Rosja od wieków stanowi dla wielu ludzi zagadkę, jest czymś magicznym, ale jednocześnie przerażającym, dlatego jest tak trudna do zrozumienia dla wielu. Rosja ukształtowała się w tradycyjnej kulturze bizantyjsko-azjatyckiej, która przez wieki modelowała się w carskiej Rosji i ZSRR co spowodowało, że rosyjskie społeczeństwo jest całkowicie bierne w uczestniczeniu we władzy, a jedynie czego chce to bezpieczeństwa i stabilizacji. W niniejszej pracy zostanie przedstawiona specyfika społeczno-kulturowa społeczeństwa rosyjskiego, jak postrzegają demokrację i czy jej w ogóle potrzebują oraz czego oczekują Rosjanie od władzy.

,,Rosji nie można zrozumieć. W Rosję można tylko wierzyć” – Fiodor Tiutczew

Słowa Fiodora Tiutczewa napisane półtora wieku temu bardzo dobrze oddają charakter Rosji, nie jest ona dla Europejczyka zrozumiała, szczególnie jak stosujemy kalki zachodnie. Czym jest dla Rosjan demokracja oddają słowa młodej studentki z Tomska z reportażu Barbary Włodarczyk pt.: Putin 4.0. Na pytanie czym dla nich jest demokracja? dziewczyna odpowiada: „Demokrację znamy tylko z podręczników. To jest przede wszystkim system, w którym kluczową rolę odgrywa opinia narodu, czyli wola większości. Tylko, że to jest kij o dwóch końcach, bo wtedy można lekceważyć opinię mniejszości, a to nie jest dobre„. Druga dziewczyna na pytanie; jaki kraj jest dla nich wzorem? odpowiada bez wahania, że Rosja, wcześniej zaś mówi, że kiedy widzi Putina w telewizji to „ma pewność, że to jest człowiek, który ciężko pracuje dla dobra ojczyzny”. Jak możemy zauważyć dla młodych Rosjan, którzy znają Putina od dziecka i wychowali się w systemie reżimu hybrydowego przypominającego tylko z zewnątrz demokrację, Rosja i Putin jest wszystkim, zapewniającym stabilność i bezpieczeństwo, a demokracja jest czymś abstrakcyjnym znanym tylko z podręczników. 

ZOBACZ TAKŻE: Analiza gospodarki Białorusi i Ukrainy od rozpadu ZSRR do dziś

Sami Rosjanie w przeprowadzonych w 2016 roku przez Centrum Lewandy badaniu na pytanie; jakiej demokracji potrzebuje Rosja? Odpowiedzieli w 46%, że takiej, która odpowiada rosyjskiej tradycji i specyfice Rosji. Zaledwie 16% takiej jak na zachodzie. Natomiast w pytaniu: czy w Rosji jest demokracja? 46% odpowiedziało, że raczej tak. Rosjanie ogólnie pozytywnie odnoszą się do demokracji, ale nie przywiązują wagi do ograniczeń w zakresie praw obywatelskich i wolności demokratycznych, te kwestie są na samym dole potrzeb. Ludzie w Rosji bardziej niepokoją się kryzysem, korupcją, wysokimi cenami, ubóstwem, bezrobociem, ale nie rozumieją, że te problemy społeczno-ekonomiczne mają pewien związek z brakiem demokracji w ich kraju. Z czego to wynika? 

Korzeni takiego postrzegania rzeczywistości i specyfiki narodu rosyjskie- go należy szukać w kulturze rosyjskiej, kształtującej się przez wieki, a cecha- mi charakterystycznymi są zasady paternalizmu wynikające z tradycji bizantyjskiej, a co za tym idzie jasno określonej hierarchii oraz „poddańczości” charakteryzującej się ograniczoną aktywnością polityczną społeczeństwa oraz nikłym zainteresowaniem sprawami politycznymi. Jak pokazują ba- dania, ponad 80% ludzi młodych w wieku 14-29 lat nie interesuje się polityką albo nie ma określonego zdania w tej sprawie. Natomiast badania ze stycznia 2019 roku ukazują, że 40% badanych Rosjan nie rozumie polityki nie jest nią zainteresowana, kolejne14% jest rozczarowanych polityką, 29% badanych deklaruje, że nie ma możliwości wpływania na wydarzenia polityczne. 

Dla Rosjan polityka, a co za tym idzie działalność polityczna jest czymś obcym, wynika to z tego, że w Rosja nie ma tradycji parlamentarnej. Pierwszy parlament pojawił się dopiero po rewolucji 1905 roku, a ciała przypominające parlament, jak Duma czy Sobór Ziemski, stanowiły instrument władzy absolutnej cara i nie reprezentowały warstw społecznych. Podobnie było w czasach ZSRR, gdzie ludzie operowali w ramach systemu scentralizowanej władzy oraz dystrybucji dóbr i usług. Społeczeństwo było masowym klientem partii–państwa. Dlatego społeczeństwo nie rozumie czym jest polityka czy demokracja. 

Siergiej Uwarow w 1832 roku sformułował trzy fundamentalne cechy Rosji jest to: prawosławie, samodzierżawie i ludowość, które mimo lat oddają nadal ducha współczesnej Rosji, może nie całkowicie, ponieważ zmiany społeczne ciągle następują, ale zakorzeniona mentalność kulturowa nadal jest bardzo mocno widoczna. Prawosławie bardzo mocno wpłynęło na mentalność rosyjską mimo tego, że ludność rosyjska deklaruje w 71% wyznanie prawosławne, to rzeczywisty poziom religijności mieszkańców Rosji jest na bardzo niskim poziomie. Bierność i obojętność ludzi wobec władzy ma uzasadnienie religijne. Prawa i wolności jednostki nie są czymś „naturalnym” i „wrodzonym” ale są „darem Bożym? Dlatego prawa naturalne w rosyjskiej tradycji politycznej nie są niezbywalne. Istnieje drabina hierarchiczna, w której prawa własności są darem przez Boga carowi (obecnie prezydenta), a ten przekazuje je bojarom, wojewodom czy gubernatorom.

Specyfika prawosławia charakteryzuje się sceptycznym podejściem do wszelkiego aktywizmu człowieka, człowiek jest ze swej definicji ograniczony, a co za tym idzie taki człowiek jest obojętny wobec dóbr doczesnych, co sprawia, że ludzie nie wierzą we własne siły i mają postawę pasywną wobec otoczenia. Cerkiew prawosławia była bardzo mocno podporządkowana władzy carów, jednocześnie odgrywała ważną rolę w kształtowaniu świadomości społecznej przez funkcję państwotwórczą cara. Mentalność religijna w tamtym czasie charakteryzowała się pasywizmem wobec otaczającego świata jak i walki o prawa moralne. Nauczanie cerkiewne uczyło cierpliwości i odporności na zły los i nie domagało się aktywnego zwalczania zła, jednocześnie zachęca do bycia wewnętrznie niezależnym. Obecnie religia jest bardziej dziedzictwem historycznym, kulturowym czy społecznym i nie ma formy czysto religijnej. Chłopi, mieszczanie czy urzędnicy w tamtym okresie byli pogodzeni ze swoją sytuacją, niesprawiedliwością i poniżeniem. Jest to o tyle charakterystyczne, szczególnie patrząc na współczesnych Rosjan, którzy uważają, że demonstracje nic im nie dają, albo że nie ma powodów do demonstracji, a obecnie siła Putina wynika z braku alternatywy. 

ZOBACZ TAKŻE: Ekonomiczne wyzwania integracji europejskiej. Jak pogodzić europejską unię walutową z polityką gospodarczą państw członkowskich?

Rosyjskie społeczeństwo jest również gotowe do znoszenia trudnych warunków ekonomicznych w zamiana za prowadzenie asertywnej polityki zagranicznej, ale tylko w krótkim okresie. Taka postawa wobec władzy wynika z poczucia bezsilności ludzi wobec państwa, jak i braku alternatywy istniejącego ładu społeczno-politycznego. Sami obywatel wyrażają też nieufność do władzy i dystans. Wynika to z pozostałości poprzedniego systemu, dlatego Rosjanie są podejrzliwi do tego co złożone, odmienne, a obywatele są przyzwyczajeni, że władza wykorzystuje ich do własnych celów„. Kwestia samodzierżawia mimo tego, że jest nie do powtórzenia we współczesnej Rosji przybiera dziś inną formę w postaci autokracji-suwerenności-narodowości. Autokracja oznacza spersonalizowaną władzę, czyli zcentralizowane państwo, które jest mocno zakorzenione w DNA Rosjan. Suwerenność ma być odpowiedzią na agresywne działania zachodnie wymierzone w Federację Rosyjską, a sama Rosja chce mieć wybór własnej „drogi do demokracji”.

Narodowość jest pojmowana jako rusOcentryczny nacjonalizm konserwatywny, który ma uzasadniać interesy państwa oraz zapewnić stabilność i ład wewnętrzny. Samodzierżawie było bardzo ważnym wymiarem dla rosyjskiej tożsamości zbiorowej jak i kształtowania państwa rosyjskiego wpływając na ustrój polityczny, społeczny, ekonomiczny, kulturowy oraz na mentalność poddanych. Do kultu cara bardzo mocno przyczyniła się Cerkiew Prawosławna, która tworzyła ojcowski charakter władców rosyjskich. Uosobieniem prawosławnej interpretacji było ubóstwienie samowładztwa carów, dokonywany przez koronację i namaszczenie przez patriarchę. 

Nadawało to specjalny status sakralny. Dochodziło tym samy do ubóstwienia sprawowanej funkcji przez carów, a nie samego człowieka. Tym samym lud zawierzał „ubóstwianemu” monarsze swój los. W czasach ZSRR symbole chrześcijańskie np. w postaci krzyża zastąpiła gwiazda czerwona, ale przekaz ciągle był ten sam, czyli ubóstwienie przywódcy i oddanie się pod jego zwierzchnictwo. We współczesnej Rosji istnieje mocne przekonanie, że władza na czele z prezydentem Putinem jest jedynym podmiotem zdolnym do działania i uprawnionym do podejmowania decyzji. Sami zaś Rosjanie są petentami, którzy apelują do władzy o działanie. Mimo tego, że czują bezsilność i bezradność wobec władz ciągle poszukują „wodza” lub „zbawiciela” w przywódcy26. Władza w tradycji rosyjskiej ma „uzasadnienie w sobie samej” czyli nie ma zewnętrznych źródeł, które przejawiają się wolą narodu, dlatego władzę nie czują się odpowiedzialne za kogokolwiek, jedynie wobec swoich zwierzchników. Tylko sprawujący władze ma rację. Dla Rosjan „udanie się do cara z czołobitną petycją” jest lepszą metodą w rozwiązywaniu problemów niż występowanie z protestami. Protest dla Rosjan uchodzi za pewne ryzyko, które jest wyzwaniem rzuconym wielkiemu państwu przez „petenta”, który jest słaby i mniejszy w porównaniu z władzą. Protesty to najczęściej akt desperacji ze strony społecznej.

Mit o „dobrym carze i złych bojarach” jest bardzo mocno przez propagandę rosyjską podtrzymywany, przez tworzenie rozmów telewizyjnych z narodem, gdzie prezydent Putin rozmawia bezpośrednio z obywatelami i pochyla się nad ich problemami, a czasem nawet publicznie upokarza czy ruga niekompetentnych urzędników. Putin, w opinii Rosjan jest jedynym podmiotem sprawczym w podejmowaniu decyzji, rządzi co prawda silną ręką, ale jednocześnie jest sprawiedliwy. Na potwierdzenie porządku u nich świadczy badanie z 2015 roku, w którym Rosjanie w 61% na pytanie co jest dla Rosjan ważne porządek czy demokracja? odpowiadają,  że ,,porządek jest ważniejszy niż demokracja, nawet jeśli dla jego utrzymania trzeba będzie ograniczyć niektóre swobody obywatelskie i naruszyć zasady demokracji”. Według Rosjan władca powinien być okrutny i budzić strach. Jak napisał Aleksander Puszkin „Tylko surowość może nieustanna utrzymać lud. (…) Nie, miłosierdzia nie ocenia lud. Gdy czynisz dobro – nie zaznasz wdzięczności. Skazujesz, grabisz – nie wyjdzie ci na złe”. Rosjanie są bardzo podporządkowani i żyją w strachu wobec władzy. Jest to dla nich codzienność, im więcej człowiek posiada pieniędzy tym bardziej musi się bać. Każdy bez wyjątku oligarcha czy zwykły człowiek się boi.

Jak pisze Ewa Kurek „Im większa władza budzi strach, tym większą miłością i uznaniem ludzie ją otaczają. Wynika to z tego, że Rosjanie nie znają innej władzy niż taka, której trzeba się bać”. Dlatego Rosjanie tak kochają Władimira Putina. Putin wie, że jeśli chce być kochany przez lud musi być bezwzględny i okrutny. Dla Rosjan silna ręka jest konieczna, Borysem Jelcynem pogardzali, ponieważ był „miłosierny” i chciał demokracji na modłę zachodnią, która został przeszczepiona z zachodu na nieznany grunt rosyjski.

„Rządzić Rosją nie jest trudno, ale nie ma to żadnego sensu” – Car Aleksander II

Według przeprowadzony badań po rozpadzie ZSRR, większość Rosjan uważała, że najważniejszą wartością jest życie prywatne, szczególnie w jego wymiarze materialnym a wartości postmaterialne, były na ostatnim miejscu. Człowiek poradziecki, który nie znał wzorców obywatelskich czy ogólnie współdziałania nie mógł tak po prostu stać się proobywatelski. Mimo lat nadal nie ukształtowało się pojęcie interesu publicznego (państwowego) – przejawiało się ono tylko u Rosjan w czasie wojny. Dlatego też ludzie nie są zainteresowani treścią programów wyborczych przedstawianych przez polityków, a tym samym akceptują populizm polityków. Ludzie godzą się na łamanie procedur wyborczych, nierówność konkurencji politycznej czy monopolizację przez Kreml środków administracyjnych, finansowych informacyjnego wpływu. Czynniki te sprawiają, że demokratyczne zasady, prawa obywatelskie czy działalność państwowa jest rozmyta, bo wszystko jest tylko z nazwy demokratyczne czy praworządne. W takich warunkach nie może się wykształcić demokracja, czy społeczeństwo obywatelskie. Co prawda poziom rozwoju ruchów i organizacji obywatelskich jest większy niż w latach 90 ubiegłego wieku, jednak problem polega tylko na tym, że wszelkiego rodzaju inicjatywy zrzeszania się w organizację gospodarcze, konsumenckie, młodzieżowe, kulturowe itp. nie działają poprawnie i nie reprezentują interesów swoich członków.

