czasów”. Jest to postawienie logicznego porządku do góry nogami: „nasze czasy” przestają być bezwiedną wypadkową obserwowanych dziś zjawisk, a zyskują samodzielną podmiotowość; zdolną do dalszego istnienia, bez niektórych odcinków rzeczywistości. Tak rozumiana „współczesność” stanowi zatem ekskluzywny bal o ściśle określonym dress-codzie, na którym nie wszystkie odmiany architektury są mile widziane. 

Kto w przedstawionym ujęciu wyczuwa charakterystyczną woń historycyzmu jest na dobrym tropie. To właśnie przytoczona koncepcja zakłada, że dziejami ludzkości kieruje „duch czasu”: nieokreślony, mistyczny żywioł, mniej lub bardziej świadomy, a zarazem posiadający rodzaj własnej woli. Wobec woli tej indywidualne decyzje jednostek są bez znaczenia; a zuchwali sabotażyści – odmawiający udziału w realizowanym przez „ducha czasu” scenariuszu historii – stawiają się w obozie bezwzględnie przegranych. Ponieważ przemierzając wieki Zeitgeist daje o sobie znać kolejnymi zmianami tendencji artystycznych, architektura stanowi jeden z obszarów, na którym przeciwko duchowi czasu można „zgrzeszyć” I nie jest to określenie zbyt dosadne; ponieważ nieświadomi rzecznicy zreferowanego systemu piętnują „niewspółczesne” budynki w tonie bliskim moralizatorskiemu. 

Kolektywistyczny, deterministyczny historycyzm w sztuce budowlanej stanowi najbardziej charakterystyczny symptom tendencji myślowej, zgodnie z którą architektura zawsze jest odbiciem czegoś innego niż architektura. Rozmaici teoretycy postrzegają ją jako objaw systemu społecznego, moralnego stanu epoki, ducha narodowego, uwarunkowań politycznych, religii i filozofii, koncepcji technologicznych (i oczywiście, w kategoriach najbardziej ogólnych „ducha czasu”). Choć nie ma wątpliwości, że budownictwo do pewnego stopnia reaguje na przytoczone czynniki, szerokie upowszechnienie się podejścia w znacznym stopniu wyparło estetykę z dyskursu teoretycznego. W konsekwencji, style architektoniczne zaczęto postrzegać raczej jako epoki historyczne niż systemy estetyczne. 

Omawiane podejście do sztuki narodziło się na przełomie XVIII i XIX wieku w kręgu germanofońskim i tam też przez kolejne sto pięćdziesiąt lat święciło największe triumfy. Pochód tych koncepcji przez literaturę symbolicznie otwiera praca „O architekturze niemieckiej” Goethego, w której poeta przekonuje, że określony rodzaj budownictwa najdoskonalej oddaje prawdę o niemieckiej duszy. Ślady podobnego podejścia możemy znaleźć w myśli Herdera, ale do kulminacji bez wątpienia doprowadził je Hegel – kluczowy reprezentant historycyzmu, rozpatrujący sztukę zarówno w kategoriach „ducha narodowego”, jak i kolejnych postaci „ducha czasu”. To właśnie ten filozof jako pierwszy jednoznacznie powiązał teleologiczny porządek dziejów ze zmieniającymi się formami sztuki. 

Szczególnego rozpędu nabrał historycyzm w koncepcjach Karola Marksa. Niemiecki rewolucjonista nie tylko uważał, że sztuka stanowi odbicie ducha czasu i stanu społeczeństwa – ale także, że powinna czynnie angażować się w sprawę nadejścia lepszego jutra. „Rewolucja nie może czerpać swojej poetyki z przeszłości, ale z przyszłości” – zapisał Marks; co piętnuje sztukę będącą rzekomym symptomem epok minionych jako wsteczną i reakcyjną. Należy przy tym dodać, że marksowska koncepcja materialistycznej „bazy” i kulturowej „nadbudowy” okazała się szczególnie nośna w postrzeganiu form architektonicznych jako [rzekomo] całkowicie uzależnionych od postępu technologicznego. 

Szereg teoretyków drugiej połowy XIX wieku w mniejszym lub większym stopniu uległ atmosferze intelektualnej, wyrosłej na przytoczonych koncepcjach. Wollflin, Burckhardt, Riegl, Le Duc wydaje się, że o ile twórczość żadnego z tych autorów nie byłaby tym samym bez częściowego wpływu historycyzmu i materializmu dialektycznego, to następne pokolenie badaczy całkowicie straciło dystans do omawianych pomysłów. Przykładowo, niezwykle poczytny William Lethaby tłumaczył architekturę gotycką niemal wyłącznie w kategoriach wynalazku technicznego; wbrew zachowanym tekstom źródłowym, jednoznacznie wskazującym ogromne znaczenie smaku estetycznego dla form katedr. Z kolei Giedion i Pevsner (wciąż cieszący się nieformalnym statutem „autorów obowiązkowych” dla studentów architektury), po wigowsku redagowali historię architektury w taki sposób, by nadejście modernizmu wydawało się nieuniknioną, odwieczną koniecznością. 

„Odrzucam wszystko, co pochodzi z przeszłości” – pisał papież modernizmu, Le Corbusier. ,,Architektura jest wolą epoki, przetłumaczoną na przestrzeń” – wtórował mu van der Rohe. „Architektura powinna wyrażać ducha epoki” – zapisano w Deklaracji Międzynarodowego Kongresu Architektury Nowoczesnej z 1928. „Tradycje (…) stoją na drodze narodzinom nowej epoki” – deklarowali członkowie awangardowej grupy de Stijl. Nawet pobieżny rzut oka na teorię architektury pierwszej połowy XX wieku dowodzi, że była to dyscyplina całkowicie zdominowana przez ideologię. Jeden z uczniów Waltera Gropiusa pisał po latach, że z jego mistrzem w zasadzie nie dało się rozmawiać o estetyce, był bowiem zbyt zaślepiony frazesami o rewolucji, postępie i nowej dyscyplinie społecznej. 

CZYTAJ RÓWNIEŻ: “Krajowość” i federalizm wileńskich konserwatystów

Fakty w gorsecie ideologii 

Aby uznać „niepasowanie architektury do czasów” za wadę budynku, należy w pierwszej kolejności zupełnie poważnie potraktować historycystyczną koncepcję Zeitgeistu. Innymi słowy: należy przyjąć, że pomysły Georga Hegla i jemu podobnych filozofów nie mają charakteru apriorycznych teorii o naturze romantycznej czy mistycznej, lecz są odkryciami naukowymi tego samego rodzaju, co ustalenie obwodu Ziemi albo budowy atomu. Wydaje się, że przedmiotowy za- rzut rzadko stawiany jest w sposób zupełnie świadomy i wynika raczej z wieloletniego upowszechnienia się w dyskursie pewnych frazesów – niemniej, z pewnością istnieje grupa osób, przekonanych o istnieniu zamkniętego scenariusza dziejów. Słabość historycyzmu trafnie wypunktował Karl Popper w poświęconej temu książce; nie mając ambicji jej streszczenia, zwrócę więc uwagę na tylko jeden aspekt problemu. Jeśli wszystko jest produktem swojej epoki i traci sens wraz z upływem czasu, to dwustuletnie koncepcje niemieckiego idealisty nie muszą stanowić wyjątku. 

Podążając dalej, uczciwe postawienie zarzutu „niepasowania architektury do czasów” wymaga pełnej wiedzy o tych czasach. Innymi słowy – wymaga rzeczywistej znajomości wszelkich ludzkich popędów, motywacji i tęsknot; nieograniczonej świadomości zachodzących na świecie procesów gospodarczych, politycznych i społecznych, zrozumienia każdej stosowanej i opracowywanej technologii. (W najbardziej aroganckim wariancie historycyzmu musimy posiadać także widzę o czasach przyszłych!). Ponieważ jest to zakres informacji dostępny jedynie hipotetycznemu Demonowi La Place’a, osoba wysuwająca zarzut skazuje się na jak najdalej idące uogólnienia i wpada w tak charakterystyczną dla omawianych wcześniej koncepcji pułapkę myślenia kategoria- mi kolektywistycznymi. Co ciekawe, uogólnienie w rozpatrywanym kontekście może okazać się mieczem obusiecznym. Jeśli banalne poniekąd kryterium ilościowe przesądza o wiarygodnym obrazie „naszych czasów”, to „czasy” te wciąż stanowią królestwo budynków w stylach historycznych. W wielu miastach europejskich neorenesansowe kamienice mają przecież przewagę liczebną nad modernistycznymi blokami – i jest to bez wątpienia stan obecny, nie zaś miniony. 

Większość adwersarzy skonfrontowanych z tym paradoksem odpowie zapewne w sposób najściślej historycystyczny – że nie chodzi o budynki istniejące, lecz obecnie wznoszone. Jedyne te drugie dokumentują bowiem aktualny stan rzeczywistości. Ponieważ zaś jedynym tworzywem współczesności jest spiętrzona przeszłość, słabość zarzutu zasadza się odtąd na czysto arbitralnym zakreśleniu dolnych granic „naszych czasów? Czy nastały one z wydaniem najświeższego tomu „Architecture NOW„? 

Fakt, że architektura to dyscyplina zajmująca się rozłożonym w czasie powstawaniem i trwaniem budowli, piętrzy liczne problemy opisanego rodzaju. Załóżmy, że w danym momencie historii na uczelni wykładany jest pewien rodzaj estetyki architektonicznej. Zanim przyswajający ją student ukończy szkołę i rozpocznie rzeczywistą praktykę zawodową, minie około dekady. Następnie absolwent dostaje zlecenie na projekt dużego gmachu, którego opracowanie może wymagać co najmniej wielu miesięcy. Czas pomiędzy sporządzeniem rysunków, a rozpoczęciem budowy jest trudny do oszacowania, natomiast należy przyjąć, że w przypadku dużej realizacji prace wykonawcze potrwają nawet trzy lata. Czy ukończony budynek rzeczywiście można uznać za przykład architektury współczesnej”? W którym momencie tego skomplikowanego cyklu można powiedzieć, że sposób myślenia projektanta „pasował do czasów” – i do których „czasów”? 

Przedstawiony stan rzeczy zmusza przeciwnika architektury neotradycyjnej do stwierdzenia, że nie chodzi przecież o ulotne „teraz” tak, jak rozumiał je Bergson – lecz o jakąś szerszą epokę historyczną, w której przyszło nam żyć. W przypadku sztuki budowlanej naturalnie chodzić musi o okres zapoczątkowany rewolucją modernistyczną, która w płomiennych manifestach ogłosiła definitywny kres stylów klasycznych. Od tej pory do debaty wkrada się wigowska interpretacja historii – selektywnie odsiewająca fakty pod kątem ustalonej zawczasu tezy o „koniecznym” triumfie nowego budownictwa. 

Po pierwsze bowiem, jakiekolwiek znaczenie traci kryterium „ilościowe”; na poprzednich etapach rozumowania mające kluczowe znaczenie dla uzasadnionych rzekomo uogólnień. Mimo, że większość ruchu budowlanego ostatnich stu lat wpisuje się w szeroko rozumiany nurt tradycyjny, za architekturę „naszych czasów” uważać wolno jedynie działalność stosunkowo wąskiej awangardy. Oznacza to, że wzniesiona w 1929 roku modernistyczna willa Brukalskich rzekomo oddaje prawdę o naturze epoki – ale równolegle realizowana, neoklasycystyczna dzielnica na warszawskiej Ochocie już nie. 

Po drugie, znaczenie traci kryterium „chronologiczne”, w sposób obiektywny oddzielające rzeczy nowsze od starszych. Przykładowo, przy nowojorskiej Madison Avenue do niedawna stał modernistyczny biurowiec z lat 50. Mimo, że w 2009 roku zastąpił go zdobiony gzymsami i boniowaniami pałacyk, to w obowiązującej, historycystycznej narracji to ta pierwsza struktura bardziej „pasowała do naszych czasów”. Paradoksy tego rodzaju można długo mnożyć. 

Jeśli „niepasowanie architektury do czasów” rzeczywiście stanowi problem, autorzy tego argumentu powinni postulować wyburzenie wszystkich budynków z przeszłości. Wawel, Partenon i Wersal są we współczesności intruzami nieporównanie bardziej, niż choćby neogotycki college w Yale z 2017 roku – i to praktyczne na każdej płaszczyźnie. Zarówno inwestor, jak architekt i wykonawca tego ostatniego założenia stanowią przecież „część naszych czasów” Częścią „naszych czasów” jest także komputer, na którym sporządzono projekt; betoniarka, którą dostarczono materiał na budowę i drukarka 3D, na której być może powstała forma dla odlewów – zdobiących uczelniane gmachy. 

Sceptyk oczywiście zaprotestuje: „w porządku, budynki wykonano siłami całkowicie współczesnymi; ale ich estetyka pochodzi z odległej przeszłości, tym samym do naszych czasów nie należy? Odpowiem następująco: pozorne, zewnętrzne podobieństwo formy, a nawet jej identyczność, nie stoi w żadnej sprzeczności z istotową oryginalnością dzieła. Naśladując dane rozwiązanie architekt przygląda się bowiem rzeczy, której autor oryginału widzieć jeszcze nie mógł, co transponuje pierwowzór nawet wiele kontekstów dalej. Nie wiemy dokładnie, czym była kolumna dorycka dla wojowniczych plemion Hellady Achajskiej, ale jeden z mistrzów renesansowych – Palladio – widział w niej już przede wszystkim geniusz architektury rzymskiej epoki Oktawiana Augusta. Gdy po motyw rzeczonej kolumny sięgał trzysta lat później Antonio Corazzi, usiłował wprowadzić do Warszawy Rzym palladiański, a zastosowanie tego motywu w Warszawie dzisiejszej zapewne będzie nawiązaniem do architektury Corazziego. Czy we wszystkich, opisanych przypadkach mamy do czynienia z dokładnie tą samą kolumną? Jeśli tak, to od dwudziestu pięciu wieków sztuka budowlana przeżywa bezradny paraliż. 

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Pochodzenie szlachty mazowieckiej i podlaskiej w świetle badań DNA

Architektura dla wszystkich epok 

Przyjrzyjmy się naszej codzienności w drugiej dekadzie XXI wieku. Poranną kawę pijemy z kubka, którego zasadniczy kształt nie zmienił się od co najmniej kilkuset lat. Cukru nabieramy łyżką o formie dobrze znanej ludziom starożytnym. Być może napój zakąszamy plackiem według przepisu, pamiętającego Pierwszą Rzeczpospolitą? Z domu wychodzimy w koszuli, której krój nie zaskoczyłby naszych pradziadków. Papierosa z łatwością odpalamy zapałką – niewiele różniącą się od tej, jakiej do podobnego celu użyłby Norwid. Otacza nas szereg rzeczy nowych, których postać nie zmieniła się od bardzo dawna. Czy powinniśmy kontestować ich miejsce w „naszych czasach„? 

Budując dziś domy, urzędy albo kościoły w kształtach nie różniących się od historycznych, nie odbywamy podróży w czasie. Dokonujemy aktów na wskroś współczesnych; nawet, jeśli w pewnym sensie efekty uznać można za niemodne. Ozdobienie budynku korynckimi pilastrami może wyrastać ze współczesnej nostalgii za przeszłością, ale równie dobrze może stanowić całkowicie współczesne upodobanie w takich formach, pozbawione konotacji historycznych. Do czasów nie da się „nie pasować„. Jesteśmy w nie całkowicie uwikłani; choćby z punktu widzenia takich lub innych teorii miało to nieść ze sobą szereg pozornych paradoksów. Jeden z klasycznych architektów XX wieku, Donald McMorran, nazwał modernizm „dyktaturą smaku”. Po latach wydaje się, ze określeniem bardziej trafnym byłaby „dyktatura ideologii? Uwolnijmy debatę o architekturze od wysokich stężeń filozofii i przywróćmy jej estetykę – a może okazać się, że sztuka ta odzyska tak bardzo nadwątloną sympatię odbiorców. 

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1(11)/2023.

fot. pexels.com

Artykuł Budynki, które nie pasują do naszych czasów pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

W życiu człowieka ważnym elementem jest tworzenie własnej tożsamości. Obok obiektywnej prawdy o każdym człowieku istnieje również subiektywne postrzeganie własnej osoby, które jest naturalne i niejako przyrodzone poprzez posiadanie temperamentu i rozwój w określonych warunkach społecznych, jak również jest nabywane i rozwijane przez każdego poprzez poznane opowieści, i obserwacje świata.

Często współistnienie obrazu obiektywnego i subiektywnego generuje konflikt wewnętrzny, gdyż obrazy te są ze sobą niezgodne. Zgrzyt powstaje na płaszczyźnie czysto emocjonalnej i może powodować albo popadnięcie w kryzys osobowości, albo poprzez przepracowanie kryzysu rozwój danej jednostki – zależnie od stopnia rozwoju emocjonalnego i chęci do podjęcia pracy nad sobą. Didaskalia towarzyszące wszelakim sytuacjom życiowym wynikające z odrębności danych przypadków są ostatecznie nieistotne i niestałe, tak jak wyżej wymienione obrazy własnego „ja”.

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Czym jest tożsamość lokalna we współczesnym świecie?