Organizację te również napotykają na problemy związane z prowadzeniem swojej działalności, problemów administracyjnych czy sądowych. Mimo tych problemów dobrym przykładem akcji oddolnych jest „Nieśmiertelny pułk” Jest to pochód z portretami krewnych, którzy polegli w czasie II wojny światowej oraz „Ostatni Adres” i „Przywracanie Imion”? Mimo tego, że władza traktuje te inicjatywy podejrzanie dają one zachętę do tworzenia się tożsamości obywatelskiej w postaci pamięci o zmarłych czy pomordowanych w czasach ZSRR. Jest to pewnego rodzaju akt sprzeciwu wobec machiny terroru komunistycznego czy policyjnego. Pamięć obywatelska w obecnej Rosji jest wyzwaniem rzuconym władzy i nośnikiem protestu, która staje się dla Rosjan pewnym dobrem wspólnym. Zauważa się też, że następują powolne zmiany w świadomości społecznej wynikające z pewnego rozczarowania władzą i tym jak ona rządzi oraz pewną gotowością społeczną do działania w polityce. 

Obywatele szukają porządku, sprawiedliwości czy skuteczności szukając w postaci prezydenta Putina. Władze nie zrobiły nic przez lata by uczynić społeczeństwo podmiotem polityki. „Człowiek prywatny”, który został uwolniony od ideologii komunistycznej pozostał „człowiekiem prywatnym”. Wszelkie sztuczne więzi społeczne się rozpadły, a obywatele stali się jeszcze bardziej zatomizowani niż w czasach Związku Radzieckiego. Ludzie zostali sami, a przepisy nowo wprowadzane zabraniały ochrony własnych interesów. Obywatele rosyjscy nie posiadali odpowiednich nawyków czy potrzeb ani nie skłaniał ich do tego ówczesny system wartości. Oczywiście, nie oznacza to, że nie pojawiały się nowe więzi, ale w słabym i skorumpowanym państwie były uznawane za nielegalne. Powstawały silne sieci poziomo-pionowe związków urzędników, pracowników milicji i służb oraz ludzi, którzy potrzebowali ich do nielegalnych działań. Jednakże właśnie te quasi–obywatelskie społeczeństwo, zrośnięte z quasi-praworządnym państwem, było w stanie zaspokoić interesy indywidualne czy grupowe.

Czynniki te doprowadziły do tego, że w pewnej części Rosjan wykształciło się zapotrzebowanie na odbudowę państwa typu paternalistycznego tylko nie w wersji komunistycznej, lecz w nowej formie, a tym potrzebom wyszedł naprzeciw Władimir Putin. „Człowiek prywatny” uosabiający obecnego Rosjanina nie będzie bronił wartości kultury demokratycznej dlatego, że to nie jest jego kultura, on nie zna państwa demokratycznego, był wychowywany w opresyjnym społeczeństwie w czasach ZSRR, a teraz żyje w podobnym nieco zliberalizowanym państwie, które stosuje podobne metody, ale w nieco wysublimowany sposób.

„Zanim damy ludziom kapłanów, żołnierzy i profesorów, trzeba wiedzieć czy nie umierają z głodu” – Lew Tołstoj

Przemiany ustrojowe w Federacji Rosyjskiej były dla Rosjan wielkim szokiem nie tylko politycznym czy społecznym, ale przede wszystkim ekonomicznym. Większym niż przemiany gospodarcze w Polsce. Dla Rosjan był to tragiczny okres, którego Rosjanie bardzo się bali, dlatego tak mocnym poparciem nadal cieszy się, mimo spadku notowań W. Putin. Prezydent Borys Jelcyn dał Rosjanom demokracje mimo tego osłabił ośrodki władzy w postaci legislatury, sądów czy władzy gubernatorów. Ogłoszona w 1993 roku konstytucja wyłoniła słaby parlament, zależne sądownictwo i niekontrolowanego przez nikogo prezydenta. A sam Jelcyn nie stworzył partii politycznej. Partie polityczne przecież dostarczają mechanizmów, przez które obywatele mogą wyrażać, inscenizować czy godzić różne wartości moralne i polityczne. Demokracją czy wolnością nie nakarmi się ludzi nie da się im pieniędzy. Po objęciu przez W. Putina władzy, Rosjanie zaczęli dostawać zaległe wypłaty i emerytury, znowu pojawiła się praca, wróciła stabilizacja i bezpieczeństwo. Dla nich nie było ważne to, że prezydent umacnia coraz bardziej swoją władzę, że ogranicza ich prawa, centralizuje państwo, ważne było, że znowu mogli się czuć bezpieczni. Putin rozpoczął nowy etap dla Rosjan ekonomiczny, polityczny, społeczny, socjalny, obronny i rozwojowy Rosji. Pokonał grupy terrorystyczne, ukrócił władze oligarchów, nastąpiły inwestycję gospodarcze, a w czasie kryzysów np. z roku 2008 władza za wszelką cenę starała się zaspokajać podstawowe potrzeby społeczeństwa dzięki sprzedaży surowców.

W Rosji nie demokracja czy demokratyzacja jest celem, ale liberalizacja w postaci dania obywatelom warunków do zaspokajania ich potrzeb w zamian za udział w polityce. Obywatele w nowej rzeczywistości rosyjskiej otrzymali pewien zakres wolności wcześniej nieznany. Jest to pewnego rodzaju „pakt” między władzą, a obywatelami, w którym każda ze stron zachowuje neutralność oraz swobodę działań w swoich obszarach z wyraźnym brakiem ingerencji w strefę drugiej strony. Tym co jest ważne w tym pakcie jest to, że istnieje formalnie demokracja, która jest gwarantowana przez państwo prawnie, jednakże dla Rosjan ważniejsze są wolności indywidualne, takie jak: wybór zawodu, większe zarobki, swoboda podróżowania szczególnie za granice, wolność informacji, poglądów politycznych, nietykalność osobista, której władza nie powinna naruszać. Dla Rosjan to są potrzeby pierwszego rzędu, a nie udział w wyborach czy wolność zrzeszania się w partie.

Przy okazji pozwala się Rosjanom na dążenie do społeczeństwa konsumpcyjnego, jak na zachodzie, jednocześnie realizując ich pragnienia w postaci asertywnej polityki zagranicznej i ochrony interesu narodowego co można było zauważyć przy aneksji Krymu, która wzmocniła legitymizację władz. Rosjanie na wszelkie działania władz, które w ich bardzo mocno uderzają jak np. podniesienia wieku emerytalnego, reagują mocnym niezadowoleniem w postaci protestów i obniżeniem poparcia dla władz szczególnie W. Putina. Jest to o tyle ciekawe, że władza może sobie pozwolić na wzmacnianie swojej władzy czy prześladowania opozycji, ale nie może przekroczyć pewnej granicy bytowania społeczeństwa rosyjskiego.

Społeczeństwo rosyjskie może wiele znieść, ale jeśli władza uderza w kwestie społeczno-ekonomiczne, które utrudnią funkcjonowanie, to spotyka się to z niezadowoleniem społecznym. Jednakże z powodu słabo rozwiniętych związków zawodowych czy innych instytucji stojących na straży ochrony praw socjalnych, które nie potrafią się zorganizować niezadowolenie jest niewystarczające. Same protesty mają najczęściej charakter lokalny i spontaniczny z powodu słabej solidarności i braku koordynacji. Należy też wspomnieć o tym, że niezadowolenie najczęściej przejawia klasa średnia z dużych miasta, natomiast małe wsie czy miasteczka są bierne wobec działań władzy. Wynika to z tego, że społeczeństwo starsze zamieszkuje głównie wsie i jest skazana na propagandę telewizyjną, a młodzi ludzie, korzystający częściej z internetu, nie przejawiają zbytnio wagi sprawami politycznymi.

Kultura rosyjska kształtująca się przez wieki typu paternalistycznego oraz poddańczego wynikającego ze specyfiki rosyjskiego władztwa, bardzo mocno zakorzeniła się w świadomości społeczeństwa rosyjskiego. Sformułowane przez Siergieja Uwarowa trzy cechy Rosji jak: prawosławie, samodzierżawie i ludowość nadal oddają ducha rosyjskiej kultury i wpływają obecnie na ludność Rosji. Prawosławie rosyjskie, które przez wieki wywierało mocny wpływ na rosyjskie społeczeństwo i było przedłużeniem władzy caratu, ukształtowało człowieka biernego, obojętnego i pasywnego wobec otoczenia. Taki człowiek w porównaniu z człowiekiem zachodnim, który ceni sobie wolność i walkę o swoje prawa, wolał mieć spokój oraz posiadać prawo rozwijania się wewnętrznie przez wybranie zawodu, możliwość godnej płacy czy podróżowania po świecie. Taka osoba nie jest zainteresowana braniem udziału w polityce, ponieważ uważa, że są bardziej godne osoby by sprawować władzę i decydować o kierunku, w którym powinno podążać państwo. Jest to tzw. „pakt” między władzą a społeczeństwem. Każda ze stron stara się szanować autonomię drugiej, pozwalając na pewne rzeczy. Społeczeństwo ma pewną gwarancję wolności wyboru i bezpieczeństwa socjalnego, a władza całkowitą dowolność w kształtowaniu polityki, oczywiście władza nie może przekroczyć cienkiej linii w postaci naruszenia gwarancji socjalnych, społecznych, egzystencjalnych, które by uderzyło w funkcjonowanie społeczeństwa. 

Lata życia w ZSRR, a potem niebezpieczne lata 90-te ubiegłego wieku, ukształtowały człowieka zatomizowanego, „człowieka prywatnego”, który nie wie co to demokracja czy prawdziwa wolność, nawet jakby taki człowiek dostał „narzędzia”, to by nie wiedział co z nimi zrobić, on tego nie zna. Rosjanie, jak pokazują przedstawione badania, nie interesują się polityką, dla nich ważniejsze jest przetrwanie i spokojne życie. Społeczeństwo rosyjskie inaczej rozumie demokracje niż na za- chodzie, oni chcą władzy czy demokracji dostosowanej do ich specyficznej kultury, dlatego też próba przeniesienia wzorców demokratycznych w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku skończyła się fiaskiem z tego też względu, że Rosja nie ma długich tradycji demokratycznych u nich zawsze była silna władza centralna. 

ZOBACZ TAKŻE: Polskie media na Białorusi: walka o przetrwanie

Rosjanie wolą silną władzę, której uosobieniem jest W. Putin gwarantujący stabilność sytemu. Jak uważają Rosjanie lepszy przewidywalny Putin niż ktoś nowy. Rosyjskie społeczeństwo a władza który może wszystko wywrócić i znowu mogą nastać trudne czasu. Po drugie, zakorzeniona mentalność Rosjan, że są źli bojarzy w postaci polityków i dobry car w uosobieniu Putina sprawia, że tylko prezydent jest osobą sprawczą i może rozwiązać trudne problemy społeczne. 

„Człowiek prywatny” wychowany w państwie, które jest potężniejsze, silniejsze i ma ostateczny głos w wielu sprawach sprawiło, że obywatel Rosji czuje się mały i zmuszony do pewnego „poddaństwa„, bo sam też nie jest w stanie niczego zrobić bez pomocy państwa, jednakże sami Rosjanie zdają sobie sprawę z tego, że władza często jest bezsilna, nie słucha potrzeb obywateli, a społeczeństwo też po prostu nie ufa tej władzy. Mimo wszystko z braku jakiekolwiek alternatywy nawet politycznej w postaci opozycji w Rosji, która nie potrafi przekonać do siebie społeczeństwa oraz jest słaba z powodu rozbicia jej przez władze, rosyjskie społeczeństwo godzi się na obecną sytuację z tego też względu, że władza obecnie zapewnia im stabilność i bezpieczeństwo.

Powolne zmiany w społeczeństwie rosyjskim są widoczne. Społeczeństwo staje się świadome zaczyna zauważać pewne trendy jak na zachodzie w postaci np. ekologii czy tolerancji dla innych osób. Zaczyna też być zauważana pewna podmiotowość społeczna w postaci oddolnych ruchów jak np. Nieśmiertelny pułk” czy „Ostatni Adres” które kształtują wspólną świadomość społeczną Rosjan oraz są pewnym głosem buntu przeciw władzy, która na potrze- by społeczne często reaguje siłą. Niestety bieda oraz brak większych perspektyw sprawia, że Rosjanie wolą silną władzę i to co jest znane, niż przeprowadzać rewolucję na miarę „pierestrojki”, która mocno uderzy w społeczeństwo. 

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1(11)/2023.

fot. Pixabay

Artykuł Rosyjskie społeczeństwo a władza pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Debata na temat istoty i zakresu ambicji projektu europejskiego od samego początku podlegała nieustannej ewolucji. W następstwie II wojny światowej wyczerpane społeczeństwa szukały stabilności w silnych państwach narodowych. W rezultacie idea federalizacji Europy pozostawała na uboczu, oczekując na bardziej sprzyjające warunki polityczne. Już w pierwszych latach istnienia Wspólnoty Europejskiej narracje o jej rzekomym zagrożeniu dla politycznego porządku i spójności narodowej zyskiwały na popularności.

Niektórzy przywódcy, jak Margaret Thatcher, utożsamiali Europę z jej pozornie nadętą biurokracją. Przez okres zimnej wojny integracja europejska objęła głównie ograniczone obszary kształtowania polityki, takie jak rolnictwo, gdzie koszty często nadmiernie obciążały budżety krajowe. Od czasu traktatu w Maastricht Unia Europejska wydawała się dobrze przygotowana na erę liberalizmu, który zdominował światową politykę po rozpadzie ZSRR. Z każdym nowym traktatem zwiększała się jej autonomiczna zdolność podejmowania decyzji, choć nadal pozostawała unią państw członkowskich, a nie pojedynczym podmiotem politycznym. Dziś najbardziej przypomina ona konfederację państw europejskich. 

Warto podkreślić, że nacisk na reprezentację i podejmowanie decyzji w drodze konsensusu promuje mniejsze kraje członkowskie, dając im wpływ nieproporcjonalny do ich potencjału gospodarczego czy demograficznego. Z każdym rozszerzeniem takie modele współpracy międzynarodowej stają się coraz bardziej niestabilne, co zwiększa prawdopodobieństwo impasu w kontekście dalszej integracji. Większa liczba państw członkowskich zwykle skutkuje zaniżeniem wspólnego mianownika, utrudniając prowadzenie polityki europejskiej. Prawdziwe znaczenie bloku podkreśla niewątpliwie zawiła sieć instytucji i ich relacji z państwami członkowskimi. Redaktor Financial Times, Martin Wolf, wymienia UE jako najważniejszy przykład zinstytucjonalizowanej współpracy zarówno w wymiarze regionalnym, jak i globalnym. Jednocześnie, autor ostrzega przed nieodłączną sprzecznością między kształtowaniem polityki na poziomie europejskim, a legitymizacją polityczną, która w istocie pozostaje powiązana z rządem narodowym. Choć Traktat Lizboński został w dużym stopniu opracowany z myślą o kolejnych rundach rozszerzenia, większe państwa członkowskie z tzw. “starej Europy” coraz głośniej wykazują przekonanie, że wspólne regulacje dotyczące praworządności czy podejmowania decyzji wymagają kolejnych reform. W mojej opinii można na tą chwilę założyć, że nowe rozszerzenie, które ma objąć nawet do 8 państw, będzie uwarunkowane fundamentalną ewolucją UE jako systemu politycznego w kierunku dalszej centralizacji. Biorąc pod uwagę trudność w osiągnięciu konsensusu pomiędzy 27 państwami członkowskimi, niezbędnego do zmiany traktatu, bardziej prawdopodobne jest, że będziemy świadkami kształtowania się integracji o różnym stopniu intensywności, bazującej na tzw. „koalicjach chętnych” Takie rozwiązanie, nawet jeśli wydaje się bardziej osiągalne niż bezpośrednia rewizja traktatów UE, nieuchronnie pogłębi rozłam między państwami członkowskimi, podważając wewnętrzną spójność i wiarygodność bloku na arenie międzynarodowej. Jednakże, mając na uwadze zewnętrzne zagrożenia UE, decydując się na większy „geopolityczny” format wykazuje ambicje stać się liczącym się podmiotem w polityce międzynarodowej. 

ZOBACZ TAKŻE: Analiza gospodarki Białorusi i Ukrainy od rozpadu ZSRR do dziś

W tym eseju postaram się podkreślić rozbieżności w niektórych fazach integracji gospodarczej i jej wpływ na kształtowanie polityki, zarówno na poziomie europejskim, jak i krajowym poszczególnych państw członkowskich. Zamierzam w ten sposób pokazać, że UE wyraźnie brakuje zdolności oddziaływania na państwa członkowskie, których głównym priorytetem, szczególnie w czasach kryzysu, jest wspieranie ich gospodarek narodowych. Warto przyjrzeć się bliżej zwłaszcza unii walutowej, która w oczach wielu była najgłębszym krokiem w kierunku stworzenia scentralizowanego państwa europejskiego.

Jeśli chodzi o politykę gospodarczą UE, blok w istocie przechodzi z jednego kryzysu do następnego, za każdym razem wypełniając kolejne luki regulacyjne. Bez pełnego przyjęcia euro wśród państw członkowskich i wspólnej polityki fiskalnej utworzenie skutecznej unii walutowej zawsze jawiło się jako wyzwanie. Nowe niekonwencjonalne narzędzia polityki monetarnej, jak luzowanie ilościowe (Quantitave Easing – QE) czy wdrożenie ujemnych stóp procentowych rozszerzyły zestaw narzędzi Europejskiego Banku Centralnego (EBC) w zakresie utrzymywania względnej równowagi narodowej w kwestii kosztów zaciągania i obsługiwania długu. Spread pomiędzy obligacjami Niemiec i Włoch pokazuje poziom dysproporcji pomiędzy gospodarkami strefy euro i sam w sobie jest powszechnie używanym wyznacznikiem kondycji strefy euro. W tym roku różnica utrzymywała się na poziomie około 2 punktów procentowych. Perspektywy fiskalne Włoch, przy deficycie wynoszącym 5% PKB, podwyższonym poziomie długu publicznego i anemicznym wzroście są w dalszym ciągu niepokojące. Oprocentowanie 10-letnich obligacji osiągnęło w październiku 2023 r. najwyższy poziom od 2012 r. Trudno oczekiwać, że Włochy zmniejszą swoje zadłużenie w obliczu powiększania się różnicy między stopami procentowymi a poziomem wzrostu gospodarczego, oscylującym od lat około 1% w skali roku. Problemy nękające UE wynikają także ze strukturalnych różnic pomiędzy politykami fiskalnymi państw członkowskich. Na przykład Włochy, które od lat odnotowują wysoki deficyt, utrzymują dług publiczny na poziomie około 140% swojego PKB w momencie gdy gospodarka nieustannie znajduje się w stagnacji. Niemcy, uważane za bastion stabilności fiskalnej, utrzymują z kolei stałe nadwyżki budżetowe, kosztem świadomego osłabienia popytu. Takie podejście zostało docenione przez inwestorów, którzy są skłonni zaakceptować znacznie niższe oprocentowanie niemieckich bundów. W dobie rosnących stóp procentowych i wynikających z tego konsekwencji dla budżetów krajowych EBC zdecydował się utrzymać w działaniu Transmission Protection Instrument (TPI). W istocie instytucja wysyła sygnał, że jest skłonna ustabilizować rynki kapitałowe słabszych państw, aby utrzymać wiarygodność euro.

Wrodzona nieefektywność strefy euro uwidoczniła się zwłaszcza podczas kryzysu zadłużeniowego na początku ostatniej dekady. Z czasem EBC zaczął regularnie wykupywać obligacje zadłużonych krajów z południa kontynentu, które w przeciwnym razie byłyby narażone na poważne ryzyko niewypłacalności. Kryzys został w dużej mierze spowodowany przez dekady rozrzutności fiskalnej, która odbyła się kosztem stabilności. W rzeczywistości jednak zaciąganie pożyczek na początku XXI wieku stanowiło jedynie wierzchołek góry lodowej ogromnego długu zgromadzonego w latach 70. i 80. XX wieku? Zlekceważenie realiów fiskalnych w latach poprzedzających kryzys było spowodowane spadkiem oprocentowania obligacji narodowych będącego następstwem przystąpienia do unii walutowej. Ostatecznie oszczędności fiskalne wprowadzone w odpowiedzi na załamanie gospodarcze z czasem stały się impulsem, który wzmocnił poparcie populistycznych polityków w całej Europie. Środki tymczasowe wprowadzone przez EBC pomogły zapobiec najgorszym skutkom załamania finansowego, ale jednocześnie pokazały fundamentalną kruchość unii walutowej, której brakowało wspólnej polityki fiskalnej.

ZOBACZ TAKŻE: Półroczniki Myśli Suwerennej wydane w 2024 roku

Kluczowym działaniem stanowiącym poważny krok w kierunku federalizacji bloku byłoby stworzenie wspólnej polityki fiskalnej i wspólnego systemu podatkowego, które uczyniłyby unię walutową skuteczniejszą, wzmacniając ją o narzędzia redystrybucyjne i podatkowe. W zasadzie reformy o podobnym charakterze wprowadzano już od stycznia 2015 r., aczkolwiek odbywało się to tylnymi drzwiami za sprawą luzowania ilościowego. Duży krok w kierunku centralizacji wykonano podczas kryzysu związanego z pandemią, wraz z utworzeniem unijnego funduszu odbudowy o nazwie NextGeneration EU. Z jego pomocą UE ma ambicję rozdysponować ponad 800 miliardów euro. Wydarzenie było to przez niektórych promowane jako „Hamiltońśki moment” Europy. Poprzednie negocjacje pokazały poziom niezgody i znaczącej luki w zaufaniu między rządami krajowymi, które za wszelką cenę chciały uniknąć wspólnej odpowiedzialności. 

Fundusz powstał po intensywnych negocjacjach i wahaniach większych państw członkowskich oraz tzw. „czwórki skąpców”, składającej się z Danii, Holandii, Austrii i Niemiec. Wspólny instrument finansowy zapewni państwom członkowskim zarówno pożyczki, jak i bezpośrednie dotacje, które mają pomóc złagodzić negatywne skutki pandemii i ożywić podupadłe regiony. Fundusz ten, choć z pewnością stanowi przełom sam w sobie, będzie prawdopodobnie działaniem jednorazowym. Jednym z powodów jest sceptycyzm Niemiec i planowany powrót do długoterminowej reguły fiskalnej polegającej na utrzymywaniu limitu deficytów budżetowych, czyli tzw. „hamulca zadłużenia” (Schuldenbremse). Z drugiej strony inne, mniej odporne państwa członkowskie w całym bloku borykają się z rosnącymi kosztami obsługi zadłużenia. Biorąc pod uwagę zróżnicowane uwarunkowania krajowe, trudno oczekiwać, że pomysły w postaci wspólnego zaciągania długów zostaną na stałe przyjęte do zestawu fiskalnych narzędzi UE. Inwestorzy również ostrożnie oceniają ruch Brukseli, co widać po stosunkowo wysokich stopach procentowych wspólnych europejskich obligacji. Wartość dotychczasowej emisji sięga ponad 400 miliardów euro. Taka postawa może wynikać z panującego przekonania, że Unijny Fundusz Odbudowy to jedynie działanie jednorazowe. Dodatkowo może to odzwierciedlać obawy inwestorów, że UE jako całość jest mniej wiarygodna od pojedynczego państwa, jak Niemcy ze względu na brak wspólnej polityki fiskalnej. Brak możliwości zharmonizowania wydatków publicznych pogłębi wyzwania związane z finansowaniem najpilniejszych priorytetów, takich jak polityka klimatyczna czy obronność. Debata wokół idei wspólnej emisji obligacji ujawniła zasadnicze różnice zdań pomiędzy państwami członkowskimi. Zwłaszcza w obszarze finansów publicznych wyraźnie widać rozdźwięk pomiędzy UE w jej obecnym kształcie a poszczególnymi jednostkami o charakterze narodowym. 

Kosztowne lekcje i doświadczenia kryzysu strefy euro odgrywają również rolę w politykach krajowych bogatszych państw członkowskich. Wspomnienia te zmniejszają wolę do opracowywania europejskiej polityki gospodarczej, która wymagałaby zaciągnięcia ponownego kredytu zaufania. Od początku debaty Niemcy argumentowały, że wspólna odpowiedzialność za długi zwykle skutkuje pokusą nadużycia, która zachęca do rozrzutnej polityki fiskalnej. Angela Merkel posunęła się kiedyś nawet do stwierdzenia, że euroobligacje są nie do pomyślenia nie tylko z konstytucyjnego punktu widzenia, ale także ze względu na ich fundamentalną nieefektywność. Była kanclerz CDU była zdecydowaną zwolenniczką konsolidacji fiskalnej, którą uważała za najlepsze lekarstwo na problemy strukturalne Europy, takie jak depresja demograficzna. Kontrargumentem dla tego rozumowania jest fakt, że powstanie strefy euro od samego początku stopniowo doprowadziło do konwergencji między państwami, zmniejszając ogólne koszty zaciągania i obsługiwania długów publicznych wielu krajów. Co ważne, większość toksycznego długu, który wywołał kryzys w strefie euro, pochodziła z sektora prywatnego, co wskazuje na pewną analogię z sytuacją po drugiej stronie Atlantyku. Jeden z redaktorów Financial Times wyraził opinię, że euro zostało wprowadzone w niefortunnym momencie, gdy bezprecedensowa w swojej skali prywatna bańka kredytowa zaczęła nabierać tempa. Jednocześnie można by stwierdzić, że sam fakt działania unii monetarnej zachęcał prywatnych pożyczkodawców do dalszych inwestycji, pomimo fundamentalnych słabości państw południa Europy. 

ZOBACZ TAKŻE: Czy kompetencje cyfrowe mogą stać się elementem budowania narodowej strategii rozwoju?

W swojej obecnej niepełnej formie wspólna waluta faworyzuje niektóre państwa członkowskie, opierające swój wzrost na eksporcie, co pozwala na utrzymywanie wysokich nadwyżek budżetowych. W pewnym sensie jednolity rynek faworyzował wówczas bogatsze państwa kosztem nowych, często słabiej rozwiniętych uczestników rynku, które przyjmowały nadmierne oszczędności bogatych państw północy, zwiększając tym samym swoje zadłużenie. Nie powinno dziwić, że następstwa kryzysu strefy euro w dużej mierze dotknęły przede wszystkim kraje będące kredytobiorcami. Co więcej, niektórzy mogliby stwierdzić, że wspólna waluta nie osiągnęła swojego celu, jakim było zjednoczenie kontynentu dzięki środkom ekonomicznym. Można z pewnością postawić tezę, że zamiast dalszej integracji niepełna i niezbalansowana unia walutowa wzmocniła podziały i nieufność. W pewnym sensie załamanie gospodarcze będące następstwem kryzysu doprowadziło nawet do odrodzenia się uprzedzeń narodowych, które uważano za relikt brutalnej historii kontynentu europejskiego sprzed 1945 r.

Kryzys strefy euro w pełni ujawnił także „walkę idei”, którą przez pierwsze lata projektu w ryzach trzymała sprzyjająca koniunktura gospodarcza i efektywna polityka. Niemcy, stanowiące główny gwarant wspólnej waluty stanowczo sprzeciwiały się wdrożeniu działań stymulujących gospodarki południowych państw członkowskich. W zamian za pomoc finansową Berlin żądał wprowadzenia ostrych reform fiskalnych, co na dłuższą metę pogłębiło stagnację zadłużonych krajów i postawiło podwaliny pod kryzysy polityczne. Nie ulega wątpliwości, że na froncie gospodarczym i społecznym środki oszczędnościowe nieproporcjonalnie osłabiły kraje południa i pogłębiły problemy strukturalne. Jednym z przykładów jest wysoki poziom bezrobocia wśród młodych, który po kryzysie zadłużeniowym jedynie się pogorszył, co osłabiło i tak już niepokojące perspektywy demograficzne. Z czasem miało się okazać, że środki oszczędnościowe uniemożliwiły szanse na szybki i trwały powrót do dynamiki gospodarczej południa Europy. Kryzys spotęgował także niechęć i poczucie resentymentu społecznego przeciwko elitom i instytucjom europejskim. Zjawisko ukazało także fundamentalne ograniczenia kompetencji UE w obliczu niezadowolenia społecznego, spowodowanego utratą swobody działania w kluczowych obszarach polityki krajowej.

Trwałe pogorszenie koniunktury gospodarczej może mieć głębokie konsekwencje społeczne i polityczne, czego najlepszym przykładem są Włochy, wciąż znajdujące się w gronie 8 największych gospodarek na świecie. Ze względu na politykę oszczędności fiskalnych, które pogłębiły głębokie słabości strukturalne, kraj doświadczył stagnacji w poziomie PKB w latach 2008–2018. Kryzys ekonomiczny w połączeniu z innymi kwestiami, takimi jak presja migracyjna z Afryki, pomogły przywódcom prawicy, takim jak Matteo Salvini, zyskać na popularności. Podobnie jak w przypadku Grecji nie powinno dziwić, że to UE stała się kozłem ofiarnym, co było po części wynikiem renesansu nastrojów nacjonalistycznych. Można tym samym stwierdzić, że od początku 2010 r. unia walutowa i postrzegana zależność włoskich elit od zewnętrznych instytucji europejskich stanowiły podstawę publicznej krytyki. Podobnie jak w Grecji, można było zaobserwować wzrost niechęci włoskich wyborców wobec większych państw członkowskich będących wierzycielami, takimi jak Niemcy. Wewnętrzny konflikt w UE na tle ekonomicznym, spowodował rozłamy na tle kulturowym i społecznym. Aby utrzymać swoją pozycję, politycy zdecydowali się na transpozycję nastrojów społecznych na poziom polityki europejskiej. Następstwa kryzysu w strefie euro pomagają w zrozumieniu załamania spójności społecznej krajów dłużników z UE? W 2011 r. ówczesny premier Silvio Berlusconi za zamkniętymi drzwiami przestrzegł innych przywódców UE, że Włochy mogą nawet całkowicie opuścić unię walutową.