Na poziomie zbiorowości ludzkiej przekładają się wszystkie cechy natury człowieka. Najczęściej ulegają one zniekształceniu i uproszczeniu, jednak ich pochodzenie jest determinowane na tym samym poziomie emocjonalnym co u ludzi. Subiektywne postrzeganie grupy przez jej członków zawsze cechuje się wspólnym mianownikiem, jakimś elementem spajającym, zazwyczaj cechą bądź celem wynikającym poniekąd ze zbioru cech. Formowaniem się takiej składowej rządzą podobne prawa jak w przypadku jednostki, tym silniej zarysowane im bardziej podobne do siebie było środowisko rozwoju poszczególnych ludzi kreujących zbiorowość. Ostateczną, domyślną formą opisu tłumu stają się stereotypy. Ludzie mają tendencje do opisu rzeczywistości w sposób możliwie najmniej inwazyjny, nie stanowiący zagrożenia dla tego, co uważają za podwaliny swojego światopoglądu. Pomimo pejoratywnego wydźwięku słowa „stereotyp” człowiek stosuje to niedoskonałe narzędzie poznawcze z lubością. Można to przyrównać do sytuacji, gdy w cienką deskę trzeba wbić mały gwóźdź, a akurat młotek leży poza zasięgiem ręki. W takiej sytuacji wszystko staje się potencjalnym młotkiem i ratuje nas przed koniecznością zmiany pozycji w pracy. Opisywane narzędzie poznawcze w kontekście zbiorowości takiej jak dana subkultura, grupa etniczna czy naród jest substytutem tożsamości, która wymaga indywidualnego, przepracowanego przyjęcia¹.

W tekście skupimy się na tożsamości narodowej, jednak pochodne poniżej przedstawionych cech można zauważyć w każdej zbiorowości w natężeniu zależnym od zaawansowania kulturowego danej grupy – zakłada po pierwsze zaistnienie świadomości na poziomie rozumowym. Jakikolwiek prawdziwie uświadomiony proces przyjmowania rzeczywistości wymaga pracy nad własnym postrzeganiem, co często ludzi przerasta. W kontekście uświadomienia sobie przynależności do narodu zawierają się bowiem takie kryteria, jak przyjęcie praw i obowiązków, uznania różnicy pomiędzy naszym narodem, a innymi narodami, oraz świadomość obcowania z danym kodem kulturowym, w którym zawierają się nie tylko zwyczaje i historia, lecz także rozumienie postaw z niej wynikających. Po wtóre, na poziomie emocjonalnym, powinno wystąpić przywiązanie i poczucie solidarności kierowane w stronę narodu przez daną jednostkę. Jest to zjawisko rzadsze niż rozumowe przyjęcie świadomości, bowiem zakłada ukierunkowanie emocji. Podobnie jak przy nauce filozofii, poznając nowe idee pojawić się może wyparcie, bowiem nie wchodzą one do umysłu na miejsce puste. Osoba ucząca się nauk ścisłych nie ma takiego problemu, bowiem nowo poznane prawa fizyki, czy reakcje chemiczne nie wypierają innych zagadnień związanych z tematem, lecz je uzupełniają. Podobnie próbując zrozumieć świadomość narodu poznajemy coś nowego, wędruje ona na puste miejsce, jednak przyjęcie jej za swoją, lub chociaż zgodną ze swoją może implikować konflikt wewnętrzny. Antony D. Smith, brytyjski socjolog, na pracach którego opierają się autorzy materiału źródłowego, wymienia jako trzecią cechę tożsamości ideę totalności. Definiowana jest ona jako przekonanie, że od sukcesu narodu zależy sukces jednostki. Teza ta jest jednak dość toporna, bowiem dotyczy wnioskowania opartego na emocjach i rozumowaniu, które są zbyt zależne od czynników osobniczych. Takie zjawisko może wystąpić u konkretnych jednostek, nie w znaczącej dla opisu części zbiorowości. Podobnie jak kolejna, ostatnia przytoczona cecha świadomości narodowej, czyli wystąpienie poczucia misji danego narodu – cecha bardzo obecna w polskim kodzie kulturowym. 

Stereotyp: 

1. funkcjonujący w świadomości społecznej uproszczony i zabarwiony wartościująco obraz rzeczywistości 
2. kopia pierwotnej formy drukarskiej do druku wypukłego²

Analizując złożoność powyższych założeń widać jak duży ogrom pracy nakłada na człowieka świadome rozumienie swojej przynależności. Ludzie z natury jednak są leniwi, nie wstaną po młotek, skoro obok leżą kombinerki. Stąd popularność zamykania się w stereotypach. Cechują się one tym, że są nierozerwalnie złączone z tożsamością, są proste, chwytliwe i chociaż można je rozłożyć logicznie nie jest to wymóg konieczny do uznania ich za swoje. Pejoratywność stereotypu i autostereotypu wynika z faktu nieoddawania całej prawdy przez te stwierdzenia. Mogą być one całkowicie fałszywe, wynikać z jednostkowych przypadków lub zawierać część prawdy, jednak nigdy nie stanowią stanu faktycznego. Przez swoją chwytliwość często są obracane w żart, który często powtarzany zaczyna być reakcyjnym, żartobliwym powiedzeniem, aż zapuści korzenie w sferę emocjonalną i stanie się przyzwyczajeniem. Z takiego procesu wynika funkcja spajająca, którą autostereotyp spełnia, bowiem jako część kodu kulturowego jest przenoszony jak wirus na pozostałych członków grupy. Badacze tematu tacy jak W. Lippman³ oraz G.W. Allport⁴ uznają stereotyp za sąd – negatywny lub pozytywny – oparty na przekonaniu, które nabywa się poprzez środowisko wzrostu, który zawsze jest nacechowany emocjonalnie (poprzez swoją formę). Tworzy to warunki do wykorzystania takiego osądu w grze na emocjach tłumu. 

Na lekcjach języka polskiego często wspomina się o tym, że nasze cechy narodowe ukształtowała epoka romantyzmu. Zazwyczaj nie precyzuje się co to są cechy narodowe, tylko przechodzi od razu do definiowania postaw i celów konkretnych grup politycznych grup politycznych czy bohem artystycznych tej i kolejnych epok literackich. Wszyscy znają ze szkoły dzieła literackie, uznawane za kanon literatury, które mają za zadanie zaszczepić ten jeden konkretny obraz polskiego bohatera. Drugą drogą kształtowania ,,cech narodowych” są opowieści historyczne, o wydarzeniach prawdziwych i półlegendarnych, o krzywdach i zwycięstwach. Takie są najważniejsze drogi wytwarzania tożsamości narodowej. Łączy je wykorzystanie czwartej wspomnianej właściwości tego narzędzia do porządkowania świata, a konkretnie nadawanie misji narodowi. Dodatkowo efekt jest wzmocniony, poprzez powracające motywy w kolejnych dziełach literackich i historiach. Uwypuklanie konkretnych szczegółów i interpretacji jest powiązane z temperamentem, oraz sympatiami jednostki przekazującej dalej głuchy telefon. Ludzie wychowani na wspólnych motywach i historii stają się niczym części pola z biblijnej przypowieści o siewcy. W grupie jaką jest naród występuje dodatkowo wzmocnienie danych cech przekazu poprzez podobieństwo biologiczne członków grupy, wraz z podobieństwem warunków naturalnych, w których dorastają jego członkowie. To właśnie obrazuje jak autostereotyp przynależny danej grupie jest nierozerwalnie powiązany z tożsamością. Jest to zjawisko nieuniknione, wynikające z zatarcia treści przez czas, oraz zmiany barwy jej wydźwięku przez przekazujący ją obiekt. Dla ludzkiej natury staje się to wygodną do przyjęcia treścią, która z faktami ma wspólny tylko wydźwięk. Generuje to problem dla osoby, chcącej zagłębić się w prawdę. Obalanie przesłanek, które niosą stwierdzenia będące amalgamatem wielu warstw przekazu wymaga przeprowadzenia dogłębnego studium każdego przypadku osobno. Często problem stanowi już sam rodowód twierdzenia. Dodatkowo poprzez istnienie różnorakich metod badawczych i przez zanieczyszczenie natury badającego człowieka jego osobistymi sympatiami, nie jest możliwe poznanie prawdy. 

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Bałtyk i Polska perspektywa

Odnośnie naszych polskich stereotypów, podobnie jak w każdym innym narodzie, najmocniej akcentowane tony zależne są od tego co najmocniej imponuje lub w przypadku negatywnego przekazu czym najmocniej gardzą ludzie znajdujący się na danym szczeblu drabiny społecznej. Nie ma też przesłanek, aby twierdzić, że im wyżej, tym większa świadomość zafałszowania faktów przez wyżej opisane zjawiska. Świadomość pojawia się dopiero po wykonaniu pracy, do której niezależnie od stanu ludzie są tak samo nieprzychylni i tylko część jest na tyle wytrwała aby ją podjąć. W warunkach demokracji tworzy to doskonałe narzędzie do grania na emocjach tłumu. Zazwyczaj gra ta polega na polaryzowaniu społeczeństwa, poprzez wytłuszczanie haseł o zabarwieniu negatywnym. Stereotypy pozytywne są wykorzystywane już po polaryzacji, celem skonsolidowania na poziomie czysto emocjonalnym jednej z wyodrębnionych wcześniej grup. Pobłażliwość w takiej kreacji może doprowadzić do sytuacji, którą bardzo dobrze obrazuje jedna ze scen dialogowych z filmu pt. „Zielona Książeczka„. Jeden z bohaterów chwali się uznaniem swoich znajomych otrzymywanym za „wciskanie najlepszego kitu„, z czego jest ewidentnie dumy. Drugi z bohaterów roztropnie pyta go „Nie przeszkadza Ci, że przyjaciele, bliscy, uznają Cię za kłamcę?”.

Pojawia się pytanie, czy można wykorzystać zjawisko stereotypu do budowy tożsamości narodowej, do ciągłego konsolidowania grupy ludzi? Na logikę ciężko jest poprowadzić proces społeczny zaczynając od ubocznego produktu prawidłowej przemiany. Nie da się uzyskać prawdy z jakiejś nieznanej ilości półprawd. Można stworzyć jedynie wrażenie poprzez kreowanie mitu, czyli historii o zabarwieniu sakralnym, a samo słowo „mit” ma zabarwienie sugerujące zniekształcenie prawdy. 

1 „Narody i stereotypy”, 1995, str. 19-21. 

2 Słownik Języka Polskiego PWN <<https://sjp.pwn.pl/slowniki/stereotyp.html>>. 

3 Public Opinion” 1946. 

4 Prejustice: A Problem in Psychological and Social Causation The Journal Of Social Issues” 1950 listopad nr 4 

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1(11)/2023.

Grafika: pexels.com

Artykuł Stereotyp a tożsamość narodowa pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Wśród osób zainteresowanych twórczością J.R.R. Tolkiena, zwłaszcza tych lokujących swój światopogląd po prawej, względnie katolickiej lub konserwatywnej stronie barometru politycznego, pada często pytanie o poglądy prywatne (polityczne) samego Profesora. Usiłuje się odpowiedzieć na to słusznie poszukując wskazówek w epistolografii tolkienowskiej oraz na kartach książek pisarza, w których w znacznej mierze są one zawarte. Wszak, jak sam Tolkien powiedział, „był właściwie hobbitem we wszystkim oprócz wzrostu”.

Czy można zatem określić, zgodnie z wyżej opisanym stanowiskiem, Profesora Johna jako politycznie mikropaństwowego, proagrarnego, trochę luddystycznego duchowego monarchistę (jak wynikałoby z dokładnego opisu hobbitów i Shire we Władcy Pierścieni)? Pewnie tak. Zwłaszcza, że jak sam stwierdził w słynnym liście do syna Christophera z 23 listopada 1943 roku, jego „poglądy polityczne skłaniają się coraz mocniej w kierunku filozoficznie rozumianej anarchii lub niekonstytucyjnej monarchii” (list ten do dziś pozostaje ważnym dokumentem dla wszystkich anarchomonarchistów). Tamże utrzymywał, iż „aresztowałby każdego, kto używa słowa państwo (w jakimkolwiek innym sensie niż dla opisania nieożywionej rzeczywistości Anglii i jej mieszkańców, rzeczy pozbawionej władzy, praw lub woli); a po umożliwieniu sprostowania, straciłby go, jeżeli pozostawałby on uparcie przy swoim”!

O ustroju ojczyzny hobbitów – Shire wiemy z Władcy Pierścieni tyle, że kraj podzielony był na cztery Ćwiartki (Zachodnia jeszcze na dwie części: Buckland i Westmarch), istniała historyczna i czysto reprezentacyjna funkcja arystokratyczna Thaina, w Michel Delving (stolicy) urzędował wybierany na wiecu Burmistrz, a po kraju krążyli Szeryfowie i pocztowi. Znajdujemy tam także wzmiankę o tym, że w hobbitach silna i żywa jest pamięć o dawnych królach Dużych Ludzi, którym Shire składa hołd i zawdzięcza wszystkie swoje prawa i wolności, a których to królów i królestw od dawna już nie ma. I to w rzeczywistości całość hobbickiej anarchodemokracji paraplemiennej z którą autor się utożsamiał. W mentalności Małego Ludu przebija także przywiązanie do własnej Ćwiartki Shire (oraz podejrzliwość względem mieszkańców Bucklandu, podzielana przez większość hobbitów), analogiczne do tego rozumienie Anglii – jako zjednoczonej tradycyjnej heptarchii – nie obce było Tolkienowi.

Jednocześnie Profesor otwarcie wspierał Francisco Franco i obóz nacjonalistyczny w czasie hiszpańskiej wojny domowej (1936-1939), zatem sympatyzował z opcją bardzo centralistyczną i propaństwową. Oczywiście czynnikiem decydującym było opowiedzenie się po stronie cywilizacji wobec inwazji antycywilizacji komunistycznej i oburzenie Tolkiena na republikańskie zbrodnie poczynione na katolikach, duchownych i obiektach sakralnych w Hiszpanii, zatem wymiar ustrojowy czy polityczny był tu mniej istotny. J.R.R. otwarcie potępiał zarówno narodowy socjalizm niemiecki, jak i komunizm. Do końca życia pozostał gorliwym katolikiem i mimo reform posoborowych starał się uczęszczać na Mszę Święte sprawowane w tradycyjnej formie, albo ostentacyjnie i głośno odpowiadał na wezwania liturgiczne po łacinie, ignorując resztę wspólnoty akceptującej język angielski w liturgii.

Ostatecznie, jakkolwiek ciężko jednoznacznie opisać poglądy polityczne Tolkiena (najwłaściwiej byłoby stwierdzić, że był człowiekiem niepolitycznym, apolitycznym albo wręcz antypolitycznym), to jedno pozostaje jasne: był patriotą i to lokalnym. W czym także upodabniał się do hobbita.

Tolkien pogardzał imperializmem, gdy mówił lub pisał o patriotyzmie, to zawsze o Anglii, nigdy o Wielkiej Brytanii. Ujął to nawet dosłownie w liście 53. (także adresowanym do syna z 9 grudnia 1943 roku): „Ponieważ kocham Anglię (nie Wielką Brytanię i na pewno nie Brytyjską Wspólnotę Narodów, wrr!)”.

Dwa lata później pojawił się list 100. (adresat ten sam, 29 maja 1945), uzupełniający odczucia Profesora związane z imperialistyczną polityką wielkich mocarstw: „Nie wiem o brytyjskim ani amerykańskim imperializmie na Dalekim Wschodzie nic co nie napełniałoby mnie żalem lub odrazą…”

Ponieważ Tolkien był przede wszystkim lingwistą, wielką wagę przykładał do lokalności języka i jego ochrony przed uleganiem zewnętrznym dewiacjom. Wiele mówiącym na temat tego zagadnienia jest inny fragment wspominanego już listu ojcowskiego o numerze 53:
„Hmm, cóż! Zastanawia mnie (jeżeli przetrwamy tę wojnę) czy znajdzie się jakaś nisza, choćby cierpiętnicza, pozostawiona dla reakcjonistycznych wsteczników jak ja (i ty). Tym większe jawią się sprawy, im mniejsza i nudniejsza lub bardziej płaska jest Ziemia. Wszystko staje się jednym, przeklętym, prowincjonalnym przedmieściem. Kiedy już zaprowadzą amerykańskie standardy sanitarne, pogadanki motywacyjne, feminizm i masową produkcję na całym wschodzie: bliskim, środkowym i dalekim, w Z.S.R.S., w Dalszej Dali i Wewnętrznym Mumbolandzie, w Gondwanie, Lhasie i w wioskach najmroczniejszego Berkshire, jakże szczęśliwi się staniemy. W każdym razie ograniczy to podróżowanie. Nie będzie bowiem dokąd jechać. Za to ludzie będą (według mnie) szybciej pracować. Collie Knox twierdzi, że ósma część populacji świata porozumiewa się po ‘angielsku’, co czyni ją najliczniejszą grupą językową. Jeśli taka jest prawda – cholerna szkoda, powiadam. Niech klątwa wieży Babel spadnie na ich języki tak, by mogli mówić tylko ‘baa baa’. Znaczyłoby to zresztą to samo. Myślę, że powinienem odmówić komunikowania się w jakimkolwiek inny narzeczu niż staromercjański (Old Mercian)”.