Warto zaznaczyć, że kondycja włoskiej gospodarki po pandemii Covid wciąż nie napawa optymizmem. Kraj nie tylko nie potrafi zagospodarować swojej hojnej części unijnego Funduszu Odbudowy, ale jednocześnie planuje dalej zwiększać wydatki publiczne. Przy deficytach sięgających 5% PKB, znikomym wzroście gospodarczym i wysokich stopach procentowych zarządzanie ogromnym długiem publicznym sięgającym 144% PKB może okazać się zarzewiem kolejnego strukturalnego kryzysu całej strefy Euro. Jeden z autorów zauważa, że kryzys zadłużenia obnażył rozdźwięk pomiędzy wspólną europejską polityką pieniężną a innymi obszarami polityki gospodarczej pozostającymi w kompetencji rządów krajowych. Niegrzeszący optymizmem były niemiecki minister finansów Wolfgang Schauble stwierdził w 2019 r., że drzwi do głębszej integracji mogły zostać zamknięte w wyniku kryzysu zadłużeniowego. Z uwagi na fakt, że strefa euro w dalszym ciągu zmaga się z zarządzaniem rozbieżnych i często sprzecznych idei i koncepcji prowadzenia polityki gospodarczej, niektórzy eksperci ostrzegają przed ryzykiem bezcelowego dryfowania, porównując cały proces kreowania polityki do „dialogu głuchych”.

Warto także przypomnieć, że ideę wspólnej waluty od początku zdecydowanie popierał prezydent Francji Francois Mitterand, który próbował związać ekonomicznie zjednoczone Niemcy z rozszerzającą się wspólnotą europejską. Mimo że pierwszym prezesem EBC był Francuz, punktem odniesienia dla nowej instytucji stał się Bundesbank. Idea unii walutowej zrodziła się także ze strachu przed dominacją gospodarczą Niemiec i jej konsekwencjami dla politycznej jedności europejskiej. Z czasem wspólna waluta i tak wydawała się faworyzować interesy Berlina. Timothy Garton Ash posuwa się nawet do stwierdzenia, że Niemcy stały się de facto ,,hegemonem unii walutowej„. Profesor Oksfordu Jan Zielonka, porównując strefę euro do imperium uważa, że jest nadmiernie zdominowana przez kraje wierzycielskie. Co więcej, utrzymująca się nierównowaga w bilansach handlowych stanowi kolejny czynnik ryzyka, z uwagi na brak jednolitego systemu fiskalnego, zdolnego do niwelowania nierównowagi. Idea wspólnej waluty, która zrodziła się w Maastricht, miała położyć podwaliny pod unię polityczną. Realia okazują się jednak znacznie bardziej skomplikowane. Z uwagi na swoja niekompletną formę strefa euro nie może być postrzegana za jeden z motorów, mających doprowadzić do głębszej integracji europejskiej w sferze politycznej. 

ZOBACZ TAKŻE: Trump nie będzie zbawicielem, ale…

Kolejny obszar niezgody, który wyolbrzymił się w ostatnich miesiącach, wynika z nierównego poziomu fiskalnego interwencjonizmu, gdzie większe państwa członkowskie, z uwagi na niższe koszty zaciągania długu mogą pozwolić sobie na szersze pole manewru. Od marca 2022 r. Komisja zaakceptowała bezprecedensowy poziom pomocy państwowej wynoszący 733 mld EUR. Stało się to kosztem rozluźnienia rygorystycznych ograniczeń, które przez lata pomagały utrzymać konkurencyjność między państwami członkowskimi. Kryzys gospodarczy i energetyczny spotęgowany dodatkowo przez wojnę na Ukrainie doprowadził do odrodzenia się francuskiej idei „dirigisme”, opierającej się na interwencjonizmie państwa. Jednakże, takie działania długoterminowo najpewniej zwiększą nierównowagę gospodarczą w całym bloku, co jest sprzeczne z zasadami jednolitego rynku. Wystarczy powiedzieć, że Niemcy, wraz z Włochami które spośród państw strefy Euro były najbardziej dotknięte kryzysem energetycznym odpowiadały za ponad 50% dodatkowych subsydiów w tym okresie. Tendencja do łagodzenia limitów dotyczących pomocy państwowej jest znacznie szerszym zjawiskiem. W latach 2015-2021 wydatki na te cele wzrosły ponad trzykrotnie, do 334,54 mld EUR.

Kryzys pandemiczny okazał się katalizatorem dla ekspansywnej polityki fiskalnej, co z perspektywy czasu pogłębiło presję inflacyjną. Jednakże, jeżeli UE ma ambicje stać się liczącym się podmiotem na arenie międzynarodowej, będzie musiała wzmocnić bezpośrednie wsparcie dla europejskich czempionów zlokalizowanych w największych państwach, głównie Francji i Niemczech. Przy obecnym, bardziej rozdrobnionym modelu zarządzania blokowi trudniej będzie konkurować z firmami z Chin czy Stanów Zjednoczonych. Niektóre obszary już są poddawane centralizacji, gdzie UE tworzy luki regulacyjne. Przykładem są sektory związane z transformacją energetyczną, w których większe gospodarki, głównie Francja, czerpią nieproporcjonalne korzyści. W ramach niedawno wprowadzonego programu, mającego usprawnić proces finansowania zielonych inwestycji Paryż odpowiadał za ponad 20% projektów. Krytycy interwencjonizmu państwowego, tacy jak Enrico Letta, argumentują, że brak równowagi fiskalnej wynika z nieodłącznej nieefektywności bloku w obszarach polityki ekonomicznej. Ich zdaniem wspólne rynki kapitałowe mogłyby stanowić podstawę ogólnoeuropejskiej strategii fiskalnej. Były prezes EBC Mario Draghi proponuje 2 różne ścieżki, które miałyby pomóc w zwalczaniu problemów gospodarczych UE. Jednym z rozwiązań jest ogólne złagodzenie warunków pomocy państwowej w erze renesansu polityki przemysłowej i interwencjonizmu. Tak jak było wspomniane wcześniej, taka decyzja doprowadziłaby do pogłębienia dysproporcji gospodarczych pomiędzy państwami członkowskimi.

Druga, bardziej prawdopodobna zmiana obejmowałaby redefinicję wspólnej polityki fiskalnej i samego procesu decyzyjnego UE, który zdaniem Włocha jest osłabiony obowiązującym wymogiem jednomyślności. Nowe regulacje należałoby uzupełnić bardziej scentralizowanym planowaniem wydatków publicznych. Według Draghiego wspólne koszty długów zostałyby obniżone, co dałoby rządom krajowym przestrzeń potrzebną do skupienia się na zarządzaniu długiem zaciągniętym w przeszłości i zwiększania buforów fiskalnych na wypadek pogorszenia się koniunktury gospodarczej. Środki wprowadzone w czasie pandemii na stałe zmieniły charakter zarządzania gospodarczego w UE. Z pewnością potwierdza to nieśmiertelną tezę Jeana Monneta, że projekt europejski będzie wynikiem odpowiedzi na trapiące go kryzysy. Pandemia i wybuch wojny w Europie sprawiły, że UE znajduje się w kolejnym punkcie zwrotnym swojej historii, starając się zachować swoją wiarygodność i status nie tylko w kontekście globalnym, ale zwłaszcza w oczach państw członkowskich, które nieustannie stanowią o źródle jej legitymizacji. 

Podsumowując, obszar europejskiej polityki gospodarczej trafnie wskazuje źródła nieefektywności, spowodowanej brakiem równowagi pomiędzy wspólną polityką monetarną a krajowymi politykami fiskalnymi, determinowanymi odmiennymi realiami ekonomicznymi. Poleganie na niekonwencjonalnych narzędziach polityki monetarnej na tle zróżnicowanych warunków makroekonomicznych i fundamentalnych ograniczeniach fiskalnych sprawia, że skuteczne i sprawiedliwe prowadzenie polityki ekonomicznej jest wciąż nieosiągalne. Zjawisko to samo w sobie pokazuje skalę przepaści pomiędzy UE jako ponadnarodową organizacją międzynarodową a właściwym państwem federalnym, takim jak Stany Zjednoczone. Dylemat między wzmocnieniem centrum kosztem peryferii nabierze jeszcze większego znaczenia wraz z nieuchronnym zbliżaniem się największego rozszerzenia w dotychczasowej historii UE. 

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 2(12)/2023

fot. Pixabay

Artykuł Ekonomiczne wyzwania integracji europejskiej. Jak pogodzić europejską unię walutową z polityką gospodarczą państw członkowskich? pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Gospodarki Białorusi oraz Ukrainy mają bardzo ciekawą historię. Oba państwa były republikami wchodzącymi w skład ZSRR i otrzymały niepodległość po upadku tego państwa. Mimo początkowych tendencji demokratycznych na Białorusi ukształtował się autorytarny system z Aleksandrem Łukaszenką. Ukraina natomiast wpadła w pułapkę oligarchii. W poniższym artykule porównamy drogę, którą przeszły oba państwa od upadku ZSRR. 

Żeby prześledzić rozwój gospodarki Białorusi i Ukrainy należałoby przyjrzeć się szeregowi wskaźników makroekonomicznych. Początek analizy rozpocznie się od 1992 roku, ponieważ był on pierwszym, w którym oba państwa przez wszystkie 12 miesięcy mogły cieszyć się niepodległością. Jeżeli któreś z danych nie będą sięgały aż do wyznaczonego okresu, będę zaznaczał to na początku poruszanej kwestii. 

Artykuł został podzielony na kilka części: przybliżenie gospodarki Białorusi i Ukrainy; analiza zmian PKB; wzrostu realnego PKB; zmian inflacji; zmian bezrobocia; zmian PKB per capita PPP; zmian HDI. 

Podstawowymi rzeczami, które różnią Białoruś i Ukrainę to powierzchnia państwa, liczba ludności, dostępność do morza oraz surowce naturalne. Praktycznie we wszystkich wymienionych punktach przewagę zyskuje Ukraina. Powierzchnia Białorusi to 207 600 km2, Ukrainy 603 700 km2 na stan sprzed wojny, czyli pra- wie trzykrotnie więcej. Populacja obu państw w 2021 roku według Banku Światowego wyniosła kolejno 9,3 miliona ludzi dla Białorusi oraz 43,79 miliona dla Ukrainy. W tym przypadku różnica jest ponad czterokrotna. 

Dodatkowo Białoruś jest państwem śródlądowym, co ogranicza w pewien sposób swobodną wymianę handlową. Ukraina dzięki czarnomorskim portom do czasu mogła bez problemu eksportować swoje pokaźne plony rolne i inne produkty. Dzięki temu rozwijała się również turystyka, czy branże związane z morzem, jak chociażby produkowanie statków czy połów ryb. 

Podobnie sprawa wygląda z surowcami naturalnymi. Białoruś posiada przede wszystkim torf, drewno, solanki i sól oraz w niewielkich ilościach ropę naftową i gaz ziemny, które państwo i tak musi importować, głównie od swojego naj- większego partnera handlowego, czyli Federacji Rosyjskiej. Ukraina natomiast posiada znaczne zasoby węgla kamiennego, ropy naftowej, gazu ziemnego, rudy żelaza, miedzi i niklu. Zagłębie naftowe, które obecnie znajduje się na Zachodniej Ukrainie, było jednym z podstawowych celów kształtowania granic II RP. Można to podsumować tym, że Białoruś nie posiada wielu surowców naturalnych, natomiast Ukraina posiada je w dużej ilości oraz w mnogości rodzajów.

Z powodów wymienionych powyżej nikogo nie powinno dziwić, że Ukraina w 2022 roku posiadała ponad dwukrotnie większe nominalne PKB. Zważając na bardzo trudną sytuację gospodarki Ukrainy w tamtym czasie, warto zaznaczyć, że wcześniej różnica między obiema gospodarkami była nawet większa, np. w 2013 roku ponad 2,5 razy, a w 2008 roku aż ponad 3 razy. 

Można zauważyć ogromne wahania zmiany nominalnego PKB na Ukrainie. Tendencje wzrostowe i spadkowe w obu państwach występują mniej więcej w podobnych okresach. Nie licząc 2022 roku, w którym rozpoczęła się wojna na Ukrainie.

W przypadku Ukrainy wzrosty i spadki są dużo ostrzejsze niż na Białorusi, która cechuje się większą stabilnością pod tym względem. Od 1992 do 1999 roku obserwujemy kurczenie się gospodarki naszego sąsiada, co miało związek ze zmianami systemowymi oraz ograniczeniem kooperacji z byłymi zakładami w głębi Związku Sowieckiego. W tym okresie na skutek spadku produkcji gospodarka Ukrainy skurczyła się o około 57,5%, z kolei gospodarka Białorusi „jedynie” o około 29,5%. 

Przejście do systemu oligarchicznego na Ukrainie odbyło się poprzez przejęcie zakładów państwowych przez dotychczasowych dyrektorów mimo, że oficjalnie wciąż należały do skarbu państwa. Na Białorusi proces wyglądał podobnie, jednak dojście do władzy w 1994 roku Aleksandra Łukaszenki miało ograniczyć ten proces. Mimo, że na początku Łukaszenko prowadził rynkową politykę gospodarczą: uwolnił ceny, podjął prywatyzację przedsiębiorstw, zredukował wydatki, ograniczył rolę administracji, ale jednocześnie wiele sektorów pozostało w rękach państwa i było subsydiowanych. 

Białoruś zdołała szybciej wyjść z kryzysu niż Ukrainy. Udało jej się tego dokonać w 1996 roku, natomiast Ukraina zakończyła swój okres recesji w 2000 roku. 

Stabilizacja została umożliwiona zduszeniem inflacji oraz pogłębieniem współpracy z państwami wschodnimi, co pozwoliło na zwiększenie wymiany handlowej, głównie surowców naturalnych, wyrobów metalurgicznych, chemicznych oraz płodów rolnych. Był to również okres wzmożonego napływu inwestycji zagranicznych na Ukrainę. Od 1999 do 2008 roku PKB Ukrainy i Białorusi urosło kolejno o prawie 500% i o około 400%. 

Warto zaznaczyć, że rozwój obu państw został ułatwiony przez tanie rosyjskie surowce energetyczne, które były sprzedawane poniżej cen dostępnych na rynkach światowych. Poza niskimi kosztami produkcji dodatkowo wykorzystała to Białoruś, która odsprzedawała część dalej po wyższych cenach. 

Gospodarka Białorusi rosła średnio dynamiczniej lub malała łagodniej, niż gospodarka Ukrainy. Jednak ze względu na różną wartość początkową, mimo mniejszego procentowego wzrostu w przypadku Ukrainy możemy obserwować jej znaczny wzrost produktu krajowego w wartościach nominalnych. 

Warto jednak zaznaczyć, że dynamika rocznej zmiany realnego PKB w lepszy sposób obrazuje ogólną kondycję gospodarki. Na tej podstawie możemy twierdzić, że Białoruś, mimo o niewiele lepszego wyniku, rozwijała się lepiej od Ukrainy. 

Kryzys finansowy, którego najgorsze skutki dotknęły Europę w 2009 roku, nie ominął również państw Europy Wschodniej. Jak możemy zauważyć, na dwóch poprzednich wykresach, PKB Ukrainy bardzo mocno spadło. Białoruś również doświadczyła skutków tych gospodarczych turbulencji, jednak zdołała zachować wzrost gospodarczy w 2009 roku na poziomie 0,2%, gdzie PKB Ukrainy spadło o 15,1%. 

Ukraina przed 2008 rokiem przygotowała sobie grunt do recesji. Po 2005 roku nastąpił na Ukrainie gwałtowny napływ kapitału zewnętrznego finansowany głównie z pożyczek międzynarodowych podobnie jak wzrost akcji kredytowych. Okazało się to dotkliwe w skutkach podczas kryzysu finansowego. Warto też zaznaczyć, że w 2008 roku cena gazu płacona przez Ukrainę była nadal o połowę niższa od ceny płaconej przez kraje Europy Zachodniej. To po części przyczyniło się do niskiej efektywności ukraińskiego przemysłu. 

Tanie surowce, z których były wytwarzane tanie produkty, które po niskich kosztach były kupowane za granicą, nie zachęcały przedsiębiorców do podnoszenia swojej efektywności i innowacyjności. Takie podejście okazało się zgubne w czasie zerwania dostaw tanich surowców z Rosji. 

W latach 2010 i 2011 możemy zauważyć ożywienie w gospodarce Ukrainy, jednak nie było ono wystarczająco duże, aby nadrobić recesje z 2009 roku. Tym bardziej że w 2012 i 2013 roku Ukrainę dotknęła stagnacja gospodarcza. W przypadku Białorusi po 2009 roku wzrost gospodarczy sięgał 7,8% w 2010 roku oraz 5,4 w 2011. Później do 2015 roku mieścił się w przedziale od 1 do 2%.

Rok 2014 był bardzo trudny dla Ukrainy, przez rewolucję na Majdanie po zmianie orientacji z prorosyjskiej na prozachodnią. Nasz sąsiad stracił swojego dotychczas najważniejszego partnera gospodarczego. Poza tym niestabilność polityczna spowodowana aneksją Krymu oraz destabilizacją sytuacji w Donbasie w znaczący sposób przyczyniła się do pogorszenia ogólnej sytuacji gospodarczej tego państwa. 

W 2014 i 2015 roku gospodarka Ukrainy kurczyła się o około 10% rocznie. Co ciekawe sytuacja pogorszyła się również na Białorusi ze względu na sankcje, które zostały nałożone na Rosję. Gwałtowne zmniejszenie dochodów Rosji z ropy i gazu przełożyło się na zwiększenie ich cen na Białorusi. Ogólnie spadek popytu w rosyjskiej gospodarce przełożył się na białoruską produkcję. Silne powiązanie gospodarki Białorusi z rosyjską sprawia, że prędzej czy później stan tej drugiej w mniejszym lub większym stopniu przekłada się na stan tej pierwszej. 

Warto zaznaczyć, że hrywna przeszła na kurs płynny dopiero na początku 2014 roku. Wcześniej była usztywniona względem kursu dolara. Upłynnienie waluty było spowodowane wymaganiami MFW. W latach 2014 i 2015 hrywna straciła około 70% swojej wartości w stosunku do dolara amerykańskiego. 

Sytuacja w obu państwach ustabilizowała się względnie w 2017 roku, kiedy powróciły do wzrostu gospodarczego. Był to okres próby zmiany głównego partnera handlowego przez Ukrainę, co udało się na początku 2019 roku. Od tamtego czasu miejsce Rosji zajęły Chiny. W 2020 roku gospodarki Białorusi, Ukrainy jak i Europy doświadczyły kryzysu pandemicznego, który poskutkował kolejną recesją gospodarczą. Na Ukrainie wyniosła ona prawie – 4%, natomiast na Białorusi – 0,7%. Rok 2021 był chwilową próbą wyjścia z zapaści gospodarczej, jednak na początku 2022 roku, na skutek wojny kryzys dodatkowo się pogłębił. Gospodarka Ukrainy w omawianym roku skurczyła się o prawie 30% na skutek rosyjskiej agresji. Sankcje doprowadziły do spadku PKB Białorusi o 4,7%.

ZOBACZ TAKŻE: Porównanie rozwoju gospodarek Polski i Czech

Gospodarka Białorusi od 1992 do 2022 roku urosła o około 327%, natomiast Ukrainy o około 117%. Możemy zauważyć, że są to znacznie mniejsze wartości niż z okresu 1999-2008. Szczególnie w przypadku Ukrainy, która kilkukrotnie przechodziła przez poważne zawirowania polityczne. Na tej podstawie możemy zauważyć, że niesprzyjające warunki polityczne i niewykorzystanie potencjału swoich gospodarek przełożyło się na niskie wzrosty. Dla porównania gospodarka Czech w analogicznym okresie urosła o około 736%, a Polski o 630%.

Najważniejszymi problemami poruszonymi w powyższej analizie były źle przeprowadzone reformy podczas zmiany ustrojowej, oligarchizacja życia gospodarczo-politycznego, uzależnienie handlowo-gospodarcze z Federacją Rosyjską i bazowanie na wytwórstwie opierającym się na tanich rosyjskich surowcach, brak chęci dywersyfikacji gospodarki oraz podnoszenia efektywności oraz innowacyjności.

Bardzo ważnym czynnikiem w kontekście wzrostu gospodarczego Białorusi i Ukrainy był aspekt polityczny. Polityczne uzależnienie się od Rosji, a następnie próba zmiany orientacji na prozachodnią przez Ukrainę pociągnęła za sobą szereg konsekwencji, które negatywnie odbiły się zarówno na gospodarce Białorusi jak i Ukrainy. W pierwszym przypadku w sposób pośredni, w drugim bezpośredni. 

Inwestycje zagraniczne odegrały dość istotną rolę w rozwoju Ukrainy i Białorusi. W pierwszym przypadku te zachodnie, w drugim wschodnie. Większość bezpośrednich inwestycji zagranicznych trafiła do zamkniętych sektorów usług, takich jak handel detaliczny i finanse, podczas gdy gałęzie przemysłu odziedziczone po Związku Radzieckim zostały sprywatyzowane na rzecz krajowych właścicieli i kontrolowane przez oligarchów. Branże te zazwyczaj nie stały się bardziej konkurencyjne w ciągu ponad dziesięciu lat. Narosło głównie zapotrzebowanie na inwestycje w infrastrukturę.

W przemyśle, zachęcano do wejścia kapitału zagranicznego na rynek usług finansowych. 40% aktywów banków było kontrolowanych przez podmioty zagraniczne. Po 2010 roku na rynek zaczęło wchodzić więcej banków rosyjskich, a niektóre zachodnie banki zaczęły ograniczać swoją działalność.

Możemy zauważyć, że okres największych inwestycji zagranicznych na Ukrainie to lata 2004-2008. Po kryzysie finansowym wyraźnie zmalały, a po rewolucji gwałtownie spadły, aby wzrosnąć w 2016 roku. Później utrzymywały się na podobnym poziomie, aby znów gwałtownie się skurczyć w 2020 i 2022 roku. Po wojnie możemy spodziewać się ogromnych inwestycji zagranicznych na Ukrainie, zgodnie z planem jej odbudowy. 

W przypadku Białorusi był to rok 2011. Było to podyktowane m.in. przymusową prywatyzacją, jako warunek postawiony przez Fundusz Antykryzysowy Euroazjatyckiej Wspólnoty Gospodarczej, aby Białoruś mogła otrzymać 3 mld USD kredytu. W 2011 roku Mińsk zaczął spełniać wymóg prywatyzacji, sprzedając rosyjskiemu Gazpromowi połowę akcji przedsiębiorstwa przesyłu gazu Biełtransgaz za 2,5 mld USD. Od tamtego czasu poziom zagranicznych inwestycji na Białorusi systematycznie zaczął spadać. 

Po rozpadzie ZSRR Ukraina i Białoruś miały ogromny problem z inflacją po uwolnieniu cen. W 1992 roku jej poziom dochodził do 4 735% r/r na Ukrainie oraz 2 221% na Białorusi. Dodatkowo problemów z inflacją nie udało się rozwiązać w obu państwach de facto do tej pory. 

Jak możemy zauważyć na wykresie wartości są wręcz przerażające. Na początku lat 90-tych Ukraina i Białoruś doświadczyły hiperinflacji z powodu braku dostępu do rynków finansowych i masowej ekspansji monetarnej w celu finansowania wydatków rządowych, podczas gdy produkcja gwałtownie spadła. 

Sytuacja była tak zła, że Ukraina nie zdecydowała się wprowadzić własnej waluty, ale stopniowo opuszczać strefę rubla. Chciała to osiągnąć przez wprowadzenie pieniądza zastępczego, czyli banknotu kuponowego zwanego Karbowańcem. Nie wyparły one jednak rubla do końca 1992 roku. Do tego czasu oba środki płatnicze funkcjonowały jednocześnie. W 1996 roku Ukraina przyjęła swoją obecną walutę, czyli hrywnę, która została usztywniona względem dolara amerykańskiego. 

Na powyższym wykresie mogłoby się wydawać, że sytuacja inflacyjna została opanowana w okolicach 2000 roku przez oba państwa. Nic bardziej mylnego. Po prostu skala jest zniekształcona. Poniżej znajduje się wykres zaczynający się w 1996 roku. 

Grubą czarną linią został zaznaczony poziom 5% inflacji r/r., czyli pułap uważany za granice inflacji pełzającej24. Jak możemy zaobserwować, nawet gdy wykluczyliśmy z wykresu okres o najwyższej inflacji ona wciąż pozostaje wysoka. Od 1993 roku Ukraina jedynie w czterech latach odnotowała odczyt niższy niż 5%. Białoruś pod tym względem poradziła sobie jeszcze gorzej. Jedynie w 2018 roku, jej roczny poziom inflacji zszedł poniżej 5%. Wyniosła wtedy 4,9%. Można powiedzieć, że oba państwa pozostają w permanentnym kryzysie inflacyjnym, który jedynie okresowo przygasa. Zauważalny wzrost inflacji na Białorusi w 1998 roku wiąże się z kryzysem finansowym w Rosji. Pokazuje to, jak bardzo gospodarka była zależna od swojego sąsiada. Z kolei w 2011 i 2012 roku gdy inflacja przekraczała 50% nałożyło się na siebie kilka czynników. Były to przede wszystkim: kontrola cen i subsydia, które długoterminowo nadwyrężyły budżet państwa i zmusiły do zaciągania pożyczek zagranicznych. Mińsk zdecydował się je spłacić przez znacznie zwiększoną emisję pieniądza. Dodatkowo wpływ na sytuację miał wzrost cen surowców energetycznych, które były kupowane od Rosji. 

Wzrost inflacji na Ukrainie w 2015 roku do prawie 50% był skutkiem rewolucji na Majdanie oraz jej konsekwencji, czyli ograniczenia stosunków polityczno-gospodarczych z Rosją oraz eskalacja konfliktu na wschodzie. 

W przypadku bezrobocia sytuacja wygląda lepiej na Białorusi niż Ukrainie. Mimo to możemy zauważyć, że okres przemian ustrojowych, które jednak nie doszły w pełni do skutku, przez pozostawienie dużej kontroli państwa nad gospodarką, cechował się nagłym wzrostem bezrobocia do prawie 25% w 1996 roku. Po tej dacie możemy obserwować ciągły i praktycznie nieprzerwany, poza 2010 rokiem, spadek tego wskaźnika. Obecnie bezrobocie na Białorusi znajduje się na niskim poziomie, mimo wzrostu w 2022 roku.

Trochę inaczej jest w przypadku Ukrainy. Bezrobocie po przemianach ustrojowych również wzrosło, jednak nie tak gwałtownie i nie do ta- kich poziomów jak na Białorusi. Szczyt bezrobocia przypadł na 1999 rok i uplasował się na poziomie prawie 12%. Później, podobnie jak w przypadku Białorusi, wskaźnik ten zaczął spadać, aż do kryzysu finansowego. 

Wtedy bezrobocie wzrosło o 2,4 p.p. Spowodowało to, że Ukraina przegoniła Białoruś pod tym względem i do tej pory nie zdołała ponownie od- wrócić sytuacji. Po kryzysie finansowym bezrobocie znowu zaczęło spadać, jednak po rewolucji na Majdanie ponownie wzrosło o 2,1 p.p. Od tamtego czasu utrzymywało się na podobnym poziomie, aby zacząć spadać przed 2019 rokiem tylko po to, aby wzrosnąć w czasie pandemii COVID-19. W ograniczaniu bezrobocia na Ukrainie pomagała ciągle spadająca populacja oraz emigracja zarobkowa. Ukraina jest idealnym przykładem jak niestabilność polityczna wpływa na kondycję gospodarczą państwa. 

ZOBACZ TAKŻE: Ukraińcy w Polsce – integracja i asymilacja, a patriotyzm

Wskaźniki PKB per capita wyrażone w parytecie siły nabywczej pieniądza (PPP) powstały po to, aby umożliwić w bardziej klarowny sposób porównywanie państw. Opiera się on na podobnym koszyku towarów, którego koszta obliczane są cenami stałymi. Czyli bierze pod uwagę nie tylko majętność, ale również ceny w omawianej gospodarce.

Mimo większego nominalnego PKB w przypadku Ukrainy to Białoruś wypada znacznie lepiej, gdy podzielimy bogactwo państwa na mieszkańca oraz uwzględnimy koszty życia. Warto zauważyć, że to Ukraina na początku dysponowała przewagą pod tym względem, jednak proces transformacji nie był dla niej łaskawy. Spadek omawianego wskaźnika zatrzymał się dopiero w 1997 roku, a zauważalnie zaczął rosnąć dopiero 2000. 