Z kilku przytoczonych powyżej fragmentów układa nam się obraz człowieka zafascynowanego mozaiką kulturową i językową Ziemi, tradycjonalisty, antyindustrialisty, antyglobalisty i lokalnego patrioty, który z przerażeniem patrzy na powolną śmierć jego świata. Profesor zapytany o pochodzenie, zapewne odparłby, iż jest Anglikiem z Oxfordshire, tutejszym. Choć Tolkien urodził się w „brytyjskiej kolonii” (Bloemfontein, RPA), osiadł w Oxfordzie i związał się z tym miejscem całym sobą. Najdonioślejszym jego wspomnieniem z życia poza Anglią (z dzieciństwa) było dla niego niebezpieczne ukąszenie przez jadowitego pająka południowoafrykańskiego. Nie pozostało to zresztą bez konsekwencji w postaci przerażających, negatywnych postaci pajęczych występujących na kartach Silmarillionu, Hobbita i Władcy Pierścieni.

Obawy J.R.R. Tolkiena, związane z totalitarną władzą, mechanizacją, degeneracją przemysłową środowiska naturalnego, ale również dotyczące centralizacji, nachalnej „urawniłowki” kulturowej oraz kolonizacji mentalnej i cywilizacyjnej dokonywanej przez cichych imperialistów (po wojnie zwłaszcza USA i Z.S.R.S) zostały wyraźnie zaznaczone w fabule Władcy Pierścieni. Również przedmiotowe dla niniejszych rozważań zabijanie lokalności, języka i różnorodności na rzecz globalnego porządku czy emisja silnych modernistycznych, obstrukcyjnych prądów ideowych, niszczących tradycję, to cechy wyróżniające siły ciemności próbujące przejąć kontrolę nad Śródziemiem w czasie Wojny o Pierścień. Zwłaszcza symptomatyczne jest tu określenie zdrajcy – Sarumana Białego – przydomkiem Sarumana Wielu Barw, co niejako proroczo przewiduje działanie sił antycywilizacji obecnych w dzisiejszym świecie.

W październiku 1988 roku ukazał się w Vanguardzie artykuł Steve’a Brady’ego, pt. J.R.R. TOLKIEN: An inspiration to Nationalists. Warto przytoczyć zawartą w nim następującą myśl:
“Ale być może najgłębszym odczuciem J.R.R. Tolkiena, jedynym, które, jak zobaczymy, inspirowało większość jego pisarstwa, był prosty, serdeczny patriotyzm. Był to raczej angielski, a nie brytyjski nacjonalizm; w rzeczywistości był zakorzeniony jeszcze bardziej lokalnie, bo w jego rodzinnym domu w West Midlands”.

Jest to stwierdzenie syntetycznie oddające „tutejszość” Tolkiena i jego zapatrywania na tożsamość zbiorową, która występuje na poziomie niższym nawet niż narodowy. W omawianym artykule autor rozpoznaje także liczne powiązania ideowe Profesora z myślą dystrybucjonistyczną, zwłaszcza wychodzącą spod piór G.K. Chestertona i H. Belloca.

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Ognisko bardzo osobiste. Tolkienistyczno-dystrybutystyczne rozważania o paleniu fajkowego ziela

Na koniec, warto wspomnieć o arcyciekawej inicjatywie polskiego badacza-tolkienisty Ryszarda „Galadhorna” Derdzińskiego, który z sukcesami dochodzi pruskich korzeni przodków Profesora Tolkiena w ramach projektu Tolkien Ancestry. Pan Derdziński jest także m.in. redaktorem tolkienowskiego portalu Elendilion.pl oraz związanego z nim czasopisma Simbelmynë. Wymienione podmioty są godne polecenia jako rzetelne i prowadzone z pasją źródła wiedzy dla osób chcących zagłębić się w tolkienistykę.

Tolkien powiedział kiedyś do grupy Holendrów, którzy akurat fetowali jego osiągnięcia:

„Spoglądam na Wschód, Zachód, Północ, Południe i nie dostrzegam Saurona. Widzę jednak, że Saruman ma wielu następców. My, hobbici, nie mamy przeciwko nim żadnej magicznej broni. Jednakże, moi drodzy hobbici, wznoszę ten oto toast: za hobbitów. Oby przetrzymali sarumanowe nasienie i ponownie ujrzeli wiosnę rozkwitającą na drzewach.”

I tego wypada życzyć sobie, jak i wszystkim PT Czytelnikom poczuwającym się do jedności z powyższym wezwaniem.

Wszelkie cytaty zawarte w tekście stanowią własne tłumaczenie autora z języka angielskiego.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 4(10)/2022.

Grafika: Creative Commons CC BY 3.0

Artykuł Profesor Tolkien, czyli człowiek tutejszy. Tolkienowskie rozumienie lokalnej tożsamości wspólnotowej pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Japonia stanowi przedziwny przypadek – niewiele możemy dziś wskazać krajów, które pozostają silniej zakorzenione w swojej przeszłości, a zarazem z większym pędem brną ku przyszłości. O ile podstawowa wiedza w zakresie historii, kultury czy obyczajowości danego kraju bywa bardzo pomocna w jego poznaniu, tak w przypadku Nipponu merytoryczne przygotowanie może nam jedynie podsunąć pewne wskazówki. Mamy bowiem do czynienia z organizmem państwowym zupełnie niepodobnym do naszych realiów, wypełnionym ceremoniałem i niuansami, odmiennym na skutek wieków polityki izolacjonizmu. Nim Japonia stała się nowoczesnym cesarstwem, ornamentalną monarchią na wzór europejski, znalazła swój początek mrokach VII wieku p.n.e., gdy tron objęli pierwsi spośród tenshi (synów niebios). Choć od czasów półmitycznych na Chryzantemowym Tronie zasiadło dotychczas 126 cesarzy, składając się na najstarszą dynastię panującą w dziejach, japońska specyfika zwyczajowo, aż do II połowy XIX wieku, ograniczała władzę cesarza do funkcji ceremonialnych, podczas gdy realne kompetencje przejmowały inne podmioty. Jednym z nich był siogunat rodu Tokugawa, wojskowa dyktatura, która trwała w latach 1603-1868, znana w historii pod nazwą epoki Edo. Po niej nastąpiła epoka Meiji, od której nazwę bierze ustrojowa restauracja, skończona w 1912 r. Dla porządku warto dopisać kolejne elementy periodyzacji dziejów kraju: w 1926 r. rozpoczęła się epoka Showa, od 1989 epoka Hensei, a w 2019 r. rozpoczęła się trwająca nadal epoka Reiwa.

Japonia przed restauracją Meiji

W połowie XV wieku, na skutek wojny Onin, w Japonii wyłoniły się lokalne potęgi militarne. Gubernatorzy sioguna (naczelnego wodza, generała) zyskiwali coraz większą władzę w podległych sobie prowincjach, tworząc nową klasę władców – daymio (w Europie odpowiednik stanowi „pan feudalny”). Daymio wywodzili się od samurajów i już w XVI stuleciu zdobyli potężną władzę w swych małych państewkach, formalnie podtrzymując zobowiązania wasalne wobec sioguna. Daymio prowadzili ze sobą wojny o terytoria i wpływy, a okres ich nasilenia został uwieczniony w historii jako segoku, czyli „kraj pogrążony w wojnie”. Konflikty wyniszczyły niektórych lokalnych władców innych umacniając w potędze, a społecznym skutkiem było wzmacnianie samorządności bowiem obrona przed zagrożeniami leżała w gestii miast i wsi. Dużą rolę odgrywały kontakty z Europą, a zwłaszcza import tamtejszych rozwiązań technologicznych, jak muszkiety i działa. Koszty sprowadzania zaawansowanej broni były ogromne, a wyposażeni w nią przedstawiciele najważniejszych rodów doprowadzili do stopniowego zastępowania drewnianych zamków twierdzami z kamienia, zdolnymi do obrony przed ciężkimi pociskami.

Wiek XVI to także epoka „trzech zjednoczycieli”, Nobunagi, Hideyoshiego oraz Ieyasu – władców, którzy wysławili się wydawaniem edyktów regulujących system miar, prawo dostępu do broni, prawo do użycia przemocy i inne. Potężni daymio pragnęli spacyfikować podległe sobie ziemie, monopolizując prawo do używania przemocy. Samurajom wyznaczono rolę wymierzających sprawiedliwość rozjemców, a deklaracja zapewnienia zwykłej ludności bezpieczeństwa i ochrony przed zagrożeniami legitymizowała system.

Na początku XVII wieku roku rozpoczęła się epoka Edo, a wkrótce po władzę sięgnął siogun z rodu Tokugawa. Historycy nazywają ten okres mianem bakuhanu, a pojęcie to bierze się od bakufu (siogunatu) oraz systemu hanów, czyli podległych siogunom ziemskich panów, stojących na czele feudalnych lenn – daimyo. Cesarz, nie po raz pierwszy w historii, stał się de facto sługą wojskowej dyktatury, która odebrała mu niemal wszystkie kompetencje praktyczne i pozostawiła w roli żywego bóstwa, mistrza ceremonii i rytuałów. Podobnie jak w przypadku dwóch wcześniejszych siogunatów, nie brano pod uwagi zniesienia urzędu cesarza, który był zbyt głęboko osadzony w świadomości mieszkańców kraju. Kilkukrotnie próby poszerzenia wpływów, podejmowane przez cesarzy, nie przyniosły skutku.

Sytuacja Japonii pod rządami siogunatu Tokugawy – izolacjonizm

Japonia wkraczała w wiek XVII w pozornie korzystnej sytuacji gospodarczej – rozwój rzemiosła i handlu pozwolił na wykształcenie w połowie wieku dwóch półmilionowych ośrodków miejskich, Kioto i Osaki. Poprzez podboje i konfiskaty ród Tokugawa zwiększał zasobność w ziemie i potencjał ludnościowy, dystansując inne klany – klan Maeda, drugi pod względem potencjału, czerpał przeszło sześciokrotnie niższy dochód, a terytoria kontrolowane w pełni przez siogunów Tokugawa stanowiły ok. ¼ powierzchni kraju.

Dla zabezpieczenia swej władzy siogunat scentralizował administrację, wprowadził system kontroli, a także wydał szczegółowe rozporządzenia dotyczące poszczególnych grup i klas społecznych. Kraj funkcjonował w klasycznym modelu, zbliżonym do feudalnej Europy, choć z większą rolą czynnika biurokratycznego. Silna struktura miała dwojaki skutek – wewnętrznie w Japonii panował spokój, który umożliwiał rozwój kultury i sztuki, rozbudowę miast, doskonalenie rzemiosł. W tym samym czasie cierpiała gospodarka – z pozoru wzrastała zamożność i dostatek, ale faktycznie kraj pozbawiony dostępu do nowinek technologicznych i rozwiązań przyspieszających prace tkwił w dotkliwym zapóźnieniu. Z czasem zaczęło to wzmagać niepokoje ludności chłopskiej, które nasiliły się zwłaszcza w II połowie XVIII wieku. Główną przyczynę konfliktów i rozruchów stanowiła spekulacja cenami ryżu, która skutkowała ubóstwem i głodem. Zdeterminowani buntownicy atakowali magazyny żywności, jednak samurajowie radzili sobie z takimi zagrożeniami.

Z czasem jednak buntownicze nastroje słabły,  ograniczeni do funkcji wojskowych samurajowie mieli coraz mniej obowiązków, a ich szeregi zaczęły się zmniejszać. Tymczasem do kraju zaczęli napływać misjonarze, głównie hiszpańscy i portugalscy jezuici, których szybko zaczęto postrzegać jako zagrożenie. P. Theroux zauważył, że ówcześni mieszkańcy wysp japońskich wykazywali znaczne skłonności ku chrześcijaństwu, co przekładało się na masowe nawrócenia i gotowość na męczeństwo. Prześladowania obrazowo ukazał Martin Scorsese w filmie „Milczenie” z 2006 r., w którym dwaj misjonarze przybywają do Japonii by odnaleźć zaginionego przed laty menora, przy okazji nawracając tubylców i udzielając im sakramentów.

Reakcją siogunatu było wprowadzenie w 1639 r. polityki sakoku czyli izolacji kraju, zamknięcia jego granic dla przybyszów jak i poddanych Tokugawy oraz radykalnego ograniczenia handlu, na który przyzwolenie miało jedynie kilka faktorii chińskich i holenderska Dejima. Ta ostatnia była sztuczną wyspą usypaną z polecenia sioguna, która stała się faktorią Holenderskiej Kampanii Wschodnioindyjskiej w zamian za pomoc w stłumieniu powstania z lat 1637-1638. Wcześniej wyspa miała służyć handlowi z Portugalczykami, ale decyzję zmieniono bowiem krajanie Vasco da Gamy i Magellana mieli ambicje misyjne, podczas gdy Holendrzy kierowali się zyskiem, a do tego, jako protestanci, uchodzili za mniej niebezpiecznych (nota bene siogunat miał ogromny problem ze zrozumieniem różnicy między katolikami a protestantami).

Z czego wynikała wrogość rodu Tokugawa wobec chrześcijan, a zwłaszcza katolików? Lojalność względem pana, której wymagał siogunat, leżała w oczywistej sprzeczności z lojalnością wobec Boga reprezentowanego przez misjonarzy. Głosiciele słowa Bożego zyskiwali wpływy, które niepokoiły lokalne władze; ich przekaz był egalitarny, a to naruszyło uświęconą zwyczajem strukturę społeczną. Siogunat miał ponadto w pamięci boje z armiami mnichów, którzy, zwłaszcza w okresie „trzech zjednoczycieli”, stawiali zaciekły opór kiedy próbowano im narzucać własną wolę.

Najczęściej nawracali się chłopi (być może poszukujący siły w ciężkim życiu), a także roninowie – „samotne wilki”, samurajowie, którzy zostali pozbawieni pana. Obawy siogunatu okazały się częściowo słuszne – w latach 1637-1638 siły dwu wspomnianych wyżej klas stanowiły awangardę powstania na półwyspie Shimabara. U podstaw zrywu leżało podniesienie podatków dla chrześcijan i nasilenie ich prześladowań co skłoniło 27 tysięcy osób do zbrojnego oporu. Buntowników stracono, a aparat represji i antykatolicką obsesję, która zapanowała po tych wydarzeniach, można przyrównać do walki z „papistami” w stuartowskiej Anglii, także w wieku XVII.

Choć samurajowie pod rządami rodu Tokugawa ulegali stopniowej deklasacji, w zmniejszającym się gronie doprowadzili do wykrystalizowania się swojego etosu, który miał im zapewnić przetrwanie. Podczas izolacjonizmu wykształcił się także etos chonin, czyli japońskiego mieszczaństwa.

Japonia spogląda ku światu

Przez całą epokę Edo europejskie potęgi nie ustawały w wysiłkach na rzecz nawiązania relacji handlowych z Japonią. Kraj stanowił rynek zbytu, jego zapóźnienie technologiczne oznaczało perspektywę rychłego zapotrzebowania na technologiczne rozwiązania Starego Świata, a ponadto dysponował pożądanymi dobrami jak jedwab, laka czy papier. Intensyfikacja prób zbliżenia nastąpiła w I połowie XIX wieku, gdy prym wiedli w nich Wielka Brytania i Rosja, a później także Stany Zjednoczone. Siogunat pozostawał jednak nieugięty, a dopiero wewnętrzne zmiany skłoniły jego decydentów do przemyślenia swojego położenia.

Społeczeństwo się przeobrażało – ubożejący chłopi coraz częściej przenosili się do miast, gdzie poszukiwali zatrudnienia w charakterze taniej siły roboczej. Najczęściej trafiali do manufaktur pozostających pod kontrolą najpotężniejszych panów i wysokiej arystokracji. Rosnącą grupę mieszkańców miast stanowili „przebranżowieni” samurajowie, parający się odtąd handlem i drobnym wytwórstwem. Tracili klasowe przywileje i prestiż, ale nie porzucali swojej dumy – na miarę swoich możliwości nadal pracowali na dobre imię swoich rodów, pielęgnując przy tym nienawiść do rodu Tokugawa. 

Przełom w relacjach Japonii z europejskimi potęgami nastąpił w latach 50. XIX wieku za sprawą Amerykanów. Do Kraju Kwitnącej Wiśni wysłano ekspedycję Jamesa Glynna, która odniosła negocjacyjne fiasko w Nagasaki, a po powrocie, w sprawozdaniu przed Kongresem, zaleciła porzucenie dyplomacji na rzecz argumentów siłowych. Zgodnie ze wskazaniem w 1853 r. do Japonii popłynęła ekspedycja wojskowa pod dowództwem komandora Perry’ego, który zuchwale nakazał swojej załodze zejście na ląd pod czujnym okiem trzymających dystans tubylców. Był to zaledwie mały pokaz siły i posiadanego uzbrojenia. Rok późnej do kraju skierowano kolejną ekspedycję Perry’ego, który tym razem stał na czele 9 jednostek pływających, wyposażonych w działa i jednostki lądowe.

Siogunat coraz bardziej zdawał sobie sprawę z własnej słabości i bezsilności wobec nowoczesnej broni. Uległ, wyrażając zgodę na podpisanie traktatu Japońsko-Amerykańskiego w Kanagawie. Na jego mocy Amerykanie uzyskali dostęp do portów w Shimoda i Hakodate, a ponadto zainstalowali swojego konsula w pierwszym z wymienionych miast. Wkrótce także inne państwa podpisały podobne umowy handlowe korzystne dla przybyszów, podczas gdy Japonia traciła wpływ na taryfy importowe, a także wpływ na poczynania Europejczyków, którzy na wyspach niejako stali ponad prawem.