Gospodarka Białorusi natomiast poradziła sobie z tym problemem wcześniej, bo w 1995 roku. Późniejszy wzrost czynnika PKB był również dynamiczniejszy niż w przypadku Ukrainy, którą wyprzedziła w 1996 roku. Do 2004 roku różnica między dwoma państwami utrzymywała się na podobnym poziomie. Później Białoruś zaczęła powoli coraz bardziej dystansować swojego południowego sąsiada. 

Skutki kryzysu z 2009 roku są widoczne, szczególnie w przypadku Ukrainy. Późniejszy wzrost wskaźnika został ponownie zredukowany, tym razem przez rewolucje na Majdanie, której skutki pośrednio uderzyły również w gospodarkę Białorusi. Po tamtym wydarzeniu Białoruś jeszcze bardziej zostawiła w tyle swojego sąsiada. W 1992 roku Ukraina posiadał przewagę 1.668 dolarów nad Białorusią. Obecnie jest to 9.920 dolarów na korzyść Białorusi. 

PKB per capita PPP od 1992 do 2022 roku wzrosło na Białorusi i Ukrainie kolejno o blisko 360% oraz o trochę ponad 92%. Oznacza to, że społeczeństwo białoruskie jest znacznie bogatsze niż społeczeństwo ukraińskie. Mimo braku surowców naturalnych, dostępu do morza, czy najwyższej jakości ziemi uprawnej na świecie. Z drugiej strony Białoruś jest bardziej stabilna politycznie od Ukrainy, mimo że wiele jej jeszcze brakuje. 

Dobrym, ogólnym wskaźnikiem przedstawiającym jakość życia w państwie jest HDI (Human Development Index), czyli wskaźnik rozwoju społecznego. Jest to sumaryczna miara średnich osiągnięć w najważniejszych wymiarach rozwoju społeczeństwa, takich jak wiedza, jakość i długość życia, zdrowie oraz bogactwo. HDI liczy się w przedziale od 0 do 1, gdzie 1 jest najlepszym możliwym wynikiem, a 0 najgorszym. Niestety, najpóźniejsze dostępne dane dotyczące HDI dla Białorusi dotyczą 1995 roku, dlatego też od tej daty rozpocznie się analiza. Ostatnie dostępne dane natomiast sięgają 2021 roku.

Pierwsze lata pod względem omawianego wskaźnika wyglądały bardzo podobnie. Ukraina nawet posiadała minimalną przewagę, która wynosiła 0,684 do 0,679. Szybko to się jednak zmieniło i Białoruś zdołała lekko wyprzedzić Kijów. Prawie identyczne wyniki dla obu państw utrzymywały się aż do 2005 roku. 

Później Białoruś zaczęła się coraz bardziej dystansować od Ukrainy, podobnie jak w przypadku PKB per capita PPP. W 2021 roku Białoruś zdołała otrzymać wynik o wartości 0,808 natomiast Ukraina 0,773. Dla porównania Polska w tym samym roku osiągnęła wynik 0,876. Czyli znacznie większy niż jej wschodni sąsiedzi. Pokazuje to, że jakość życia na Białorusi jest zauważalnie większa niż na Ukrainie. Mimo, że to Ukraina startowała z lepszej pozycji niż jej północny sąsiad.

ZOBACZ TAKŻE: Polskie media na Białorusi: walka o przetrwanie

Ukraina jest dużym państwem, z dostępem do morza i o bogatych surowcach naturalnych. Jeszcze do niedawna posiadała również większą populację niż Polska i znacznie większą populację niż Białoruś. Nie jest zatem niczym zaskakującym, że jej nominalne PKB jest zauważalnie większe niż PKB Białorusi. Nawet mimo częstych, gwałtowny i dotkliwych w skutkach zawirowań politycznych. Sprawia to, że na tle Ukrainy, gospodarka Białorusi prezentuje się znacznie bardziej stabilnie, bez tak dużych wahań. 

Warto jednak zaznaczyć, że w przypadku inflacji i jej ogromnego odczytu na początku transformacji to Ukraina zdołała sobie lepiej poradzić ze wzrostem cen niż Białoruś. Co nie oznacza, że poradziła sobie dobrze. W omawianym okresie jedynie w czterech latach odczyt inflacji spadł poniżej 5%. W przypadku Białorusi był to jedynie jeden rok. Odczyty inflacji były również zazwyczaj większe niż te na Ukrainie. 

Mimo tego ostatecznie to Białoruś potrafiła lepiej poradzić sobie z problemem bezrobocia oraz podnieść poziom i jakość życia swoich mieszkańców. Wzrosty wciąż są o wiele niższe niż w przypadku państw, które postanowiły w pełni przeprowadzić swoje reformy rynkowe i przemiany ustrojowe oraz po prostu postanowiły wybrać ścieżkę prozachodnią. Jednak w porównaniu do Ukrainy targanej korupcją, oligarchizacją gospodarki i niestabilnością polityczną wzrost zamożności społeczeństwa jest zauważalnie większy. 

Pozostaje pytanie. Czy Ukraina po zakończeniu wojny zdoła przeprowadzić reformy strukturalne, które zbliżą ją do zachodu oraz czy dzięki temu będzie w stanie ponownie wyprzedzić Białoruś pod względem poziomu i jakości życia? 

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 1(11)/2023

fot. Pixabay

Artykuł Analiza gospodarki Białorusi i Ukrainy od rozpadu ZSRR do dziś pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Po prawie półwiecznej przerwie, 3 grudnia 1989 roku, ukazał się pierwszy numer polskiej gazety na Białorusi pod nazwą „Głos znad Niemna”. Ten ważny moment dał początek odrodzeniu polskich mediów na Białorusi, które od tego czasu przeszły przez różne etapy – od ożywienia po kryzys spowodowany działaniami władz białoruskich przeciwko Związkowi Polaków na Białorusi w 2005 roku, trwającym aż do dziś. W wyniku tej sytuacji większość polskich mediów na Białorusi została zmuszona do przeniesienia swojej działalności wydawniczej na emigrację. W niniejszym artykule przedstawiona zostanie krótka historia polskich mediów na Białorusi oraz obecny krajobraz medialny, a także omówione zostaną wyzwania, z którymi te media muszą się mierzyć.

Ramy prawne a realia 

Artykuł 33 Konstytucji Republiki Białorusi i Ustawa o Środkach Masowego Przekazu z 2008 roku teoretycznie zapewniają wolność przekonań i wyrażania opinii, zakazując monopolizacji mediów i cenzury. Mimo to, inne akty prawne i instrukcje ograniczają te wolności, co umożliwia odmowę rejestracji niezależnych mediów pod różnymi pretekstami. Finansowanie mediów przez cudzoziemców, obywateli RB nie mieszkających w kraju oraz przez anonimowe źródła jest zakazane.

Sytuacja mediów znacznie pogorszyła się po wydarzeniach z 2020 roku, gdy wiele niezależnych mediów zostało uznanych przez władze białoruskie za ,,ekstremistyczne” lub związane z organizacjami ekstremistycznymi. Dotyczy to również mediów wydawanych przez Związek Polaków na Białorusi. W obecnych warunkach niemożliwy jest kolportaż ich prasy. Jedyną gazetą wydawaną na Białorusi w języku polskim jest „Słowo Życia” Jest to gazeta wydawana przez diecezję grodzieńską, która się koncentruje wyłącznie na kwestiach religijnych, nie poruszając tematyki mniejszości polskiej. 

Geneza i rozwój polskich mediów

Początki polskiej prasy na Białorusi sięgają końca lat 80. XX wieku, kiedy to, po długiej przerwie, ponownie zaczęły pojawiać się publikacje w języku polskim. Warto wspomnieć o pierwszych wydawnictwach, takich jak „Głos znad Niemna”, które odegrały kluczową rolę w odrodzeniu polskiej tożsamości na Białorusi. Pierwszy numer gazety ukazał się jako dodatek specjalny do „Czerwonego Sztandaru” (ukazujący się na Litwie organ KC Komunistycznej Partii Litwy) z okazji konferencji założycielskiej Polskiego Kulturalno- Oświatowego Stowarzyszenia im. Adama Mickiewicza w Grodnie. Nie była to jeszcze regularnie wychodząca gazeta, a tylko jej zapowiedź. 

Samodzielne funkcjonowanie „Głos znad Niemna” rozpoczął 12 czerwca 1990 roku, na cztery dni przed zjazdem założycielskim Związku Polaków na Białorusi. Początkowo gazeta była wydawana jako miesięcznik, ale z czasem ewoluowała w tygodnik. 20 września 1990 roku tytuł ten zyskał status oficjalnego organu prasowego Związku Polaków na Białorusi i był wydawany w Grodnie. W 1992 roku „Głos znad Niemna” zyskał szerszy zasięg, będąc dostępnym w kioskach prasowych na terenie całej Białorusi jako dwutygodnik, by od 1993 roku przejść na format tygodnika.

Początkowo, na stanowisko pełniącego obowiązki redaktora naczelnego „Głosu znad Niemna” został powołany Włodzimierz Małaszkiewicz. W latach 1992–2004 redaktorami naczelnymi byli Laura Michajlik, Eugeniusz Skrobocki, Irena Waluś, Andrzej Kusielczuk i Andrzej Dubikowski.

„Głos znad Niemna” był uważany za jedną z najbardziej poczytnych polskich gazet na Wschodzie. W latach 1990-1996, w zależności od kondycji finansowej Związku, nakład gazety wahał się od 7 do 12 tysięcy egzemplarzy. Okres prezesury Tadeusza Kruczkowskiego przyniósł zauważalny spadek popularności gazety. W grudniu 2004 roku odnotowano spadek nakładu o jedną trzecią. W 2005 roku, w wyniku konfliktu wewnątrz Związku Polaków na Białorusi (ZPB), inspirowanego przez rząd białoruski, zaczęły się równolegle ukazywać dwie wersje „Głosu znad Niemna” – jedna wydawana w Polsce przez niezależny Związek pod przewodnictwem Andżeliki Borys, a druga przez organizację wspieraną przez białoruski reżim. Ostatecznie, gazeta wspierana przez rząd nie przetrwała z powodu braku państwowego finansowania. 

Kolejnym tytułem wydawanym przez Związek Polaków jest czasopismo „Magazyn Polski”, który zadebiutował w marcu 1992 roku. „Magazyn” początkowo drukowany był w Słonimiu. Czasopismo koncentrowało się na problemach Polaków na Białorusi w różnych okresach historycznych. Eksperci z Białorusi i Polski, jak prof. Iwona Kabzińska czy prof. Zdzisław J. Winnicki, oraz znawcy życia polskiej mniejszości na Kresach, tacy jak ks. prof. Roman Dzwonkowski, wnosili wkład w treść pisma. Współpracowali z nim również młodzi badacze, tacy jak Jan Szumski. „Magazyn Polski” poruszał tematy związane ze świadomością narodową, historią, a także wkładem Polaków w rozwój cywilizacyjny Białorusi, koncentrując się na polskich tradycjach i literaturze, zwłaszcza poezji. Głównymi odbiorcami byli wykształceni ludzie zainteresowani historią i kulturą Polski. Z powodu ograniczonych środków finansowych czasopismo ukazywało się nieregularnie. Po rozłamie w ZPB w 2005 roku, ,,Magazyn Polski” zaczął być wydawany w Polsce, z dopiskiem „,na uchodźstwie„.

Przez lata, w odpowiedzi na rosnące potrzeby polskiej społeczności, powstawały kolejne tytuły, obejmujące zarówno prasę drukowaną, jak i później media elektroniczne. 

Na początku lat 90 w Lidzie założono pismo „Ziemia Lidzka”. Tytuł ten nawiązywał do czasopisma o tej samej nazwie, które wydawane było w Lidzie w latach 1936-1939. Charakterystyczny dla tego wydawnictwa był jego historyczno-krajoznawczy profil, zaś jego wydawcą było Towarzystwo Kultury Polskiej Ziemi Lidzkiej. Kluczową postacią w historii tego czasopisma był Aleksander Kołyszko, długoletni prezes Towarzystwa i redaktor pisma. „Ziemia Lidzka” ukazywała się nieregularnie, a jej ostatni numer został wydany w 2011 roku. 

Kolejny ważny tytuł, który pojawił się w latach 90., to „Słowo Ojczyste❞ Gazeta wydawana przez Polską Macierz Szkolną w Grodnie była adresowana głównie do nauczycieli, wychowawców i dzieci, odgrywając znaczącą rolę edukacyjną i wychowawczą w ośrodkach nauczania języka polskiego na Białorusi. Niestety, podobnie jak w przypadku „Ziemi Lidzkiej”, napotkało ono na przeszkody finansowe, brak dofinansowania w latach 2014 i 2015 doprowadził do jego likwidacji. Z inicjatywy Polskiej Macierzy Szkolnej zrodził się również „Rocznik Grodzieński”, popularnonaukowy periodyk poświęcony Ziemi Grodzieńskiej. Pismo to miało na celu łączenie perspektyw polskiej i białoruskiej historii regionu, prezentując tematy wspólne dla obu narodów. Chociaż nie unikało trudnych kwestii, jego głównym zamierzeniem było podkreślanie aspektów łączących Polaków i Białorusinów. Ostatni numer ,,Rocznika Grodzieńskiego” ukazał się w 2020 roku. 

Od 2004 roku w Polsce jest wydawany kwartalnik „Echa Polesia„. Czasopismo służy jako oficjalny organ prasowy brzeskiego oddziału Związku Polaków na Białorusi. Redaktorem naczelnym od samego początku jest Alina Jaroszewicz. Czasopismo dostarcza informacji o życiu społecznym Polaków na Polesiu, z naciskiem na kulturę, historię i sprawy regionalne. Z czasem do czasopisma dołączono także dział wydawniczy, z którego wyszły interesujące książki, w tym przedruki, tłumaczenia, zbiory poezji i przewodniki. „Echa Polesia” kontynuują swoją działalność dzięki wsparciu finansowemu Fundacji Wolność i Demokracja.

Od 2012 roku aż do zeszłego roku, dzięki zaangażowaniu Anny Paniszewej, znanej działaczki polskiej w Brześciu, ukazywało się czasopismo „Harcerz Brześcia”. Ten periodyk skupiał się głównie na tematyce harcerskiej, edukacyjnej i wspieraniu młodzieży polskiej w Brześciu. 

Oprócz wyżej wymienionych tytułów w różnych latach własnym nakładem ukazywały się rozmaite pisma krajoznawcze, najczęściej wydawane przez organizacje kresowe w Polsce. Na przykład w latach 1993-1999 w Koszalinie był wydawany przez Towarzystwo Miłośników Wilna i Kresów Wschodnich dla Oddziału ZPB w Oszmianie.

Współcześnie, obok tradycyjnych mediów drukowanych, kluczową rolę odgrywają również portale internetowe oraz profile na platformach społecznościowych. W obecnych czasach, coraz więcej nadziei pokłada się w rozwoju nowych form przekazu cyfrowego. Doskonałym przykładem takiego przedsięwzięcia jest portal Wirtualna Białoruś 24, prowadzony przez Fundację Młode Kresy od dwóch lat dzięki wsparciu finansowemu Narodowego Instytutu Wolności. Oprócz tego portalu warto także wymienić witryny i blogi Znadniemna.pl, Polesie.org, Nowogrodczyzna. jimdo.com, Polacy grodzienszczyzny.blogspot.com oraz profil na Facebooku „Polska strefa na Białorusi? Należy także wspomnieć, że w TVP Polonia i telewizji Bielsat regularnie nadawany jest cotygodniowy program „Nad Niemnem – magazyn Polaków na Białorusi. Ponadto, każdego tygodnia na antenie białoruskiego Radia Racja transmitowana jest audycja radiowa „Znad Niemna i Berezyny”. 

Wyzwania i perspektywy rozwoju mediów polskich 

Współczesne realia dla polskich mediów na Białorusi są znacznie bardziej skomplikowane. Z jednej strony, istnieje silna potrzeba podtrzymania tożsamości polskiej i języka, z drugiej – media te napotykają na liczne przeszkody. 

Białoruskie władze uznały wiele niezależnych mediów, w tym polskich, za,, ekstremistyczne” lub powiązane z organizacjami ekstremistycznymi. Przykładem jest portal Znadniemna.pl, który został wpisany na listę materiałów ekstremistycznych przez Ministerstwo Informacji Białorusi. Takie działania rządu sprawiają, że publikowanie i udostępnianie treści tych mediów jest uznawane za wykroczenie, a ich autorzy mogą być ścigani jako ekstremiści. Z tego powodu większość dziennikarzy polskich mediów została zmuszona do opuszczenia kraju, co dodatkowo komplikuje sytuację. Obecnie, wiele z tych mediów jest wydawanych w Polsce, co stanowi wyzwanie związane z dostosowaniem się do nowego środowiska oraz utrzymaniem bliskiej więzi z odbiorcami na Białorusi. 

Mimo tych przeszkód, perspektywy rozwoju polskich mediów na Białorusi nie są całkowicie negatywne. Rozwój technologii cyfrowych i internetu otwiera nowe możliwości dla rozprzestrzeniania informacji i utrzymywania kontaktu z polską społecznością na Białorusi. Portale internetowe, media społecznościowe oraz radio online mogą służyć jako alternatywne kanały komunikacji, umożliwiając kontynuowanie misji informacyjnej i kulturowej, mimo ograniczeń politycznych i geograficznych. Aby sprostać wyzwaniom i wykorzystać dostępne możliwości, polskie media na Białorusi muszą nieustannie dostosowywać swoje strategie do dynamicznie zmieniającego się środowiska. Kluczem może być innowacyjność, wykorzystanie nowych technologii i narzędzi cyfrowych, a także budowanie współpracy z mediami w Polsce i za granicą. Istotne jest również wsparcie ze strony polskiego rządu i społeczeństwa, które mogą odegrać decydującą rolę w zapewnieniu ciągłości i rozwoju polskich mediów na Białorusi, pomimo napotykanych trudności i przeszkód. 

Artykuł Polskie media na Białorusi: walka o przetrwanie pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Sytuacja na Morzu Bałtyckim jest kluczowa dla Polski i państw sojuszniczych. Zaangażowanie Federacji Rosyjskiej, a przy tym możliwe kolejne incydenty o charakterze terrorystycznym, zwłaszcza w pobliżu infrastruktury krytycznej, stanowią duże wyzwanie. Dlatego priorytetem musi być kontrola regionu, wzmacnianie własnej marynarki wojennej i współpraca z sojusznikami.

Jest kilka definicji regionu Morza Bałtyckiego, ale można wyróżnić trzy podstawowe, tj. wąską, rozszerzoną i szeroką, z których każda służy innemu celowi i charakteryzuje się rosnącą liczbą zależności. Według wąskiej definicji region obejmuje całe terytorium Szwecji, Danii, Finlandii, Litwy, Łotwy i Estonii oraz przybrzeżne części Rosji, Niemiec i Polski¹. Rozszerzona definicja dodaje pozostałą część Polski, większość regionów Rosji i Niemiec oraz Białoruś i Norwegię². Szeroka definicja regionu bałtyckiego obejmuje Islandię, niektóre terytoria Rosji, Niemcy, Czechy, Słowację i Ukrainę.

Region Morza Bałtyckiego ma zarówno nierozwiązane problemy, jak i potencjał rozwojowy. Dlatego na potrzeby różnych badań i analiz wymaga się określenia terytorium regionu Morza Bałtyckiego, które jest zdolne do efektywnego rozwoju wzajemnie korzystnych więzi międzyrządowych i międzynarodowych³.

Jeśli trzeba określać interesy państw to największe znaczenie ma dla Szwecji, Rosji, Polski, Finlandii oraz z uwagi na NS2 dla Niemiec. Co ciekawe, dla 4 pierwszych państw jest to tożsame z obszarem morza terytorialnego.

Prawdą jest, że granice regionu Morza Bałtyckiego mogą czasami zostać poszerzone, a czasem zawężone, w zależności od przedmiotu danego badania. Z jednej strony, dla Polski najważniejszym elementem rozgrywki jest Federacja Rosyjska. Z drugiej strony, tworzenie warunków, w których którykolwiek aktor dominuje nie jest dobre. Wówczas zatraca się spojrzenie na działania innych państw w regionie. Dlatego w opracowaniach, czy strategiach RP nie powinna dominować jedna marynarka, gospodarka, państwo czy organizacja, jako główne zagrożenie.

Priorytety we współpracy bałtyckiej

Na początku należy określić, do czego ma Polsce służyć Morze Bałtyckie. Żegluga, połączenia promowe, przemysł stoczniowy i rybołówstwo są ważne, ale ich zastąpienie połączeniami lądowymi jest możliwe. Są jednak projekty strategiczne, takie jak dostawy surowców z krajów Afryki, Bliskiego Wschodu czy obu Ameryk, gdzie transport lądowy nie jest możliwy⁴. Częścią tych projektów są dostawy LNG z USA czy budowa rurociągów z Norwegii. Dlatego obecnie priorytetem są surowce.

Współpraca międzynarodowa jest w agendzie krajów bałtyckich od dawna. Istnieje kilkadziesiąt struktur współpracy wielostronnej, takich jak: Rada Państw Morza Bałtyckiego, Wymiar Północny, czy Komisja Helsińska HELCOM. Gdy Polska przewodziła Radzie wyróżniano zrównoważony rozwój; kreatywność; bezpieczeństwo⁵.

Priorytety, które są ważne dla Polski, trzeba sklasyfikować następująco: gospodarka, bezpieczeństwo, zrównoważony rozwój. Sojusze, które utrzymuje się to współpraca z państwami Unii Europejskiej, NATO oraz związane umowami partnerskimi z tymi organizacjami. Podkreślić trzeba również ważną dla Polski współpracę z Litwą, Łotwą i Estonią⁶.

Kwestie bezpieczeństwa

Bałtyk to dla Polski główne pole gry, jeśli bierze się pod uwagę akweny. Raczej nie grozi Polsce podobna rywalizacja z Rosją, która ma miejsce na Morzu Czarnym, ale należy stale kontrolować i weryfikować zagrożenia. Poszczególne kraj bałtyckie inaczej postrzegają zagrożenie. Czym innym jest ono dla Norwegii, Estonii i Polski.

Innym, bardzo ważnym komponentem rosyjskiej strategii na Bałtyku jest tworzenie strefy antydostępowej (A2/AD – Anti Access/Area Denial). Trzeba wyróżnić rozmieszczenie rakietowych baterii nadbrzeżnych „Bał” i „Bastion”. systemy „Bał” i „Bastion”. Pociski systemu „Bał”, Ch-35, mają maksymalny zasięg 260 kilometrów, a Bastion, P-800, do 500 km. Takie systemy umożliwiają skuteczny atak i zatopienie statków nawet w Cieśninach Duńskich. Trzeba też wyróżnić jednostki obrony przeciwlotniczej, które mogą operować z wykorzystaniem systemów rakietowych S-400 oraz artyleryjsko-rakietowych zestawów Pancyr-S1. Znajdują się tam również Iskandery. W kwestii głównego zagrożenia dla Bałtyku na pierwszym miejscu stawia się Federację Rosyjską. Tutaj wyróżnia się także różnego rodzaju zagrożenia hybrydowe, np. dezinformację i ataki na infrastrukturę krytyczną⁷.

Jeśli chodzi o państwa skandynawskie, to przykładem udanej kooperacji Norwegii, Danii, Szwecji, Finlandii i Islandii jest Nordycka Współpraca Obronna NORDEFCO. Tutaj powinno się doszukiwać kwestii współpracy na rzecz bezpieczeństwa.

Współpraca regionalna i w ramach NATO wzajemnie się uzupełniają. Przypomnieć trzeba, że Norwegia nie jest członkiem Unii Europejskiej, Dania jest wyłączona z unijnej Wspólnej Polityki Bezpieczeństwa i Obrony, a Szwecja i Finlandia nie należą – jeszcze – do NATO. Nie przeszkadza to jednak współpracować⁸.

Jednocześnie Bałtyk stanowi północnowschodnią flankę NATO. Jego znaczenie pokazują coraz częstsza obecność sojuszniczych okrętów, w tym US Navy, oraz międzynarodowe ćwiczenia, np. takie jak „Baltops”. Obecność Polski w tym regionie to głównie katalizator obecności amerykańskiej. Można też wyróżnić ćwiczenia w ramach „Arctic Challenge”.

Różne spojrzenia, ale wspólne ćwiczenia

Każde z państw nadbałtyckich ma swoją specyfikę. Finowie i Estończycy zachowali armię poborową i nadal opierają doktrynę obronną na dużym potencjale mobilizacyjnym i obronie terytorialnej. Dla Norwegii – w kontekście działań w rejonie Arktyki i dalekiej północy – większe znaczenie ma marynarka wojenna. Szwecja dysponuje z kolei silnym przemysłem obronnym. Dania stawia na zabezpieczanie światowych szlaków żeglugi. Dla państw bałtyckich natomiast ważne są inwestycje w infrastrukturę wojskową, umożliwiającą przyjęcie sojuszniczego wsparcia. Różnice ekonomiczne i demograficzne przekładają się na różnice w potencjałach obronnych poszczególnych krajów, a także w modelach sił zbrojnych i priorytetach modernizacyjnych. W związku z tym, aby przeciwstawić się Rosji, rosnąca będzie rola wspólnych ćwiczeń.

Polska może starać się dążyć do wzmocnienia swojej geostrategicznej pozycji w oparciu o to, co przez stulecia uważano za jej przekleństwo – położenie na styku stref wpływów i interesów możnych, ekspansywnych sąsiadów, na kresach europejskiego teatru wymiany ekonomicznej i kształtowania się jednolitego wzorca kulturowego, społecznego i politycznego.

Bliskie partnerstwo i sytuacji Polski

Jeśli prowadzi się politykę stricte defensywną, to trzeba liczyć na partnerów. Jeśli Polska chce się rozwijać na rzecz bezpieczeństwa to należy zainwestować w marynarkę. Jeśli nie jest w stanie tego zrobić sama, to może starać się o wspólne projekty z Litwą, Łotwą, czy Estonią. Kwestia wspólnego przemysłu zbrojeniowego była niejednokrotnie analizowana. Obecnie takie plany w ramach UE upadły, ale jest to kwestia, którą należy rozważyć⁹.

Jednocześnie trzeba odpowiedzieć na pytanie, który sojusz nam co daje. Polska dostrzegając zalety Morza Bałtyckiego, jest także otwarta na współpracę gospodarczą, dlatego też była inicjatorem Trójmorza. Ta inicjatywa skupia 12 państw Unii Europejskiej położnych w obszarze mórz Bałtyckiego, Czarnego i Adriatyckiego.

Kwestie energetyczne, transport i ekologia

Polska ma już ważną współpracę z Norwegią i Danią w ramach Baltic Pipe. Innym ważnym elementem jest ukończenie gazociągu Polska – Litwa. Polskie zapotrzebowanie rośnie, a po rosyjskiej agresji na Ukrainę, należy dywersyfikować dostawy gazu. Tutaj kluczowe znaczenie ma terminal LNG w Świnoujściu.

Baltic Pipe będzie mógł zapewnić maksymalnie 33% zapotrzebowania dla Polski. Dlatego też morska energetyka wiatrowa to ogromna szansa polskiej gospodarki i polskich przedsiębiorców. Szacuje się, że ponad sto krajowych podmiotów z powodzeniem może zostać włączonych w procesy przygotowania, budowy i eksploatacji farm wiatrowych w polskiej części Morza Bałtyckiego. Szacowana łączna wartość inwestycji w morskie projekty wiatrowe to nawet 160 mld zł. Zapewnią zieloną energię kilku milionom gospodarstw domowych i pozwolą uniknąć emisji ponad 10 milionów ton CO2 rocznie. Elektrownie Wiatrowe Baltica – 1, 2 i 3. Jest to również kamień węgielny pod budowę nowego ośrodka przemysłowego dla morskiej energetyki wiatrowej w regionie Morza Bałtyckiego¹⁰.

Należy powiedzieć, że Morze Bałtyckie wraz z ulokowanymi tu portami i terminalami przeładunkowymi zostało wciągnięte w sieć globalnych łańcuchów dostaw, dzięki czemu geopolityczna ranga regionu znacznie wzrosła. Ale oprócz korzyści z międzynarodowego rynku dostaw należy pamiętać o bioróżnorodności Bałtyku oraz pojawiających się niebezpieczeństwach. W niektórych regionach zalega mazut (pochodna ropy) utworzyła się „strefa azoiczna” (strefa pozbawiona życia), która wraz z plamą poszerza swój zasięg degradując środowisko naturalne. Zatem mamy do czynienia z lokalną katastrofą ekologiczną. Ma to związek z zalegającymi na dnie Morza Bałtyckiego wraków okrętów wojennych. Największym zagrożeniem są wyciekające paliwo oraz spoczywająca na dnie amunicja i bojowe środki trujące. W 2021 roku pojawił się pomysł oczyszczenia dna Bałtyku z zalegającej broni chemicznej i konwencjonalnej. Jednak przez rok nie poczyniono żadnych kroków, które urzeczywistniłyby ten pomysł¹¹.

Podsumowując, kluczowe aspekty dla Polski to dostawy surowców, przy wykorzystaniu rurociągów i portów, rozwój marynarki wojennej oraz faktyczne zainteresowaniem zagrożeniami dla ekosystemu morskiego.