Warto odnotować, że Perry nie miał zbyt dużej wiedzy na temat istniejącego w Nipponie systemu władzy. Oczekiwał pertraktacji z samym cesarzem, podówczas Komeiem, bądź jego reprezentantem, jednak finalnie zasiadł do stołu z przedstawicielem sioguna. Cesarz pozostał odizolowany, a ród Tokugawa mierzył się z coraz większym problemem. W obliczu tego Zwierzchnik Rady Starszych klanu zdobył się na decyzję bez precedensu – rozesłał do wszystkich daymio list z zapytaniem o stosunek do kontynuowania polityki izolacjonizmu. Oczekiwano, że sposób ten zapewni legitymizację (jak wizerunkowe referenda, których wynik jest przesądzony z góry), ale okazało się, że część spośród najważniejszych dygnitarzy popiera otwarcie kraju i jego portów na cudzoziemców.

Dla siogunatu umowy międzynarodowe były grą na czas i odwlekaniem nieuniknionego. Wraz z europejskimi statkami do Japonii przybyło świadectwo rozwoju i zaawansowania. Mieszkańcy kraju, dotąd kształtowani poprzez propagandę i nie znający zewnętrznego świata byli zszokowani, że ludy spoza ich ziem nie są dzikie i nieokrzesane. Nowoczesne jednostki pływające, broń i sprzęt podkopywały pozycję rodu Tokugawa, który coraz częściej obwiniano o japoński anachronizm. W obliczu zwiększonej ilości wizyt statków pod banderą Wielkiej Brytanii, Francji oraz Rosji, zaniepokojony siogunat postanowił, przy pomocy Holendrów, zbudować nowoczesną flotę, zdolną do konkurowani z wiodącymi potęgami. To z kolei wymagała znaczących ustępstw władzy, która stopniowo luzowała ucisk – hanowie mogli odtąd budować wysokotonażowe okręty i wzmacniać swój potencjał militarny. Siła hanów rosła wprost proporcjonalnie do potencjału siogunatu. Legitymizacja wojskowego absolutyzmu rodu Tokugawa powoli upadała, a okazji na zwiększenie nie przegapił dwór cesarski, który coraz pewniej przesuwał ciężar polityki i wykrawał własny kawałek tortu. Upowszechniły się hasła o czci dla cesarza i obaleniu siogunatu. Zapach nowej epoki unosił się w powietrzu.

Schyłek władzy siogunatu Tokugawa

Siogunowie, choć podtrzymywali feudalne mechanizmy w czasach, kiedy w Europie wprowadzano konstytucje, ograniczano władzę monarchii, arystokracji i Kościoła, nie byli oderwani od rzeczywistości. Niemal przez całą epokę Edo poszukiwano rozwiązań, które zniwelują technologiczne zapóźnienie, np. w 1720 roku zezwolono na import europejskich książek. Anachronizm rodu Tokugawa nie był jego jedynym problemem. Miasto Edo, dzisiejsze Tokio, dwukrotnie zostało niemal doszczętnie zniszczone przez pożar. W 1657 r. w ciągu zaledwie trzech dni życie straciło około 100 tysięcy osób (zaledwie 9 lat później słynny pożar niemal zrównał z ziemią szekspirowski Londyn). Na lata 1833-1837 przypadła klęska głodu, której siogunat nie potrafił stawić czoła w oparciu o japońskie uprawy.

W 1837 frustracja popchnęła urzędnika Heihachiro do wszczęcia powstania, które władza zwalczyła z ogromnym trudem. Struktura kraju była zdecentralizowana i koncentrowała się na relacjach między siogunatem, a lokalnymi daymio. Próby modernizacji tego systemu nie przynosiły pożądanych efektów bowiem panowie obawiali się szkody dla własnych interesów. Klan Tokugawa nie był także w stanie podnieść podatków na tyle, by wpływy mogły pokryć koszt zbudowania nowoczesnej armii. Wielu władców przekonało się na własnej skórze, że podnoszenie podatków zawsze stwarza widmo buntu, o czym własną głową przekonał się król Karol I Stuart. Zawiodły próby  reform i modernizacji kraju przeprowadzone przez Yoshinobu Tokugawę, który swoje pomysły czerpał z doświadczeń posła wysłanego do Holandii.

W 1864 r. han Choshu wystąpił przeciwko siogunatowi i podjął próbę zajęcia dworu cesarskiego. Bunt został stłumiony, ale wkrótce władzę hana obalili samurajowie z Choshu wsparci przez siły hana Satsumy. Po odparciu wojsk siogunatu rebelia przyciągała kolejnych zwolenników, podczas gdy władza klanu Tokugawa słabła. Rebelianci mieli przewagę w wyszkoleniu – przygotowywali się od dawna, podczas gdy samurajowie, za sprawą braku walki, często zatracali bitewny kunszt i ducha walki. Pojawiły się dwie konkurujące ze sobą ideologie odnoszące się do systemu władzy. Pierwsza, nazywana sonno-joi (czcić cesarza, wypędzić barbarzyńców), zakładała obalenie rządów siogunatu i przywrócenie pełni władzy cesarskiej. Bohaterem jej zwolenników został Takayama Hikokuru, samuraj i historyk, który odkrywszy w 1793 r., że siogunat uzurpuje prerogatywy cesarskie popełnił honorowe samobójstwo. Druga, znana pod nazwą kobu gattai, zakładała współpracy między siogunatem, panami feudalnymi (han, daymio) oraz cesarzem. Zbliżenie chciano uzyskać wydając siostrę cesarza za sioguna.

W roku 1867 wybuchła wojna boshin (wojna roku smoka), toczona między zwolennikami cesarza, a siłami lojalnymi wobec siogunatu. Kiedy wśród wysokiej arystokracji pojawił się wyraźny rozdźwięk, siogun Yoshinobu Tokugawa abdykował, licząc na to, że w zmienionym systemie członkowie jego klanu pozostaną państwową elitą. Cesarz zadecydował jednak o całkowitej likwidacji klanu, a wtedy jego zwierzchnik postanowił zająć monarszy dwór w Kioto (cesarskiej stolicy nim przeniesiono ją do Tokio). Niechętni nowinkom zwolennicy sioguna szybko ulegli zmodernizowanym siłom cesarstwa. Yoshinobu ze swoimi poplecznikami i grupą francuskich doradców poddał się i uciekł by na Hokkaido założyć efemeryczną Republikę Ezo. Jej funkcjonowanie oparto na amerykańskim modelu republikańskim, jednak nie pozwoliło to wydłużyć zaledwie 5-miesięcznego bytu quasipaństwowego. Jedyny prezydent tego tworu, Takeaki Enomoto w petycji do dworu cesarskiego domagał się możliwości kultywowania tradycji siogunatu na terenie wyspy Ezo (dziś Hokkaido), ale spotkała go odmowa.

Cesarz stał się niepodzielnym władcą, cudzoziemcy pozostali w kraju, a zwolennicy rodu Tokugawa zostali ułaskawieni – wielu z ich przedstawicieli odbudowało swą pozycję, obejmując atrakcyjne stanowiska w czasach Restauracji. Dynastia istnieje do dnia dzisiejszego – praprawnuk ostatniego sioguna zamieszkuje Tokio i trudni się działalnością biznesową. Rodzina raz w roku spotyka się w świątyni w Shinto, gdzie znajduje się grób Ieyasu Tokugawy, pierwszego sioguna. Jak podkreśla w swej wypowiedzi dla „Los Angeles Times” z 1990 r., pewne cechy dawnego japońskiego społeczeństwa, jak lojalność czy hierarchia, przetrwały, a ciągłość nigdy nie została przerwana.

Restauracja Meiji

Epoka Meiji to czas panowania cesarza Matsuhito, którzy zasiadał na tronie od 1868 do 1912 r. Termin ten tłumaczy się jako „erę światłych rządów”, co oddaje ogrom przemian na polu kulturowym, społecznym, politycznym oraz gospodarczym, a ponadto podkreśla zakończenie „nieoświeconego” siogunatu. W tym okresie Japonia, naznaczona dwuipółwieczną izolacją, uległa szybkiej modernizacji i upodobnieniu do wzorców zachodnich. W opracowaniach okres Meiji często bywa określany mianem rewolucji, jednak była to rewolucja nietypowa za sprawą odgórnego źródła – przewodzili jej samurajowie, a więc stara elita, klasa najbardziej pokrzywdzona przez klan Tokugawa.

Restauracja Meiji nie była jednym wydarzeniem, a skomplikowanym układem procesów i przekształceń, w których możemy dostrzec trzy główne fazy. W pierwszej przewodnią tendencję stanowiła europeizacja i czerpanie wzorców ze Starego Kontynentu i ze Stanów Zjednoczonych. Choć nadal wierzono w mentalną wyższość Japończyków nad innymi ludami, co późnej wyewoluowało w japoński nacjonalizm, to obce wzorce kopiowano bardzo chętnie i bezrefleksyjnie. Nastąpił odwrót od tradycyjnej kultury, porzucenie niektórych rzemiosł i sztuk, zapanowała moda na europejskie zachowania i stroje. Nawet cesarz Mutsuhito w 1888 roku po raz pierwszy publicznie wystąpił w mundurze na wzór europejski, zamiast szaty noszonej przez władców przez ponad 1000 lat.

Po początkowej fazie zachłyśnięcia nowinkami możemy wyróżnić fazę drugą, modernizacyjną. Nadal korzystano ze zdobyczy postępu, ale należało zmierzyć się z zapotrzebowaniem na tożsamość, która nie była Japończykom potrzebna w dobie kontrolującego wszystko siogunatu. Rozumiano, że nadmierne zapatrzenie w obce rozwiązania doprowadzi do stopniowego wynarodowienia. Tymczasem nowopowstały naród zaczął kierować myśli ku rozwiązaniom rodzimym. Ukształtowany system balansował pomiędzy adaptacją postępowych rozwiązań, a zachowaniem własnej tożsamości i niezależności. Celem przyłączenia Japonii do czołówki światowych mocarstw z Europy i Stanów Zjednoczonych sprowadzono zastępy specjalistów w swoich dziedzinach, amerykańskich rolników, angielskich ekspertów od kolei, włoskich artystów czy Francuzów wyspecjalizowanych w rzemiośle wojennym. Bardzo szybko wykorzeniano ostatnie zabytki feudalizmu – już w II połowie XIX wieku kobietom, niegdyś strażniczkom domowego ogniska, zezwolono na „wyprawy studenckie” do Europy (prekursora wymian studenckich Erasmus?).

Między tradycją a nowoczesnością

Już sam termin „restauracja” wymaga doprecyzowania. Japońskie słowo ishin składa się z dwóch znaków oznaczających „kontynuację”, a także „odnowę”. W języku polskim nie występuje termin, który pozwoliłby precyzyjnie oddać to znaczenie, choć „restauracja” (bądź „odnowa”) częściowo rekompensuje ten brak. Zgodnie z przyjętą w Polsce praktyką, pojęcie restauracji odnosi się do odnowienia władzy cesarskiej, co pasuje do wydarzeń w Japonii, choć nie oddaje jej wszystkich aspektów.

Myśliciele dobry japońskiej rewolucji mieli świadomość tendencji do szybkiego adaptowania obcych rozwiązań kulturowych (jak w przypadku chrześcijaństwa na początku ostatniego siogunatu). Możemy wyróżnić dwa nurty: pierwszy, popularny zwłaszcza na początku Meiji zakładał, że Japonia powinna odsunąć się od własnych tradycji i kultury na rzecz postępowej kultury państw Zachodu. Posuwano się nawet do postulatów zakazu nauczania języka japońskiego, promowania małżeństw mieszanych – dyskusje toczono w tzw. Klubach (nota bene miejscach typowych dla rewolucyjnych przekształceń jak w przypadku klubów Palaise Royal podczas rewolucji francuskiej). Pojawił się przełomowe prace, w tym 9-tomowe dzieło Fukuzawy Yukichi, w którym zawarł obszerbe spostrzeżenia z misji dyplomatycznej w Europie. Na szczególną uwagę zasługują trzy tomy, w których autor podjął się wyzwania zaadaptowania na potrzeby japońskie terminów, które w kraju samurajów były zupełnie nieznane. Duży nacisk kładziono na znaczenie edukacji.

Drugi nurt stanowił niejako odpowiedź na pomysły radykalnych reformatorów, którzy swoją działalnością ujednolicili wszelkie relikty doby feudalnej tworząc eklektyczną mieszankę różnych klas społecznych, tradycji i obyczajów charakterystycznych dla samurajów, mieszczan, arystokracji i innych. Początek XX wieku przyniósł renesans wyklętego dziedzictwa siogunatu Tokugawa i wcześniejszych epok. Z plastycznej masy feudalnego dziedzictwa formowano nowe konstrukcje, nie zawsze odpowiadające pierwotnym założeniom. W ten sposób wywindowano rangę gejsz – niegdyś zaledwie artystek bawiących towarzystwo tańcem i rozmową, później żywych nośników tradycji, którymi pozostają do dziś (promocja tradycji i kultury przez rząd Japonii w ostatnich latach zaowocowała rosnącą liczebnością gejsz, zwłaszcza w Kioto).

„Nowe” cesarstwo

W 1868 cesarz Japonii zyskał władzę, jakiej nie posiadła od 1192, a więc w okresie, w którym praktyczne aspekty władzy realizowali siogunowie. Choć przez kilkaset lat władca działał głównie na płaszczyźnie ceremonialnej, jego boski status nigdy nie został zakwestionowany, a podkreślono go w Konstytucji Meiji z 1889 r. Dopiero w 1945 r. uznano cesarza za zwykłego człowieka, a decyzję tą przypieczętowała śmierć ostatniego cesarza-boga w 1989 r. Wówczas kwestia pozycji monarchy przestała być tabu, a badacze ochoczo zaczęli ją podejmować.

Odtworzenie faktycznej władzy cesarza wymagało zaznajomienia się z sytuacją innych monarchii. Japońscy uczeni zostali oddelegowani do analizowania europejskich systemów prawnych, a za najbardziej odpowiednią uznano konstytucję Prus z 1850 r. Jej przewaga polegała na największym wyeksponowaniu roli monarchy – niemiecka monarchia stawiała opór liberalizacyjnej tendencji i podtrzymywała rozwiązania oświeconego absolutyzmu. Choć konstytucja ta mogła najlepiej posłużyć zabezpieczeniu tradycji, niemieccy eksperci ostrzegali Japończyków, że bezmyślne kopiowanie rozwiązań obcych zakończy się katastrofą (możemy tu dostrzec echa „konstytucji naturalnej” de Maistre czy Monteskiusza, wynikającej z charakteru i uwarunkowań narodu, a nie z arbitralnych decyzji prawodawców).  W efekcie powstało rozwiązanie odrębne, choć wykazujące podobieństwa do znanych wcześniej uregulowań. Cesarz-bóg, 122. władca zasiadający na Chryzantemowym Tronie (Mutsuhito) stanowił czynnik stały, na którym można było oprzeć nowoczesne państwo. Dlatego w konstytucji Meiji cesarzowi poświęcono rozdział pierwszy (w konstytucji Prus – rozdział III, a w wieku innych ustawach tego okresu dalsze pozycje).

W treści konstytucji Meiji dobitnie podkreślono monarsze kompetencje i zakres jego władzy. Cesarz był głową narodu, przed którą indywidualnie odpowiadał każdy minister, który był zarazem doradcą władcy. Wszelkie ważne dokumenty wymagały zarówno podpisu cesarza jak i stosownego ministra, co skłaniało przedstawicieli aparatu państwowego do ostrożności, a przede wszystkim czyniło ich odpowiedzialnymi za swoje czyny. Cesarz stał na czele administracji, miał prawo łaski, a także obsadzał kluczowe stanowiska wedle własnego uznania. Stał także na czele sił zbrojnych, co było kluczowe w kraju budującym silną armię. Także władza ustawodawcza leżała w gestii monarchy – wprawdzie, zgodnie z zasadą trójpodziału władzy, kompetencje w tej materii brały się ze zgody parlamentu, to jednak wprowadzenie jakiegokolwiek prawa w życie było uzależnione od woli władcy. Ogólnie rzecz biorąc w oparciu o konstytucję Meiji z 1889 r. cesarz miał szeroki zakres władzy, choć z prawnego punktu widzenia dokument ten czerpał silne inspiracje z dorobku konstytucjonalizmu europejskiego. Należy ponadto odróżnić założenia teoretyczne od faktycznego wykonywania władzy – w historii wielokrotnie konstytucja stanowiła raczej wskazówkę niż ustrojowy fundament.

Samurajowie – kłopotliwa spuścizna

Na początku siogunatu samurajowie wciąż odgrywali znaczącą rolę, spełniając funkcje sądownicze, a także typowe dla swej klasy funkcje wojskowe. Z czasem, częściowo za sprawą braku większych konfliktów i zapotrzebowania na wojowników, ich rola malała, a stan liczebny spadał – niektórzy w sytuacjach bez wyjścia musieli porzucić klasową dumę i podjąć prace innego rodzaju. Uderzano także w ich tradycje – zdelegalizowano seppuku, rytualne samobójstwo, zakazano noszenia miecza oraz walki z jego użyciem. Co ciekawe, choć historia katany sięga VIII wieku n.e., ich produkcję, nazewnictwo i uregulowania kodeksowe pochodzą z epoki Edo. Miecz stanowił dla samuraja swego rodzaju indywidualną relikwię, atrybut, bez którego nie mógł on funkcjonować w sposób niezakłócony.

Samurajowie przetrwali trudną przeprawę przez siogunat Tokugawy, ale w nowych realiach ich pozycja wcale nie była lepsza. Lenna, które nadal posiadali, zostały im skonfiskowane za wypłatą niewielkiego odszkodowania (Kido Takayoshi przewodził grupie szlachciców, którzy zwrócili swe ziemie do domeny cesarskiej, dekonstruując hanat), wraz z wprowadzeniem armii zawodowej w 1873 r. utracili status wojskowy, a edykt wydany trzy lata później zakazał im posiadania samurajskiego miecza (do posiadania jakiejkolwiek broni upoważniono jedynie armię i policję). Szczególnie trudną do przełknięcia pigułką była zmiana podejścia do prowadzenia walki. Samurajowie, którzy odnaleźli się w nowej armii, wcześniej byli uczeni o poświęceniu i honorze, które nadają życiu sens. W nowych realiach kładziono zaś nacisk na przeżycie – pod względem etycznym wartość zupełnie nową dla dawnej klasy wojowników. W tej materii za spadkobierców samurajów możemy uznać żołnierzy kamikaze, którzy jeszcze w latach 40. wyruszali w samobójcze misje poprzedzone odczytaniem bushido i hakiu napisanych przez zmarłych pilotów. Spadając na cel krzyczeli „Banzai” (niech cesarz żyje 10 tys. lat).

W społeczeństwie japońskim, zmuszonym do szybkiego przejścia od feudalnych reliktów do nowoczesnych rozwiązań, przedstawiciele zdeklasowanych warstw, a zwłaszcza samurajowie, wybierali zróżnicowane ścieżki. Część z nich zaadaptowała się w nowej rzeczywistości, podejmując prace w różnych sektorach i dbając o dobre imię swych rodów w nowych realiach. Niektórzy zupełnie nie radzili sobie ze zmianami – pozbawieni możliwości wykonywania tradycyjnych funkcji popadali w uzależnienie od rekompensujących pensji wypłacanych przez państwo. Ich wysokość stopniowo malała, aż w końcu pensje zlikwidowano po wypłacie przymusowego, jednorazowego odszkodowania. Zostali pognębieni zarówno pod względem ekonomicznym jak i kulturowym.

Cesarze nowej epoki

W 1868 na cesarskim tronie zasiadał 16-letni Matsuhito, który jeszcze w tym samym roku ogłosił Przysięgę Cesarską w pięciu artykułach. Był to ogólny zarys kierunku, w jakim kraj miał podążać pod jego rządami. Zakładał uwzględnienie opinii publicznej, wpływ społeczeństwa na kształtowanie państwa, sprawiedliwość i praworządność, powszechny dostęp do wiedzy, a także walkę z zacofaniem. Stolica została przeniesiona do Tokio, a rozwiązania feudalne stopniowo modernizowano lub znoszono. Miejsce lokalnych domen zajęły prefektury podległe cesarskiemu rządowi, poprawiono pozycję chłopów, armię oparto na poborze, a poziom wykształcenia miało wywindować upowszechnione szkolnictwo. Niektóre zmiany spotykały się ze społecznym oporem – powyżej omówiono przypadek samurajów, ale nie oni jedni stracili prestiżową rolę. Częściowo starano się rekompensować nagły zanik wyróżnień i przywilejów poprzez nadawanie nowych tytułów arystokratycznych na wzór europejski.

Ustrój, w oparciu o Konstytucję Meiji z 1889 r., zyskał w toku dyskusji formę monarchii konstytucyjnej z silną rolą cesarza. Ten ostatni był zwierzchnikiem innych organów, zatwierdzał ustawy Parlamentu, mianował i odwoływał najważniejszych urzędników i dowódców, decydował o wojnie i pokoju, a także posiadał przywilej nadawania tytułów, wyróżnień i prawo łaski. W odrębnym dokumencie uregulowane zostały kwestie monarszego dworu wraz z zasadami sukcesji, przynależnością do rodziny cesarskiej i kwestiami honorowymi. Cesarz został określony jako święty i nienaruszalny, zgodnie z wielowiekowym podejściem.

Matsuhito wysławił się dwoma znaczącymi sukcesami militarnymi. Zwycięstwo nad Chinami z 1895 r. zapewniło krajowi zdobycze terytorialne, a pokonanie Rosji w 1905 r. skompromitowało ten kraj i zapoczątkowało proces, który miał w niedalekiej przyszłości doprowadzić do wybuchu rewolucji październikowej i  obalenia władzy Romanowych. Wielbiony cesarz odszedł na wieczny spoczynek w 1912, sprowadzając na kraj żałobę. Jego następcą na Chryzantemowym Tronie został Yoshihito, 123. cesarz, który zasiadał na nim do śmierci w 1926 r. (od 1921 r. de facto pod regencją  syna Hirohito). Był słabym i chorowitym człowiekiem, który przez całe życie zmagał się z powikłaniami choroby przebytej w dzieciństwie. Edukację odbywał w prestiżowym Gakushuin, gdzie ujawnione zostały poważne problemy dydaktyczne, przez co nauczanie kontynuowano przy pomocy prywatnych nauczycieli. Był pierwszym w historii kraju księciem i następcą tronu, który złożył zagraniczną wizytę (w Korei). Za jego sprawą na dworze wprowadzono monogamię. Po śmierci w wieku zaledwie 47 lat „chorowity cesarz, jak go nazywano, został tako pierwszy władca Japonii pochowany w Tokio.

Jego następcą został syn Hirohito, który na tronie zasiadał przez rekordowe 62 lata i 13 dni. Jako pierwszy władca Japonii odbył podróż do Europy, co wywołało niezadowolenie doradców, którzy uważali, że święty cesarz, inny od wszystkich pozostałych władców świata, nie powinien podróżować do obcych krajów. Podczas II Wojny Światowej Hirohito sprzeciwiał się paktowi z III Rzeszą i militaryzacji gospodarki, jednak nie miał on realnego wpływu na wydarzenia. Po kapitulacji Japonii w 1945 r. formalnie pozostał władcą z prerogatywami ceremonialno-reprezentacyjnymi, ale utracił status istoty boskiej, kończąc tradycję sięgającą VII wieku p.n.e. Jego radiowa przemowa wygłoszona 15 sierpnia była dla Japończyków niezwykłym przeżyciem bowiem większość z nich nigdy wcześniej nie słyszała głosu cesarza.  Ocena jego poczynania podczas II WŚ bywa zróżnicowana – niektórzy historycy obwiniają go o konflikt ze Stanami Zjednoczonymi i Anglią, zaś inni uważają, że to on ów konflikt zakończył możliwie najwcześniej, czyli jeszcze w 1945 r. W czasie trwania konfliktu uważano go za zbrodniarza wojennego sądząc przy tym, że osądzanie wówczas jeszcze boskiej osoby miałoby negatywne skutki. Resztę życia upłynęło mu na spokojnym wypełnianiu obowiązków głowy państwa, a wolny czas umilał sobie prowadząc badania w zakresie biologii morskiej.

Kwestia religijna w Meiji

Chrześcijaństwo zostało zalegalizowane, a do kraju ponownie przybyli misjonarze. Siogunat nigdy nie zdołał całkowicie wytępić wyznawców Chrystusa, a po dwóch i pół wieku prześladowań w Japonii nadal funkcjonowało ok. 50-60 tys. kakure-kirishitan. Nie można ich jednak prosto zakwalifikować jako katolików bowiem odseparowani od papieża i hierarchii modyfikowali swoje wierzenia, usuwając niezrozumiałe elementy kultu bądź dodając nowe. Także wiara przekazana im przez misjonarzy w XVII wieku nie była ortodoksyjna – stosowano zabiegi znane z Ameryki Południowej, gdzie nową religię wdrażano adaptując na jej potrzeby elementy wcześniejszych kultów, wierzeń i obrzędów, podobnie jak to czyniono w chrystianizowanej Europie, a także wśród plemion Nowego Świata. Niektórzy chrześcijanie zaczęli uczęszczać na zwyczajne msze podczas gdy inni kontynuowali praktykowanie własnej quasichrześcijańskiej religii. Na centralną postać chrześcijaństwa epoki Meiji wyrósł Uchimura Kanzo – potomek samurajskiej rodziny, który po podróży do Stanów Zjednoczonych, gdzie zbierał doświadczenie pedagogiczne, w Japonii założył ruch Chrześcijaństwo bez kościoła, „kościół” dla wszystkich tych, którzy nie mają swojej świątyni, sierociniec dla zagubionych dusz.

Początkowo pojawiła się znana w Japonii obawa o skokowy wzrost ilości konwersji, a co z tym idzie – zaburzenie społecznej hierarchii oraz umniejszenie roli cesarza. Okazało się jednak, że chrześcijaństwo po 250 latach nie było już tak zachęcające dla Japończyków, a jego wyznawcy pozostali nieliczni. Stan ten utrzymał się do dnia dzisiejszego, gdy katolicy stanowią mniej niż 1% społeczeństwa, a posługę pełnią zwłaszcza cudzoziemscy zakonnicy.

Echa feudalnej Japonii

Choć współczesna Japonia znajduje się w awangardzie postępu i słynie z nowoczesnych technologii, robotyzacji i automatyzacji, społeczeństwo wciąż posiada silne zakorzenienie w historii i tradycji. Po II Wojnie Światowej nadal podnoszono głosy sprzeciwu w kwestii kierunku, w jakim zmierza nowoczesna Japonia. Być może najbardziej jaskrawym przejawem tęsknoty za silną pozycją cesarza było rytualne samobójstwo zwane seppuku, popełnione w 1970 r. przez Yukio Mishimę. Ten słynny poeta i dramaturg, nazywany czasami „ostatnim samurajem”, nim przebił swą klatkę piersiową mieczem wygłosił słynną mowę utrzymaną w duchu bushido. Przedstawicielem przeminionej Japonii był także Hiro Onoda, który dwa lata później został znaleziony na filipińskiej wyspie, gdzie, nigdy nie odwołany z rozkazów, wciąż je wypełniał nie będąc świadomym zakończenia konfliktu sprzed 30 lat.

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Monarchia europejska wczoraj i dziś

Ideały doby feudalnej częściowo przejęła także japońska mafia, znana potocznie jako Yakuza. Członkowie organizacji, działającej pół-oficjalnie postrzegają ściąganie haraczu z „chronionych” przez siebie interesów jako odbiór feudalnego podatku, a swój kodeks etyczny wzorują na bushido. We współczesnej Japonii potężne wpływy ma także Nippon Kaigi (Konferencja Japońska). Jest to ultrakonserwatywna organizacja ustosunkowana monarchistycznie i militarystycznie, składająca się z 40 tysięcy członków, w tym  członków monarszego dworu i kluczowych person współczesnego życia w kraju. Należał do niej także były premier Shinzo Abe, który zginął w zamachu 8 lipca 2022 roku.

Współczesna Japonia pod symbolicznymi rządami 126 cesarza pozostaje krajem kontrastów, rozdźwięku między tradycją i postępem. Kurs polityczny nastawiony jest na tożsamość, tradycję i kulturę, a ród panujący jest silnie osadzony na tronie. Kraj, dziś blisko 130-milionowy, posiada ogromny rezerwuar, z którego może czerpać budując państwo przyszłości. Dostarcza dowód, że stare i nowe może funkcjonować w symbiozie, dopełniając się i wzajemnie napędzając. Japonia przetrwa tak długo, jak przetrwa jej dziedzictwo.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 3(9)/2022.

Grafika: Wikimedia Commonsm

Artykuł Od Edo przez Meiji aż do Showa, czyli modernizacja po japońsku pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

W swoich tradycjach, legendach, w swojej poezji, muzyce, w swoich budowaniach, rzeźbach i malowanych obrazach naród każdy głębiej samego siebie pozna, niż we własnych dziejach swoich
– Józef Kremer

Niektórzy twierdzą, że naród jest społecznością sklejoną z pewnego rodzaju mitów. Jeśli to prawda, to istotnym tworzywem naszej zbiorowej tożsamości są Kresy Wschodnie – romantyczne, tajemnicze, owiane oniryczną egzotyką utraconej „Atlantydy”.  

Melancholijne zamyślenie Polaków nad terenami, które historia oddzieliła od nas linią Curzona, przeważnie wzbudza w wyobraźni scenerie przepastnych puszcz litewskich, poleskich bagien, wreszcie ukraińskich stepów. Czy Kresy Wschodnie posiadały jednak własną architekturę?      

Turysta przekraczający przed 1939 rokiem naszą współczesną granicę wschodnią, prawdopodobnie nie spostrzegłby nagłych zmian w architektonicznej oprawie zwiedzanych terenów. Oglądane wsie i miasta w znacznym stopniu stanowiłyby „ciąg dalszy” zjawisk występujących na Podlasiu czy w Małopolsce. I chociaż odległość dzieląca Wilno od Lwowa odpowiada dystansowi między Gdańskiem a Zakopanem – z głębokimi konsekwencjami w zróżnicowaniu budownictwa omawianych ziem – nie ulega wątpliwości, że II Rzeczpospolita była krajem bardziej jednolitym architektonicznie niż Polska dzisiejsza. Lwów znacznie bardziej przypominał Kraków, niż Kraków przypomina Wrocław; zaś kojarzone dzisiaj jako „wschodnie” miasto Lublin znajdowało się niemal w samym środku państwa.

Jeden z badaczy zjawiska wskazywał swego czasu, że występowanie na Kresach kościołów ostrołukowych (stosunkowo z resztą nielicznych) pokrywa się z historycznym zasięgiem oddziaływania kultury polskiej oraz wpływów politycznych Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Rozwijając to uproszczenie, łatwo zatem postawić tezę, że „inna” architektura zaczynała się nie tyle w granicach któregoś z dawnych województw – ale na terenach pozbawionego tradycji gotyckich i renesansowych Cesarstwa Rosyjskiego.

Mimo że próby uczciwej syntezy „stylu kresowego” są skazane na niepowodzenie, warto co pewien czas przypominać o zostawionych za naszą wschodnią granicą zabytkach – bez których II RP byłaby tym samym, czym Polska dzisiejsza pozbawiona Wawelu, Jasnej Góry i Kolumny Zygmunta.

„Architekt był majstrem z Wilna, nie zaś Gotem…”

Tymi słowami Sędzia z „Pana Tadeusza” przekonywał, że zamek Horeszków – na przekór uproszczonej klasyfikacji – nie stanowił przykładu architektury gotyckiej, ale był dziełem rodzimym, miejscowym. Spostrzeżenie, jakie włożył Mickiewicz w usta jednego ze swoich bohaterów, nabiera pewnej głębi, gdy zdamy sobie sprawę, że (dobrze znany polskiemu poecie) Goethe niewiele wcześniej usilnie podkreślał ściśle niemiecką proweniencję omawianego stylu. Niezależnie od faktycznego pochodzenia tych lub owych tendencji w historii architektury jest faktem, że napływając na ziemie polskie, z czasem ulegały one swojego rodzaju „udomowieniu”, a pod ręką lokalnych budowniczych nabierały sobie właściwego odcienia.

Gotyk zachodnioeuropejski – przeważnie wznoszony z kamienia lub ze znacznym jego wykorzystaniem – lekki i ażurowy, rzeźbiony w koronkowe zdobienia – na ziemiach polskich najczęściej przybierał formy nieco przysadziste. Bardziej surowy klimat narzucał budowniczym logikę ścian grubych, stosunkowo rzadko przeprutych oknami, z zewnątrz zaś prostych – pozbawionych zbyt wielu miejsc, w których mogłyby zbierać się zgubne dla struktury woda i śnieg. Tak wzniesioną budowlę najłatwiej było urozmaicić stosując blendy, czyli płytkie „wnęki” w ścianach o kształcie okien – nierzadko bielone dla odróżnienia ich od reszty murowanej ściany.

Twierdza w białoruskim Mirze, uchodząca za pierwowzór zamku Horeszków, stanowi charakterystyczną syntezę wspomnianych motywów: krępe wieże, podobniejsze raczej do bastionów, na całej wysokości bogato zdobione są pozornymi oknami. Co ciekawe, znaczna część blend nie posiada wcale kształtu ostrołukowego, ale zamknięta jest łukiem pełnym, odcinkowym lub nawet tzw. dwunałęczem (łukiem podwójnym, pozbawionym środkowego filara). Tego rodzaju odstępstwa od gotyckiego kanonu tłumaczy się przeważnie niczym innym, jak właśnie fantazją rozmaitych „majstrów z Wilna”, którzy – znając pierwowzory skomplikowanych programowo katedr francuskich najwyżej ze słyszenia – na ziemiach polskich odtwarzali je po swojemu.

„Majstrem z Wilna” nie był wprawdzie projektant zachwycającego kościoła św. Anny w tym mieście; budowla ta jest jednak arcydziełem tak ikonicznym, że jej pominięcie w krótkim eseju o kresowej architekturze odebrałoby tekstowi zamierzony sens. Świątynię wybudował mistrz sprowadzony najpewniej z Gdańska na rozkaz późniejszego króla, Aleksandra Jagiellończyka. Główna fasada – skomponowana z przenikających się i splatających żeber – daje fantastyczne wrażenie dynamicznego tańca tych elementów nośnych, które zastosowane w innej budowli sprawiałyby wrażenie raczej stabilne i poważne. Fasada jest tak bogato ożywiona filarami i profilami, że wydaje się zupełnie ażurowa mimo zaledwie dwóch okien umieszczonych w rzeczywistej masie muru. Tradycyjne łuki gotyckie – wbrew logice konstrukcyjnej – zastąpił budowniczy tzw. oślimi grzbietami, zaś kanoniczną kompozycję, polegającą na umieszczaniu po środku budynku otworu, „wydrwił”, umieszczając w tym miejscu podporę. W tych zaskakujących rozwiązaniach upatrywać można z jednej strony doskonałej znajomości dotychczasowych motywów gotyckich, z drugiej – pewnego nimi przesytu, z trzeciej – próby intelektualnej gry ze świadomym, wyrobionym widzem. Rozpatrywaną w ten sposób wileńską św. Annę zaliczać można do architektury manierystycznej. Kościołem zachwycał się sam Napoleon, a kilku XIX-wiecznych budowniczych polskich powtórzyło jego motywy w swoich realizacjach. Warto jednak pamiętać, że docenienie prawdziwego arcydzieła architektury rzadko wymaga przygotowania: fakt, że zabytek tak stary przetrwał do naszych czasów w formie prawie niezmienionej, może wskazywać, iż za dzieło wysokiej wartości uznał go powszechny sąd odbiorców.

Szlakiem renesansu

Mówi się, że Polska była pierwszym krajem na północ od Alp, w którym pojawiła się architektura renesansowa. Miastem szczególnie silnie zaznaczonym na mapie odrodzenia w tej części Europy jest oczywiście Lwów. Położony przy ważnym szlaku handlowym z zachodu na wschód, przyciągał uwagę kupców oraz – podążających w ślad za nimi – rzemieślników i budowniczych.

Tak było choćby w przypadku słynnej kaplicy Boimów, wzniesionej według pomysłu dwóch budowniczych wrocławskich na zlecenie węgierskiego przedsiębiorcy i sekretarza króla Batorego. Kompozycja tego niewielkiego mauzoleum może wzbudzać skojarzenie choćby z wenecką Logetta del Sansovino, jednak rozwibrowana bogatą ornamentyką elewacja dobitnie ilustruje typową różnicę między spokojnym, kanonicznym renesansem „południowym” i fantastycznym, baśniowym manieryzmem krajów północnych. Uwagę zwraca charakterystyczny motyw wiszącego dwunałęcza; w XIX wieku (niezupełnie ściśle) chętnie rozpoznawany był jako typowo polski. Niezależnie od zagranicznych inspiracji dla tej niezwykłej budowli wydaje się, że układ grobowca – prostopadłościanu krytego kopułą – zapożyczony został z chętnie powielanej w tamtych czasach krakowskiej Kaplicy Zygmuntowskiej.

Fundatorami wspaniałych zabytków Lwowa byli rzecz jasna nie tylko cudzoziemcy. Drugą z najpiękniejszych kaplic miasta wzniesiono dla niejakich Kampianów – zbiegłych z Podola chłopów, którzy podczas studiów na krakowskim uniwersytecie przyswoili włoskobrzmiące nazwisko. W stosunku do kaplicy Boimów budowla posiada wystrój bardziej powściągliwy; odznacza się jednak nieporównanie piękniejszymi proporcjami – czytelnymi, kanonicznymi, zdradzającymi znajomość architektury włoskiej, co wydaje się nieprzypadkowe w kontekście pochodzenia budowniczego: Pawła Rzymianina.

Pewną osobliwość renesansowego Lwowa stanowi niezwykłej urody kościół bernardynów. Dekorowany charakterystycznymi okuciami szczyt świątyni (przed 1630) nie przypomina budowli ani włoskich, ani krakowskich, ani wrocławskich, lecz… bogate domy mieszczańskie Gdańska. Bardzo nietypowe dla regionu miejsce zapożyczenia motywów da się być może tłumaczyć krążącym wówczas po Europie „katalogiem” zdobniczym flamandzkiego budowniczego, Corneliusa Florisa. Ozdobne spływy i woluty fasady, nadające jej obrys zbliżony do trójkąta, nadają całości ton lokalny; swojski – wpisujący się w archetyp polskiego kościoła być może przypadkiem, ale skutecznie.

Swoistym „znakiem rozpoznawczym” polskiej architektury renesansowej jest attyka, to znaczy bogato dekorowana ściana, ustawiona nad ostatnim piętrem zamku lub kamienicy. Element ten, początkowo o znaczeniu obronnym i technicznym, w rozwoju historycznym stał się pierwiastkiem przede wszystkim zdobniczym. Szczególnej urody attyki do dziś oglądać można w Kazimierzu Dolnym i na Krakowskim Rynku; we Lwowie zaś przechowały się przede wszystkim na tzw. Kamienicy Królewskiej (dla galeriowego dziedzińca nazywanej „małym Wawelem”) oraz na Kamienicy Czarnej, która przydomek zawdzięcza ściemniałemu przez lata piaskowcowi licującemu elewację. Autorstwo tego drugiego domu przypisuje się Andrzejowi Podleśnemu, co wskazuje na fakt, że w wieku XVI budowle o ogromnej wartości artystycznej powstawały coraz częściej według pomysłu artystów polskich – nie zaś sprowadzanych zza granicy mistrzów. Żałować należy, że attyki renesansowe – nadające krajowym zabytkom tak charakterystyczny wyraz rodzimy – w ciągu wieków często ulegały likwidacji. Nie zachowały się ani na gruntownie przebudowanym w wieku XIX ratuszu lwowskim, ani na żadnej z kamieniczek w pobliskiej Żółkwi.

To ostatnie miasto warto wspomnieć jako stosunkowo rzadki przykład osiedla projektowanego od podstaw jako założenie renesansowe. Wybudowane staraniem hetmana Żółkiewskiego i nazwane na cześć fundatora, w pierwotnym kształcie zapewne przypominało z pewnością dobrze zachowany Zamość. Regularny plan miasta, centralnie zlokalizowana siedziba lokalnego „władcy” oraz elewacje domów, uporządkowane ciągnącymi się w parterach arkadami, świadczyły o docieraniu na te odległe ziemie prądów zachodnich za pośrednictwem polskich pomysłodawców. Proporcje wspomnianych podcieni, nieco bardziej rozłożyste i masywne niż galerie włoskie, stanowią zresztą kolejne świadectwo „udomawiania się” na ziemiach polskich rozwiązań importowanych początkowo w sposób dosłowny.

Twierdze przedmurza

            Wspomniany wcześniej zamek w Mirze sprawia wrażenie dość urokliwe, grozę pierwotnego przeznaczenia wciąż sieją jednak inne kresowe fortece Ukrainy. Twierdzę w Kamieńcu Podolskim, majestatycznie wznoszącą się nad pobliskim miasteczkiem, zwano dawniej „bramą do Polski” i uważano za niemożliwą do zdobycia. Stosunkowo dobrze zachowany kompleks obronny z licznymi wieżami i charakterystycznym, prowadzącym do jednej z bram mostem, przypomina nieco słynne, francuskie Carcassone. Wyżynny charakter zamku, tj. konieczność dostosowania kształtu budowli do uwarunkowań wynoszącego ją wzgórza, czyni całość dość malowniczą – podobnie jak nieco mniejszy od kamienieckiego zamek w Chocimiu. Ciekawostkę na mapie Kresów stanowią bastionowego typu Okopy Świętej Trójcy, których surowy, ciężki charakter kontrastuje z pozostałą twórczością projektanta – mistrza warszawskiego baroku, Tylmana Gamerskiego. Z twierdz kresowych kształt najbardziej „rodzimy” posiada niewątpliwie wieża zamkowa w Łucku: rozrośnięta masywnymi przyporami, nosząca ślady licznych przemurowań i zdobiona dostojną, renesansową attyką.

W przypadku wspomnianych tu pobieżnie budowli obronnych walory architektoniczne noszą cechy przypadku i pewnej wynikowości. Bezsprzecznym dziełem sztuki, stanowiącym efekt świadomego wysiłku twórczego, jest natomiast twierdza w podlwowskich Podhorcach. Ten niezwykły obiekt, łącząc funkcję militarną i reprezentacyjną, stanowi rzadki przykład tzw. palazzo in fortezza – a więc pałacu zaprojektowanego w sposób, jaki umożliwia odpieranie ataków. Gmach wzniesiono na bastionowym tarasie, którego charakterystyczny obrys narażał podchodzącego pod mury wroga na skuteczny ostrzał obrońców. Identyczne rozwiązanie – choć oczywiście w nieporównanie większej skali – zastosowano projektując choćby Zamość. Skuteczność pomysłu potwierdził m.in. rok 1648, w którym zamku nie zdołali zdobyć Kozacy. Bastiony tarasu w położonej wyżej części pałacowej stają się charakterystycznymi dla polskiego odrodzenia alkierzami – tj. narożnymi przybudówkami do głównego korpusu budowli (warto wspomnieć że motyw ten, już bez żadnego przeznaczenia obronnego, przez kolejne dwieście lat powtarzano w nawet niewielkich dworach drewnianych). Właściwa część mieszkalna Podhorców, stanowiąca być może daleki oddźwięk słynnego Palazzo Farnese, posiada pełen smaku wystrój renesansowy.

Barok własnego wyrobu

Dotarcie na Kresy Wschodnie prądów barokowych dało początek zjawisku, które wybitny historyk sztuki W. Tatarkiewicz określił mianem najbardziej oryginalnego i samodzielnego przejawu myśli polskiej w architekturze. „Barok wileński” lub „szkoła wileńska”, bo tak nazywa się ten niezwykły kierunek w budownictwie sakralnym XVIII wieku, przypominać może ówczesny sposób budowania kościołów na Dolnym Śląsku, trudno jednak wskazać na jednoznaczny i silny związek między oboma fenomenami. Zasadniczą właściwość omawianego stylu stanowi zupełnie nietypowa dla baroku wertykalność kompozycji: podczas, gdy architektura kontrreformacji kojarzona jest jako cokolwiek masywna, przysadzista; mocno związana z ziemią, w redakcji wileńskiej kościoły dają wrażenie smukłe, lekkie, jakby zrywające się ku niebu. Obrys unickiego soboru św. Zofii w Połocku, oglądany w większym oddaleniu, dać może wrażenie budowli nieomal gotyckiej: główna bryła świątyni wieńczona jest niekanonicznie strzelistym szczytem, zaś flankują ją dwie wieże o silnie wyciągniętych, nieomal „katedralnych” proporcjach. Niektórzy wskazują, iż opisane podobieństwo ma charakter nieprzypadkowy i wiąże się z przedłużoną żywotnością niektórych tendencji gotyckich na terenach północno-wschodnich. W niektórych realizacjach omawianej szkoły obserwować można dążność do charakterystycznego dla gotyku eksponowania „szkieletowej” struktury budowli: wileński kościół św. Katarzyny posiada przykładowo silnie zaznaczone pilastry, zaś ołtarz kościoła św. Kazimierza składa się właściwie z falujących szeregów oddzielonych od ścian kolumn.

Wspomniane „falowanie” stanowi kolejną cechę wielu kościołów baroku wileńskiego: fasady świątyń na niektórych odcinkach wydają się puchnąć, wybrzuszać i zapadać, co nadaje im spektakularnej dynamiki. Kościół św. Jana Chrzciciela w Wilnie na zmianę występuje i cofa się przed widzem, mimo płaskiej w strukturze w elewacji – którą architekt udekorował mistrzowsko wyważonymi nawarstwieniami kolumn i pilastrów. Podobny efekt uzyskiwano niekiedy stosując samą tylko masę ściany, murowaną po falistym obrysie, jak w zburzonym przez Sowietów berezweczeńskim kościele. Finezyjnie profilowane szczyty i otwory tej niezwykłej szkoły sprawiają dodatkowo, że wileński barok stanowi zjawisko trudne do pomylenia z wieloma innymi w polskiej architekturze.

Świątynie barokowe, budowane w tym samym czasie we Lwowie, nieporównanie bardziej przypominają kanoniczne rozwiązania włoskie, by wspomnieć choćby kościół Matki Boskiej Gromnicznej, idealnie odpowiadający wzorowemu typowi kościoła jezuickiego. Spojrzenie na charakterystyczną fasadę natychmiast przenosi obserwatora do Nieświeża, Krakowa, Rzymu i wielu innych miast, w których pomysł powtarza się z ogromnym podobieństwem.

Nieporównanie ciekawszego przykładu dostarcza jednak dumnie górujący nad miastem kościół Dominikanów. Fakt, że budowla we wszystkich trzech wymiarach stanowi jakby rozwinięcie jednej zasady, pozwala liczyć ją między najwyższej klasy dzieła architektury: ekspresyjnie wygięta fasada kryje wnętrze – zgodnie z dążnościami epoki – rozwiązane na planie elipsy, całość zaś nakrywa prowadzona pełną smaku krzywizną kopuła. Grupy zdwojonych kolumn trzyćwierciowych, z niezwykłym wdziękiem artykułujących wnętrze kościoła, wydają się zdradzać francuskie inspiracje projektu i w zagadkowy sposób ożywiają przepastną nawę. W projekcie budowli oprócz generała wojsk polskich, Jana de Witte, uczestniczył pochodzący z Zamościa Maciej Urbanik, który wobec niezrzeszenia we lwowskim cechu budowniczych doświadczać miał bezustannych przykrości ze strony zarejestrowanych architektów miejskich.

Podobnego rodzaju problemy piętrzono rzekomo na drodze Bernarda Meretyna, któremu Lwów zawdzięcza fantastyczny sobór św. Jura, dekorowany rzeźbami genialnego Jana Jerzego Pinzla, przedstawiciela tzw. lwowskiej szkoły rzeźbiarstwa.

Między konwencją a inwencją

Schyłek wieku XVIII zaznaczył się w architekturze skłonnością do kanonicznych rozwiązań starożytnych; rozumianych nie tylko w kontekście ornamentyki, ale i struktury budowli. Jednym z polskich pionierów tego podejścia, nazwanego później klasycyzmem, był wileński budowniczy Wawrzyniec Gucewicz. Urodzony w ubogiej, chłopskiej rodzinie, dzięki protekcji miejscowego biskupa zdobył we Francji gruntowne wykształcenie architektoniczne: wśród jego nauczycieli znajdujemy nazwiska takich mistrzów sztuki budowlanej jak Ledoux i Soufflot. Kraj, w którym pobierał Gucewicz nauki, jest o tyle wart zaznaczenia, iż klasycyzm przenikał do Polski właśnie z Zachodu – mimo usilnego forsowania jego ponurej, monumentalnej wersji przez Rosję, wersji pozbawionej (jak zostało to już wspomniane) znacznej części europejskich tradycji architektonicznych.

Do najsłynniejszych prac Gucewicza należą: przebudowa na styl klasycystyczny wileńskiego ratusza oraz katedry. Oba gmachy, zgodnie z założeniami omawianego prądu, charakteryzuje dalece dosłowne wykorzystanie detali antycznych. Budowle ozdobione są portykami wejściowymi o dogmatycznej niemal poprawności, przywodzącymi na myśl świątynie Imperium Rzymskiego. Gruntowne wykształcenie projektanta zdradza nieco poszerzone przejście między środkowymi kolumnami: motyw przeoczony przez wielu mniej „światowych” epigonów starożytności. Wśród omawianych projektów zwłaszcza katedra odznacza się ponadto niezwykle przejrzystą kompozycją i czytelną tektoniką – to znaczy logiczną, odpowiadająca przeczuciu i podkreśloną zabiegami plastycznymi „zasadą działania” konstrukcji: motyw kolumnady nie tylko wybrzmiewa głębokim światłocieniem na elewacji frontowej, ale i upozorowany jest płaskimi pilastrami na bocznych ścianach świątyni. Należy podkreślić, iż wzniesione przez Gucewicza budynki nalezą do najwcześniejszych przykładów klasycyzmu na dawnych ziemiach polskich, a obok późniejszych gmachów ministerialnych i teatralnych Warszawy – być może do najwybitniejszych.

Niewykluczone, że to staranne przygotowanie Gucewicza do zawodu przesądziło o tym, iż Uniwersytet Wileński stał się pierwszą polską uczelnią, na której zdobyć można było fachowe wykształcenie architektoniczne. Architekta zatrudniono w akademii jako profesora, zapewne z korzystnymi rezultatami, skoro już w 1828 roku Wilno znów zaznaczyło się wyraziście w dziejach polskiego szkolnictwa budowlanego: spod pióra Bolesława Podczaszyńskiego wyszedł bowiem pierwszy poważny krajowy podręcznik architektury, przeznaczony do powszechnego użytku.

Regularna, dostojna, uroczysta estetyka klasycyzmu zwracała uwagę magnatów kresowych, gdy ci podejmowali decyzję o budowie nowych siedzib. Projektowany przez francuskiego architekta rozłożysty pałac w Tulczynie imponuje ogromną skalą, ciekawie odpowiadającą charakterowi monotonnego krajobrazu ukraińskiego. Założenie składa się z głównego korpusu budowli oraz prostopadle umieszczonych do niego oficyn, przy czym wszystkie części spięte są w całość arkadowanymi galeriami. Elewacje rezydencji, nieco monotonne, stanowią jednak ciekawy przykład tzw. Palladianizmu, tj. stylu inspirowanego twórczością włoskiego arcymistrza form klasycznych, Andrea Palladio. Podobne rozwiązanie zastosowano przy budowie pałacu Sapiehów w Różanej: główny korpus budynku „oskrzydlają” prowadzone rozległym łukiem, ażurowe arkadowania, zakończone bocznymi zabudowaniami dla służby. Tak skomponowany, monumentalny dziedziniec zamyka od strony wjazdowej pełna wdzięku kordegarda, czyli ozdobna struktura wjazdowa z pomieszczeniami strażników. Ponieważ właściciel drugiego ze wspomnianych pałaców udzielił powstaniu listopadowemu czynnego wsparcia, władze rosyjskie zmieniły budynek w fabrykę, przyczyniając się do jego postępującej degradacji. Jak wspomniał pewien słynny budowniczy, „architektura jest tym, co czyni ruinę piękną”. Podziwiając resztki pałacu w Różanej, nie można oprzeć się wrażeniu, iż miał zupełną rację.

„Cichy domku modrzewiowy…”

„Otoczony cieniem drzew/ jak cię uczcić? Brak wymowy,/ bije serce, płonie krew!” – te wzruszające słowa, które Jan Chęciński włożył w usta bohaterów Strasznego Dworu, oddają pewną prawdę o dworkach dawnej Rzeczypospolitej: w nich właśnie biło serce narodu, w nich rodzili się głośnych nazwisk patrioci i działacze niepodległościowi. Typ architektoniczny dworku polskiego stanowił w zasadzie chatę o znacznych rozmiarach – które wymuszały nierzadko zastosowanie dachu o charakterystycznej, dzielonej na dwie części konstrukcji. W okresie napoleońskim upowszechnił się (mało wcześniej znany) zwyczaj osłaniania wejścia daszkiem, wspartym o dwie kolumny, który w naszej zbiorowej świadomości pozwolił ostatecznie zdefiniować „archetyp” ziemiańskiej siedziby. Tak mniej więcej wyglądała siedziba Moniuszków w Ubieli opodal Mińska, tak wyglądał również dwór w Czombrowie, będący pierwowzorem mickiewiczowskiego Soplicowa – i tysiące innych siedzib szlacheckich, po wojnie zrównanych z ziemią przez sowiecki walec.

Dworek szlachecki – ze względu na powszechność występowania na naszych ziemiach, stosunkowo powtarzalną konwencję oraz przenoszone znaczenia – z łatwością przyjął się w polskiej architekturze jako uniwersalny archetyp. Nic więc dziwnego, że działający w okresie II Rzeczypospolitej projektanci niemal odruchowo sięgali po niego wobec zadań związanych z zamieszkaniem zbiorowym czy nawet obronnością. Wybudowana w 1925 roku kolonia urzędnicza w Nieświeżu na Białorusi składa się właśnie z szeregu „dworków” jednorodzinnych o urokliwej, malowniczej formie: zwarte bryły z facjatkami kryją wysokie, czterospadowe dachy, zaś niektóre wejścia zdobią łuki o gotyckim wykroju – co jest zabiegiem całkowicie świadomym i uprawnionym wobec swoistego „eklektyzmu” dawnej architektury polskiej. Niektóre domy, stanowiące część podobnej kolonii w Brześciu, posiadają nawet proste „attyki” renesansowe – co może budzić wątpliwość wobec niewielkiej skali obiektów – oraz niewielkie podcienia z przyporami, przywodzące na myśl partery żółkiewskich czy zamojskich kamienic. Podobny trend nie ominął oczywiście większych budynków użyteczności publicznej: przykładowo stację kolejową w Pińsku ustylizowano na dwór o attykach i szczytach charakterystycznych dla prowincjonalnej architektury sakralnej.

Choć w okresie międzywojennym realizacje tego rodzaju powstawały na terenie całego kraju, od Krakowa pod Gdynię, wydaje się, że na Kresach wypełniały one szczególne posłannictwo w kontekście krzewienia polskiej kultury i tożsamości. Pewne obszary województw wschodnich wciąż licznie zamieszkane były przez mniejszości etniczne, a nawet grupy nieidentyfikujące się ściśle z żadną narodowością: przywracanie na tych terenach architektury silnie nawiązującej do tradycji Pierwszej Rzeczypospolitej miało w pewnym sensie „oswajać” część społeczeństwa z zapomnianym przez nią gospodarzem. O poważnym podejściu do zagadnienia świadczy choćby wydany przez Ministerstwo Robót Publicznych „katalog” budynków z 1925 roku, którego tytuł oświadczał wprost, że są one przeznaczone właśnie dla wschodnich województw.

Wspomniana narracja osiągała szczególną intensywność w przypadku budynków koszarowych, przeznaczonych dla Korpusu Obrony Pogranicza. Często podkreśla się, że oprócz statutowych zadań tych elitarnych oddziałów ich szczególna misja polegała właśnie na wzmacnianiu poczucia polskości i przywiązania do państwa w narażonych na agitację sowiecką terenach przygranicznych. W połowie lat 20. Tadeusz Nowakowski, architekt i oficer Wojska Polskiego, opracował projekty typowe stanic kresowych – najciekawszy rodzaj zrealizowano m.in. w Klecku, Dawidgródku i Podświlu. Budowla składała się z murowanego korpusu głównego oraz flankujących go, parterowych części drewnianych. Część środkowa posiadała postać warownej bramy, wzmocnionej przysadzistymi przyporami – przywodzącymi na myśl zamki i klasztory obronne dawnej Rzeczypospolitej. Zwieńczenie przejazdu ozdobione było rodzajem szczytu o barokowym profilu, co stanowić miało dodatkowy element „spolszczający”. Skrajne części elewacji posiadały charakterystyczne półszczyty z promienistym deskowaniem, znane z budowanych w wielu regionach kraju chałup włościańskich.

Zakończenie

Zasadnicza część dziedzictwa architektonicznego Kresów Wschodnich związana jest z polską obecnością na tych terenach. Nie przekłamały tego stanu rzeczy ani niezliczone dewastacje pałaców i kościołów po II Wojnie Światowej, ani zakrojone na masową skalę „zagłuszanie” krajobrazu architektoniczno-kulturowego przy pomocy wielkopłytowych osiedli. Niestety niezaprzeczalny sukces władz komunistycznych stanowi słabnąca chyba świadomość pamiątek i zabytków, które wydarzenia XX wieku zostawiły za naszą wschodnią granicą.

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Dlaczego wolimy klasyczną architekturę, czyli przymierze nauki i tradycji

Oczywistym jest, że nawet najtrwalej zbudowany gmach podda się kiedyś niszczycielskiemu działaniu czasu. Niewiele jednak społeczeństw miało bolesną okazję przekonać się, że nawet coś tak nieruchomego jak kościół lub ratusz może zostać narodowi po prostu odebrane. Mając to doświadczenie, warto zastanowić się, czy najpewniejszym sposobem zachowania naszego dziedzictwa nie jest po prostu jego głęboka znajomość – i umiejętność ciągłego odradzania tradycji w formach coraz to nowych budynków. „Ogień rozgryzie malowane dzieje, skarby mieczowi spustoszą złodzieje, pieśń ujdzie cało” – również odwieczna „pieśń” o architekturze, bez której pewnego dnia obudzimy się ani na Kresach, ani na Ziemiach Odzyskanych, ale po prostu… nigdzie.

_{Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1-2(7-8)/2022.}

_{Grafika: pixabay.com}

Artykuł Kresy pisane architekturą pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

„Z tarasu mego przytułku kierowanego przez biskupa Fellingera pokazano mi coś, o istnieniu czego mało kto wie. Na jednej z wąskich uliczek dzielnicy arabskiej stoi domek wyższy od innych i znacznie schludniejszy. Na froncie bieleje szyld: „Dom Polski”. Zwiedziłem naturalnie tę jedyną, poza Konsulatem Rzeczypospolitej, placówkę polską w Ziemi Świętej. Dom ten, po pracowitym, długim życiu kapłańskim w Jerozolimie, nabył ksiądz kanonik Marcin Pińciurek, rozszerzył go, nadbudował i dokupił dość spory, znajdujący się obok placyk, na którym widnieją jakieś rumowiska z zatkniętą nad nimi flagą polską. W domku znajduje się kapliczka, kilka skromnie umeblowanych i zaopatrzonych w niezbędną pościel pokoików, łazienka oraz prześliczne, tonące w pnących się i kwitnących roślinach podwórka” – pisał Ferdynand Ossendowski.

Ziemia Święta to miejsce narodzin Jezusa. Dla chrześcijan to najważniejsze z miejsc. Polacy od wieków wyprawiają się na tereny dzisiejszego Izraela i Palestyny. Świadectw polskich podróży sprzed XIV w. nie jest wiele. Wiemy, że do Ziemi Świętej pielgrzymował wybitny polski kronikarz Jan Długosz. Wiemy o polskich krzyżowcach, którzy uczestniczyli w II krucjacie. Najczęstsze podróże, w odnotowanych źródłach, zaczynają się od XIX w. Pielgrzymki do Ziemi Świętej odbyli: bł. Abp Antoni Nowowiejski, ks. Karol Niedziałkowski, ks. Adam Żółkiewski. Z podróży pozostały ich zapiski oraz diariusze. Na początku XX w. powstał Dom Polski dla pątników, tak licznie ruszali w ten rejon nasi rodacy. Oczywiście do Ziemi Świętej wyprawiał się także bohater moich reportaży – Ferdynand Ossendowski. W okresie II wojny światowej przez Palestynę przeszło 50 tys. naszych rodaków. W 1944 r. w ośrodkach wojennych dla uchodźców w Rehowot, Jaffie, Hajfie, Ain Karem, Betanii, Ramallah oraz Betlejem przebywało 6 tysięcy polskich uchodźców (w tym ponad tysiąc polskich dzieci).

Dzisiaj w Izraelu mieszka wielu Polaków, to Żydzi polskiego pochodzenia, potomkowie ocalałych z Holokaustu, lub – w podeszłym wieku – sami ocaleni z Shoa. Irgun, syjonistyczna organizacja, budująca zręby państwa izraelskiego, tak naprawdę rekrutowała się z wielu Żydów polskiego pochodzenia. Menachem Begin, przywódca Irgunu, późniejszy premier Izraela i laureat Pokojowej Nagrody Nobla, studiował przed II wojną światową na Uniwersytecie Warszawskim. Na Bliski Wschód dostał się wraz z Armią Andersa, gdzie polski generał pozwalał żydowskim żołnierzom odejść ze służby, mając świadomość, że chcą walczyć w Palestynie.

Historia Ziemi Świętej jest bardzo skomplikowana i naznaczona żydowsko-arabskimi konfliktami zbrojnymi. Mój reportaż to podróż po epokach, po historii, by zrozumieć czym obecnie jest Ziemia Święta, w jakim jest położeniu, w jakim dokładnie kraju dzisiaj są nasi rodacy – chcę przytoczyć tę historię. Na terenach dzisiejszego Izraela ok. 2500 r. p.n.e. osiedlili się Kananejczycy. W XII w. p.n.e. południową część Kanaanu przejęły plemiona izraelskie. W XI w. p.n.e. pierwszy z izraelskich królów rozpoczął panowanie. W Starym Testamencie i Torze pojawia się „wykaz” terytoriów, które Wszechmogący Bóg – Jahwe przyznał Izraelitom. Ziemie te były najeżdżane przez Asyrię, Babilonię, Persję, Grecję, Rzym. Rzymianie nazwali tę ziemię: Palestyna. W rzymskiej prowincji Judea wybuchały powstania zbrojne. 4 sierpnia 70 r. Rzymianie zburzyli Świątynię Jerozolimską. W 636 r. te ziemie najechali muzułmanie. Kontrolowały je klany: Ummajjadów, Abbasydów, Tulunidów, Ichszydydów, Fatymidów, Seldżuków, Ajjubidów oraz bractwo militarne Mameluków. W czasie krucjat krzyżowcy walczyli na tych terenach przeciwko muzułmanom. Najważniejszym z wydarzeń na tych ziemiach było narodzenie Jezusa i jego ukrzyżowanie ok. 33 r. n.e. Od XVI w. do XX w. na tych terenach było Imperium Osmańskie. Od początku XX w. wzrastało osadnictwo żydowskie w regionie i powracano do koncepcji rekonstrukcji państwa izraelskiego. Zwłaszcza po ludobójczej zbrodni Holokaustu podnoszono postulaty na arenie międzynarodowej odbudowy państwa Izrael.

Wielka Brytania sprawowała mandat nad Palestyną, ale trwały tam intensywne walki żydowsko-arabskie (eskalujące w 1947 roku do wojny domowej). Był to konflikt zbrojny o kontrolę nad ziemią. Londyn wycofał się ze swojego mandatu, a 14 maja 1948 roku ogłoszono powstanie niepodległego Izraela. ONZ przyjął rezolucję nr 181 o podziale Palestyny na dwa państwa.

I wojna izraelsko-arabska wybuchła w 1948 roku. Na państwo żydowskie uderzyły wojska: egipskie, irackie, syryjskie oraz transjordańskie. Było to spowodowane nieuznaniem przez kraje arabskie ONZ-towskiego podziału terytorialnego Palestyny. Ofensywa arabska była próbą zniszczenia powstającego Izraela. Mniej liczna, ale lepiej zorganizowana i dowodzona nowa armia izraelska pokonała arabską koalicję. Porozumienia rozejmowe podpisano w 1949 roku. Izrael uzyskał nowe terytoria – zachodnią Galileę, zachodni Negew, część Jerozolimy. Transjordania kontrolowała Samarię, Judeę, część Jerozolimy, Egipt zachował Strefę Gazy. Dzisiejsza kontrola terytorialna Izraela ukształtowała się w toku kolejnych wojen przeciwko państwo arabskim (w 1967 r. oraz w 1973 r.). Zwycięstwo w wojnie sześciodniowej 1967 roku sprawiło, że Izrael przejął wschodnią Jerozolimę oraz Strefę Gazy. Zbrojne palestyńskie powstanie (pierwsza intifada) zaczęło się w 1987 r. W 1994 r. w wyniku porozumień izraelsko-palestyńskich ukonstytuowały się Palestyńskie Władze Narodowe. Prezydentem został Jasir Arafat. Gdy zmarł, zastąpił go Mahmud Abbas. W 2013 r. Abbas powołał Państwo Palestynę w miejsce Autonomii Palestyńskiej, aczkolwiek Izrael nie uznał niepodległości kraju.

Po pandemii ruch pielgrzymkowy nie jest tak liczny jak kiedyś. Przechodzę przez bramę osłoniętą od góry półkolem zwieńczonym krzyżem. Mijają mnie nieliczne grupy lub pojedyncze osoby – siostry zakonne z różnych stron świata, turyści. Nie ma tłumu, który był tutaj spotykany przed 2020 r. Znalazłem się, więc w podobnej sytuacji jak Ossendowski – historia zatoczyła koło do czasów, gdy podróże nie były aż tak popularne. Zmierzam do Bazyliki Grobu Pańskiego. To destynacja każdego pielgrzyma po przejściu Via Crucis. Wraz z Ferdynandem idziemy szlakiem Jezusa.

„Przyciągnęła mnie do siebie prastara bazylika Grobu Świętego. Każdy niemal blok jej murów, każda płyta posadzki, każdy przedmiot znajdujący się w nawie głównej, w kaplicach i w różnych zakątkach tej olbrzymiej budowli – przemawia do wyobraźni i uczucia chrześcijańskiego” – pisał Ferdynand Ossendowski. „Zwiedzając dokładnie bazylikę i Jerozolimę, pielgrzym spotyka wiele tych bezpośrednich relikwii po Chrystusie. Wspominałem już o odłamku kamienia zamykającego niegdyś wejście do grobowca Józefa z Arymatei, gdzie złożone było ciało Zbawiciela. W kaplicy Anioła, czyli w przedsionku Grobu Świętego, pozostała część tego kamienia” – dodawał.

Podróżuję dalej, przed siebie, tam gdzie Ossendowski. Spoglądam z tarasu na jedno z izraelskich osiedli. Podobnie jak polski pisarz zasiadłem z miejscową rodziną do kolacji. Zebrały się wszystkie pokolenia rodziny, nestor rodu – Szlomo, Polak oraz Żyd, który wyjechał z Polski w latach pięćdziesiątych. Jego dzieci oraz wnuki. Jestem reporterem wojennym, więc padają pytania o Ukrainę, o wojnę. W zamian dowiaduję się, że tylko poza dziećmi, które biegają w okolicach stołu wszyscy członkowie rodziny służyli w armii – mężczyźni oraz kobiety. Bez wyjątku. Dzieci też to czeka, bo tak wygląda Izrael. Wojsko jest obowiązkiem i zarazem kuźnią żydowskiego patriotyzmu. Wieczór przynosi wymarzony chłód, po całym dniu spacerów w spiekocie. Przypominam sobie płonące świece w wielu chrześcijańskich świątyniach które mijałem w Ziemi Świętej. Mam chwilę na obejrzenie zdjęć. Już wiem, że choć Ognie nie zgasły jak przestrzegał Ossendowski to wiele jego nauk o tym miejscu jest wciąż aktualnych. Niedoceniony polski gigant literatury po raz kolejny porwał polskiego podróżnika w niesamowitą podróż. „Polacy w tym kraju wiele zrobili, dokonali” – podkreśla mój rozmówca mieszkający w Izraelu. „Język polski jest tutaj popularny, a był zwłaszcza popularny kilka pokoleń wstecz” – dodaje.

_{Grafika: Wikimedia Commons}

_{Cytaty podróżnicze Ferdynanda Antoniego Ossendowskiego za: Antoni Ferdynand Ossendowski, Gasnące ognie – podróż po Palestynie, Syrii i Mezopotamii, ZYSK I S-KA Wydawnictwo, Poznań 2011} 

_{Zrealizowano w ramach stypendium Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego}

Artykuł Ossendowski oraz inni Polacy przemierzają Ziemię Świętą pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Wyruszyłem w kolejną reporterską podróż. Miejsce destynacji mojej wyprawy to zarazem miejsce śmierci narodowego wieszcza, jednego z najwybitniejszych polskich poetów, czyli leżący nad Bosforem – Stambuł. 26 listopada 1855 roku w tureckim Stambule umarł Adam Mickiewicz. Jaki imperatyw gnał go na egzotyczny Bliski Wschód?

Zanim odczytamy skomplikowane meandry szlaków Mickiewicza musimy przestudiować jego pełne pasji życie. Mickiewicz to wybitny twórca romantyczny, poeta, działacz niepodległościowy, publicysta, wizjoner. Urodził się 24 grudnia 1798 r. w Nowogródku na Litwie. „Litwo Ojczyzno moja” – pisał później. Uczył się w Kownie oraz studiował w Wilnie. Był założycielem tajnego niepodległościowego Towarzystwa Filomatów. Z tego powodu został aresztowany przez Rosjan i uwięziony w klasztorze bazylianów w latach 1823-1824. Paradoksalnie uwięzienie tylko wzmogło w młodym Mickiewiczu chęć do działalności patriotycznej. Rozżarzyło w nim iskrę buntu przeciwko zaborcy. Do 1829 roku był w Odessie, Moskwie, Petersburgu. Dołączył do tej części elity w ramach rosyjskiego państwa, która była postępowa oraz reformatorska, ale niezwłocznie udał się na zachód Europy. Był w Niemczech, Szwajcarii i Włoszech. Wszedł na europejskie salony.

Gdy wybuchło powstanie listopadowe w 1830 roku, próbował przedostać się na polskie ziemie. Zaangażował się jako niepodległościowy działacz. Dwa lata później de facto migrował po Europie – mieszkał w Paryżu, Lozannie oraz Rzymie. Okres mieszkania w Paryżu był pełen problemów finansowych. Emigracja była podzielona. Mickiewicz współpracował z Towarzystwem Literackim oraz Towarzystwem Narodowym Polskim.

Zaangażował się w popieranie Wiosny Ludów w roku 1848. Jego najważniejszymi dziełami były utwory poetyckie: „Ballady i romanse”, „Sonety Krymskie”, „Konrad Wallendrod”, „Dziady” oraz „Pan Tadeusz”.

Adam Mickiewicz, jak wspomniałem wcześniej, angażował się w działalność niepodległościową. Chodziło mu po głowie tworzenie oddziałów polskich, które mogłyby walczyć w imię Polski. Zanim wyruszył na Bliski Wschód – w 1848 roku utworzył Legion Polski walczący dla Lombardii. Do Stambułu przybył w 1855 roku by tworzyć polskie oddziały, które walczyłyby przeciwko Rosji w czasie Wojny Krymskiej. Niespodziewanie zmarł.

Postawił po sobie ogromną i przełomową spuściznę literacką, ale niniejszy reportaż zatytułowałem – „Mickiewicz jakiego nie znamy”. Czego w zasadzie szukał Mickiewicz w Stambule? Dlaczego akurat udał się do tego konkretnego miasta?

Wojna krymska była przełomowym konfliktem zbrojnym. W szranki stanęły – z jednej strony Imperium Rosyjskie, z drugiej zaś Imperium Osmańskie wraz ze sprzymierzeńcami, czyli Wielką Brytanią, Francją oraz Królestwem Sardynii. W latach 1853 – 1856 trwała krwawa wojna w której toku Rosja się skompromitowała. W starciu ze sprawnymi armiami zachodnimi poległa. Rosyjskie wojska okazały się osłabione przez kradzieże i korupcję. Był to pierwszy międzynarodowy konflikt od czasów wojen napoleońskich. Na polach bitew krymskiej wojny poległo ponad pół miliona ludzi. To jeden z pierwszych konfliktów z użyciem nowych technologii wojskowych. Dzięki interwencji wojsk zachodnich udało się ocalić Imperium Osmańskie oraz zahamować ekspansję rosyjską na kierunku bałkańskim. No dobrze, ale co z tym wspólnego ma Polska i Mickiewicz? Bardzo wiele.

„O wojnę powszechną za wolność ludów” modlił się nieprzypadkowo nasz narodowy wieszcz. Polskie ziemie były wówczas rozdarte pośród zaborców, a Rosja zagarnęła największe tereny kosztem Polaków. Wszelkie konflikty, w które wikłał się carat były szansą na osłabienie zaborcy. Wojna krymska była dla polskich ruchów niepodległościowych w XIX w. tym czym I wojna światowa dla ich następców w XX w.

Wielu Polaków postanowiło walczyć z Rosją u boku osmańskiej armii. W 1850 roku Michał Czajkowski przeszedł na turecki żołd uprzednio przechodząc na islam. Jako Mehmed Sadyk Effendi zorganizował formację kozaków sułtańskich, zwaną także „Polską Dywizją”. Dokładniej dowodził I Pułkiem Kozaków Sułtańskich. Następnie wielu Polaków udała się na Kaukaz by walczyć z Rosjanami jako partyzanci. Część zamieszkała w Turcji. Sam Mickiewicz chciał formować właśnie oddział do walki przeciwko Rosjanom. Spotkał się nawet w tej sprawie z Czajkowskim i Władysławem Zamoyskim (innym organizatorem polskiego oddziału).

W tym wszystkim ciekawa jest także sprawa polskiej osady w Turcji zwanej Adampolem lub „Polonezköy”. Sama nazwa „Adampol” w Polsce jest kojarzona z najsłynniejszym naszym poetą – Adamem Mickiewiczem, zwłaszcza gdy przywoływane jest miejsce śmierci wiesza. Problem w tym, że nazwa ta pochodzi od innego Adama (zapomnianego już w historii) – Adama Czartoryskiego. Inicjatywa „postawienia” polskiej wioski pojawiła się na grubo przed wojną krymską. W 1841 roku Michał Czajkowski, z poruczenia Adama Czartoryskiego, przybył do Turcji na czele Agencji Głównej Misji Wschodniej Hotelu Lambert. Celem było ograniczanie wpływów rosyjskich oraz budowanie polskich wpływów do walki z caratem. Do Turcji emigrowali byli weterani powstania listopadowego. Z uwagi na to wykupiono 30 km nieuprawianych terenów pod Stambułem, gdzie księża lazaryści zaczęli stawiać osadę. 19 marca 1842 roku poświęcono pierwszy budynek we wsi, a na cześć Czartoryskiego nazwano osadę „Adampolem”. Co ciekawe, zamieszkali tam oprócz powstańców listopadowych także jeńcy wykupywani z niewoli tureckiej, którzy wcześniej przymusowo służyli na Kaukazie w armii carskiej.

Niech nie zmyli Was jednak fakt, że to tylko „polska wioska”. Jej znaczenie w tamtych czasach było o wiele istotniejsze. Oto polskie państwo formalnie nie istnieje bo jest rozdarte przez zaborców, a tymczasem powstaje polska miejscowość, gdzie ściągają polscy patrioci. Do dzisiaj w Adampolu można usłyszeć język polski.

Wróćmy do pytania – jak Mickiewicz znalazł się w Stambule? Od chwili wybuchu wojny krymskiej nasz poeta zaangażował się politycznie w pomoc polskiej sprawie przy Wielkiej Porcie. To dla niego także trudny okres bo po ciężkiej chorobie zmarła jego żona. Adam Czartoryski sprawił, że misji Mickiewicza do Stambułu nadano rangę misji naukowej. Mickiewicz wyruszył w oficjalną podróż 11 września 1855 roku. Nieoficjalnie celem jego misji było pogodzenie ze sobą rywalizujących polskich kół patriotycznych. Od razu w Turcji wziął się do ciężkiej pracy. Za polskimi interesami pielgrzymował do ambasady Anglii oraz Francji, ale wyszedł z tych spotkań rozczarowany. Zdecydował, że jedynie przy Turcji jest sens budować polskie oddziały. Odwiedził koszary kozaków osmańskich w Burgas i stał się przyjacielem Michała Czajkowskiego vel. Sadyka Paszy. Na Bliskim Wschodzie Mickiewicz był dwa miesiące. Był zafascynowany językiem tureckim, którego się uczył. Niestety chorował cały okres pobytu w Turcji. Miał problemy z układem pokarmowym. Kilka godzin przed śmiercią napisał prozę Conversations des malade (Rozmowy chorych). Pomimo wielkiej sławy oraz teoretycznie oficjalnego charakteru misji żył na nędznej stopie. Zmarł 26 listopada 1855 roku przed godziną dziewiątą wieczorem. Podejrzewano, że zmarł na cholerę. Władze francuskie nie chciały przyjąć z tego powodu jego ciała. 21 stycznia 1856 roku ciało Mickiewicza złożono w nekropolii polskiej emigracji w Montmorency. Położono go także z ciałem żony Celiny, które ekshumowano z Pere-Lachaise. W roku 1890 zwłoki Adama Mickiewicza złożono na Wawelu.

Więzy łączące Polskę i Turcję nie dotyczą tylko kultury. Czy jest możliwa współpraca także na innej niwie? „Turcja to państwo z drugą największą armią w NATO. Obecnie we wspólnym interesie Turcji i Polski jest to, aby doprowadzić do unormowania sytuacji na Ukrainie, ponieważ wpływa to na szeroko pojęty aspekt bezpieczeństwa w regionie. Ponadto we wspólnym interesie stron jest to, aby Rosja nie rozszerzała swoich wpływów w basenie Morza Czarnego, dlatego też rząd polski od dawna stara się skłonić Ankarę do większego zaangażowania w najważniejsze inicjatywy regionalne, mam tu na myśli miedzy innymi trójdialog pomiędzy Turcją, Rumunią a Polską. Oprócz tego nie należy pomijać potencjału rozwoju współpracy na płaszczyźnie gospodarczej, edukacyjnej i w przemysłu obronnego, który jest jednym z najbardziej dynamicznych sektorów rozwijających się w Turcji” – tłumaczy mi Aleksandra Spancerska, analityczka ds. Turcji z Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych

Polskie dziedzictwo w Turcji

8 listopada 1855 roku Adam Mickiewicz, Henryk Służalski oraz Armand Lévy wynajęli od pani Rudnickiej dom u zbiegu ulic: Jeni-Szeri oraz Kalendżi-Kuluk. W 1877 roku pożar zniszczył cały rejon wraz z domem. Józef Ratyński odkupił ruiny za 100 funtów. Zrekonstruował dokładnie dom, w którym na koniec życia mieszkał Mickiewicz. W domu znajduje się obecnie Muzeum pamięci naszego narodowego wieszcza. Muzeum Adama Mickiewicza jest oddziałem Muzeum Sztuki Tureckiej i Islamskiej w Stambule. Ekspozycja jest efektem wspólnego działania Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza oraz Muzeum Sztuki Tureckiej – projekt wspiera Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Muzeum mieści na ulicy Tatli Badem (tłum. Słodkich migdałów) w dzielnicy Beyoğlu, dawnej dzielnicy Pery.

Skryte miejsce z boku, wąskie kręte uliczki. Z oddala słychać zgiełk jednej z autostrad. Tam znajdziemy muzeum Adama Mickiewicza. W Stambule ruch się kotłuje bardzo intensywnie. Pamiętajmy, że miasto to zamieszkuje 15 mln ludzi (7 razy więcej niż Warszawę). Metropolia ma 31 dzielnic. Jest wiecznie zakorkowana i hałaśliwa, więc wjazd w boczne uliczki przynosi ulgę. Toczy się tutaj typowy rytm życia rodem z Bliskiego Wschodu. Wąska uliczka odprowadzająca turystów do miejsca pamięci Mickiewicza jest niczym kalka typowej uliczki z dawnego Konstantynopola. Mijamy fryzjera i herbaciarnie, gdzie starszej daty Turcy dyskutują mieląc w dłoniach kolejne kulki koralików zawieszonych na ręce. Są na stałe wpisani w ten krajobraz. Znikną dopiero gdy muezini zaczną wzywać na modlitwę.

Dom, w którym jest muzeum Mickiewicza wyróżnia się na tle innych zapuszczonych budowli leżących przy ulicy. „Na pamiatkę postawiony ten dom. Natem miejscu gdzie 26 listopada 1855 roku umarł Adam Mickiewicz” – czytamy na tablicy wmurowanej w budynek. To syn Ratyńskiego wmurował tablicę z pamiętną inskrypcją. Okna są okratowane. Na froncie wiszą flagi: polska oraz turecka.

Gdy wchodzi się do środku widać zadbane i pełne pamiątek sale oficyny typowej bliskowschodniej kamienicy. Wystawa stambulskiego muzeum to efekt pracy Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie wraz ze wsparciem Konsulatu Generalnego RP w Stambule.

W zbiorach zobaczymy popiersia Adama Mickiewicza – jedno to arcydzieło Ewarysta Zbąskiego z roku 1898, odlane z brązu. Drugie stworzył Dawid d’Angers. W muzeum jest kufer podróżny z XIX w. Są reprodukcje obrazów w tym – Portret Adama Mickiewicza na Judahu skale pędzla Walentego Wańkowicza. Widzimy także litografie. Ściany są udekorowane biało-czerwonymi wzorami i charakterystycznymi orientalnymi tapiseriami.

Wystawa rozpoczyna się od górnego piętra. Na górze wystawy są eksponaty związane z młodością Adama Mickiewicza. Im niżej tym linia czasu sięga dalej w życiorysie polskiego poety. Mickiewicz był także w obozie wojskowym w Burgas w październiku 1855 roku. Jak pisałem w poprzednim reportażu celem wyprawy poety do Turcji było sformowanie polskiego legionu do walki przeciwko caratowi w okresie wojny krymskiej. Jak przystało na muzeum znajdziemy tutaj także tablice z życiorysem pisarza. Bardzo ciekawe są bloki papieru przypominające stary typ kalendarza, gdzie strony są zadrukowane fragmentami poezji Mickiewicza. Tłumaczenia są w kilku językach.

Ważnym elementem Domu Mickiewicza jest krypta, w której zaaranżowano symboliczny nagrobek poety. Marmurowy katafalk, bielone litery, kamienna płyta oraz krzyż to przyczynek do zadumy nad miejscem śmierci wieszcza. Kopia pośmiertnej maski poety przywołuje przed naszymi oczami twarz wielkiego Polaka. Mistycyzmu miejscu dodaje także obraz Matki Boskiej Ostrobramskiej.

Adampol, a dokładniej Polonezköy, leży na obrzeżach Stambułu, na wschodnim brzegu cieśniny Bosfor. Polska osada już dawno zostałaby inkorporowana przez miejską aglomerację i zamieniona w przemysłową dzielnicę gdyby nie starania polskiej diaspory i rządu Rzeczypospolitej o pozostawienie Adampolu z jego rustykalno-narodowym charakterem. Jest to z korzyścią dla samych Turków, ponieważ doceniają oni miejscowy Park Krajobrazowy oraz przytulne hotele znajdujące się tak blisko za miastem. Kto był w Stambule ten wie, że zgiełk miasta jest niesamowity. Na Adampolu gościł także Mustafa Kemal Ataturk. Styk Azji oraz Europy jest niesamowity, ale dla samych mieszkańców może być męczący. Adampol staje się więc oazą spokoju, ciszy, natury oraz historii dla spragnionych takich wrażeń mieszkańców Stambułu.

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Wojowniczy kardynał i jego dziedzictwo

Co ważne, w Polonezköy znajdują się miejsca dziedzictwa związane silnie z polskością. Jest tutaj zabytkowy cmentarz, na którym pochowano kilka pokoleń Polaków, którzy umarli na obczyźnie. Część z nich ma napisy nagrobne z pięknymi staropolskimi nagrobnymi napisami. Na Adampolu można uczestniczyć w nabożeństwie w języku polskim. Msza Święta w Kościele pw. Matki Boskiej Częstochowskiej jest właśnie po polsku. Kościół pod wezwaniem Matki Boskiej Częstochowskiej, był wnoszony w latach 1900 – 1914. Mieszkańcy podjęli spory wysiłek by odnowić historyczny kościół. Historia Adampolu to także Dom Pamięci Zofii Ryży – znajdują się tam rodzinne ekspozycje, fotografie, księgi i dokumenty. W Centrum Polonezköy znajduje się także – istotny z punktu widzenia polskości – Dom Kultury. A jak przystało na Bliski Wschód są także herbaciarnie oraz restauracje.

_{Grafika: domena publiczna}

_{Bibliografia: w reportażach oraz artykułach wykorzystano fragmenty poezji polskich autorów. Adam Mickiewicz „Pan Tadeusz”, Juliusz Słowacki „Anhelli”, Cyprian Kamil Norwid „Bema pamięci żałobny rapsod”.}

_{Reportaże zrealizowane w ramach stypendium Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego}

Artykuł Mickiewicz jakiego nie znamy pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.