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Francja i Indie – kilkadziesiąt lat sojuszu

Stan na teraz

Szwecja i Finlandia będą dalej mocno inwestować w zbrojenia i w swoją marynarkę wojenną. Co ważne, oba kraje współpracują już na poziomie pogłębionej kooperacji wojskowej. A zatem stworzą swego rodzaju barierę pomiędzy nimi a Rosją.

Oczekiwane są również ruchy krajów bałtyckich, takich jak: Litwa, Łotwa i Estonia. O ile sytuacja na lądzie jest dla tych państw ważna, to kwestia wykorzystania akwenu jest w trochę zapomniana. Polska może wykorzystać tę pustkę na wschodzie i wejść np. współpracę z tymi aktorami, przyjmując rolę lidera. Teraz należy oczekiwać, aż Marynarka Wojenna RP otrzyma w ramach programu „Miecznik” jak najszybciej okręty ochrony wybrzeża.

Jeśli chodzi o dalszą politykę Polski to potencjał i wizje są jednocześnie wyzwaniami. Tutaj trzeba wyróżnić ostatnie projekty, czyli przekop Mierzei Wiślanej, budowa Baltic Pipe, rozbudowa infrastruktury nafto-portowej, budowa morskich farm wiatrowych, zwiększenie konkurencyjności polskich portów w międzynarodowej sieci logistycznej czy w końcu modernizacja Marynarki Wojennej RP.

Bardzo życzeniowym, acz możliwym jest, aby polskim rozwijanym sektorem były porty. Rola głównego hubu dla Europy nie jest raczej osiągalna, ale istnieje przestrzeń, aby wzmacniać obecną pozycję.

¹ E. Czermański, Charakterystyka gospodarcza regionu Morza Bałtyckiego, Uniwersytet Gdański 2012, s. 15

² Tamże s. 15-16.

³ Rozmowa ekspercka – Polska polityka zagraniczna w basenie Morza Bałtyckiego – priorytety i wyzwania, https://www.youtube.com/watch?v=CWjxJXXfwQo, dostęp: 08.11.2022.

⁴ J. Bromowicz, M. Bukowski,  Polityka surowcowa Polski – rzecz o tym, czego nie ma, a jest bardzo potrzebne., Fundacja Gospodarki i Administracji Publicznej, Kraków 2015, s.15-21.

⁵ I. Śmigerska-Belczak, Współpraca międzynarodowa w regionie Morza Bałtyckiego i strategia Unii Europejskiej w tym zakresie, Gdańskie Studia Międzynarodowe, 15(1-2), 27–38.

⁶ A. Olech, Jak Bałtowie szykują się do wojny. Zakupy sprzętu to nie wszystko…, https://defence24.pl/geopolityka/jak-baltowie-szykuja-sie-do-wojny-zakupy-sprzet-to-nie-wszystko, dostęp: 28.11.2022.

⁷ E. Chimiczuk, Po co nam Morze Bałtyckie? Analiza kondycji Polskiej Marynarki Wojennej, Klub Jagielloński 2018, https://klubjagiellonski.pl/2018/08/02/po-co-nam-morze-baltyckie-analiza-kondycji-polskiej-marynarki-wojennej, dostęp: 26.11.2022.

⁸ M. Żyła, P. Krzykowski, J. Grabowski, Bezpieczeństwo Północno wschodniej flanki NATO, Akademia Sztuki Wojennej 2020.

⁹ E. Chimiczuk, Po co nam Morze Bałtyckie? Analiza kondycji Polskiej Marynarki Wojennej, Klub Jagielloński 2018, https://klubjagiellonski.pl/2018/08/02/po-co-nam-morze-baltyckie-analiza-kondycji-polskiej-marynarki-wojennej, dostęp: 26.11.2022.

¹⁰ M. Szulc, Współpraca subregionalna w regionie Morza Bałtyckiego na przykładzie Konferencji Współpracy Subregionalnej państw Morza Bałtyckiego, Czasopisma Uniwersytetu Gdańskiego 2015, s.4-9.

¹¹ M. Dura, Remontowa Shipbuilding proponuje sposób oczyszczenia dna Bałtyku, Defence24, https://defence24.pl/remontowa-shipbuilding-proponuje-sposob-oczyszczenia-dna-baltyku, dostęp: 24.11.2022.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 4(10)/2022.

Grafika: pixabay.com

Artykuł Bałtyk i Polska perspektywa pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Jednym z najbardziej wpływowych ośrodków ruchu konserwatywnego w II Rzeczypospolitej było Wilno. To właśnie w tym mieście powstało nieformalne ugrupowanie ziemiańskie, które skupiało konserwatystów z terenów dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego, nazywane “Kresowymi Żubrami”. Konserwatyści wileńscy skupieni byli wokół wydawanego od 1922 roku dziennika „Słowo”. Mózgiem redakcji i jej twórcą był Stanisław Cat-Mackiewicz. Był on dobrze znany w Wilnie mimo młodego wieku, głównie dzięki broszurze „Statut Litwy Środkowej”, będącej cennym głosem w dyskusji pomiędzy zwolennikami koncepcji inkorporacyjnej a federacyjnej w stosunku do odradzającej się Rzeczypospolitej¹.

Środowisko to konsekwentnie popierało politykę wschodnią Józefa Piłsudskiego. Uznając odrębność narodową Litwinów i Białorusinów jedyną szansę dla rozwoju tych narodów upatrywali w związku z Polską — poprzez powrót do idei federacji jagiellońskiej. “Żubrów kresowych” łączyła skrajnie negatywna ocena zawartego w marcu 1921 roku z Rosją Sowiecką Traktatu Ryskiego, oddającego – zdumionym tym bolszewikom – Mińszczyznę (co oznaczało zagładę polskiej ludności na tych ziemiach), stąd też nazywanego przez nich „zbrodnią ryską” ².

Spadkobiercy Wielkiego Księstwa Litewskiego

„Kresowe Żubry” były reprezentowane głównie przez mieszczańską i zamożną szlachtę dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz związaną z nią inteligencję (m. in. księcia Eustachego Sapiehę, księcia Janusza Radziwiłła, księcia Albrechta Radziwiłła, hrabiego Jana Tyszkiewicza).

Tak określił “kresowych żubrów” na łamach wileńskiego “Słowa” Stanisław Cat-Mackiewicz: “Kim byli „żubrowie”? Pamięci niektórych panów (…) przypominamy genezę nazwy żubr, oczywiście nie w jego lingwistycznym znaczeniu, a w politycznej przenośni. Otóż „żubrami” nazywali Moskale tych polskich właścicieli ziemskich, którzy siedzieli po kresach i okrainach Polski i nie dawali się stamtąd wynieść, wygryźć ani wyrzucić. Mówimy o kresach prawdziwych, a nie Wilnie, Grodnie (…), które w pojęciach niewielu warszawiaków również za kresowe strażnice uchodzić zaczęły. Rusyfikatorzy naszego kraju pewni swego zwycięstwa w guberni mińskiej, mohylewskiej etc. powiadali, że mieszkają tam co prawda jeszcze Polacy, ale są to ostatnie żubry. Tradycja taka nie ma w sobie nic nieładnego, przeciwnie, uważamy, że żubr wytrwałego oporu ładniejszym jest symbolem niż Mickiewiczowski raróg nowatorstwa”³.

Konserwatyści wileńscy uważali się za spadkobierców historii i tradycji Wielkiego Księstwa Litewskiego, opowiadali się za przywróceniem monarchicznej i federalnej Rzeczypospolitej w granicach z 1772 r., za przyłączeniem ziem dawnych guberni mińskiej, witebskiej i mohylewskiej a następnie utworzenie federacji polsko-białoruskiej. Występowali jako przeciwnicy polskich socjalistów i „endeków”; domagając się poszanowania prawa własności prywatnej, katolicyzmu i innych religii; opowiadali się za decentralizacją i rozwojem samorządu lokalnego; za stymulowanie rozwoju gospodarczego Nowogródczyzny i Polesia i wprowadzanie Białorusinów na stanowiska rządowe, wspieranie Cerkwi i wprowadzanie języka białoruskiego do kultu prawosławnego; pozytywnie lub neutralnie odnosili się do kształtowania białoruskiej świadomości narodowej wśród białoruskich chłopów.

„W każdym jednak razie trzeba zgodzić się z tym, że wzięła u nas w Polsce ta myśl, że brat nasz Białorusin, nasz sąsiad o miedzę, a może swat lub kum, to nie jest jakiś człowiek gorszego gatunku… Jeżeli nie umie po polsku, to niech mówi po prostemu, a my go jednak zrozumiemy, jeżeli chce swoje dziecko po białorusku uczyć — damy mu szkołę białoruską… Ale oprócz ustaw dajmy mu serce swoje, pokochajmy go tak, aby czuł się zawsze u siebie w domu, czy to służbę wojskową odbywając gdzieś w dalekim Poznaniu, czy też za pługiem idąc gdzieś na swoim zagonie” – pisał Mackiewicz w artykule pod tytułem „Wspaniałe lekceważenie”⁴.

W odróżnieniu od bardzo wpływowych wówczas w Wilnie środowisk „narodowych”, “żubry wileńskie” dążyły do zachowania autonomii Wileńszczyzny (odzyskanej wskutek uzgodnionego z marszałkiem Piłsudskim „buntu” gen. Lucjana Żeligowskiego), zarówno z powodów ideowych (konserwatywna niechęć do centralizacji i unifikacji), jak politycznych (nadzieja, iż Litwa Środkowa stanie się zalążkiem federacji odbudowującej Wielkie Księstwo Litewskie). W “duchu krajowym” redaktor wileńskiego “Słowa” opracował nawet Statut Litwy Środkowej. Spór ten jednak prawie natychmiast stał się bezprzedmiotowy, gdyż 24 marca 1922 r. Sejm polski dokonał inkorporacji Wileńszczyzny do Rzeczypospolitej. Pomimo tej porażki idea wskrzeszenia Wielkiego Księstwa Litewskiego pozostała niezmiennym drogowskazem ideowym “żubrów kresowych”, którzy wąsko pojętemu nacjonalizmowi (reprezentowanemu w Polsce, ich zdaniem, przez endecję) – a właściwie nacjonalitaryzmowi, opierającemu się na idei państwa jednolitego etnicznie, przeciwstawiano wielonarodowy imperializm państwowy⁵.

Idea jagiellońska

Marząc o odrodzeniu potęgi dawnej I Rzeczypospolitej (co według Cata stanowiło konieczność dziejową), redaktor „Słowa” odwoływał się przede wszystkim do polityki imperialnej Jagiellonów. Obdarowywał bowiem ogromnym szacunkiem tę dynastię i podziwiał jej politykę zagraniczną, która doprowadziła do uzyskania przez państwo polskie w Europie nigdy już potem niepowtarzalnej mocarstwowej pozycji. Posiadanie przez Jagiellonów fenomenalnych i unikatowych wręcz umiejętności politycznych w stosunkowo krótkim czasie doprowadziło bowiem aż do jedenastokrotnego powiększenia władanego przez nich terytorium⁶.

Skuteczności federalistycznej koncepcji dynastii jagiellońskiej sprzyjało też jej dalekowzroczne oparcie na chęci czynienia w tych zabiegach odpowiednich ustępstw czy też kompromisów. Świadectwem dojrzałości mężów stanu była bowiem w opinii Cata umiejętność godzenia różnych aspiracji narodowych oraz tworzenia postawy wzajemnej tolerancji⁷.

Zdaniem wileńskich konserwatystów, dążąc do rozszerzenia obszaru państwa, imperializm w wydaniu jagiellońskim musiał bowiem obce ludy dopuszczać zarówno do współpracy państwowej, jak i do czerpania z wzajemnej integracji odpowiednich korzyści ekonomicznych⁸. Swój stosunek do mniejszości narodowych redaktor „Słowa” sprecyzował już w roku 1922 w artykule „Credo polityki narodowościowej”, w którym postrzegał Polskę jako państwo wielonarodowościowe, oparte na zasadach tolerancji religijnej i kulturowej. Jak pisał, „żywa twórczość polegająca na budowaniu z różnych etnicznych elementów, dzięki atrakcji kultury polskiej, jednego państwa polskiego stanowi istotę imperializmu polskiego”⁹.

Przeszkodę w realizacji tych celów widział m.in. w endecji. Zarzucał jej prowadzenie polityki ekskluzywizmu etnicznego, sianie na kresach nienawiści narodowej, zrażanie do polskości mniejszości narodowych, w czym widział zagrożenie interesu polskiego. Politykę narodowościową narodowej demokracji przyrównywał do metod i poglądów Bismarcka¹⁰.

Mackiewicz opowiadał się również przeciwko asymilacji mniejszości żydowskiej. Z czasem jego stosunek do tej mniejszości zmienił się. Przykładem może być ocena zajść antysemickich na Uniwersytecie Wileńskim, które ostro krytykował jeszcze w roku 1931 (po zabójstwie przez Żyda studenta Wacławskiego), zaś w roku 1936 łagodnie oceniono na łamach „Słowa” działania młodzieży narodowej chcącej doprowadzić do wprowadzenia na USB (Uniwersytet Stefana Batorego – przyp. red.) getta ławkowego. Wiązało się to ze zmianą stosunku Cata do endecji.

W dzienniku głoszono także program emigracji Żydów do Palestyny, który pojawił się na łamach pisma po podróży K. Pruszyńskiego do Palestyny w roku 1933 (taki program głosiła także np. Myśl Mocarstwowa)¹¹.

Przy jednoczesnym umacnianiu polskości na kresach publicyści wileńskiego „Słowa” postulowali tolerancję w stosunku do słowiańskich mniejszości narodowych. Polityka ta miała przyciągnąć ku Polsce Białorusinów czy Ukraińców jako realnych sojuszników do walki z bolszewicką Rosją o poszerzenie wschodnich granic Rzeczypospolitej.

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Polityka władz białoruskich wobec polskiego szkolnictwa w latach 1991–2005

Według wizji redaktora “Słowa” Białoruś miałaby stanowić bufor między ZSRR a Polską, gdyż Białorusinów uznał Mackiewicz za jedyny wśród mniejszości narodowych element „niedestrukcyjny w wielkomocarstwowej Polsce”. Polacy winni byli okazywać więcej życzliwości aspiracjom narodowym Białorusinów, ponieważ ziemie białoruskie zostaną (Cat wyraził tę możliwość w czasie przyszłym) włączone do Polski. Zdaniem publicysty dla zrealizowania tych aspiracji Polska musi zmienić swą politykę narodowościową i powinna oprzeć się na takiej partii białoruskiej, „która by działała tylko na terenie prawosławnym i byłaby przeciwna bolszewizmowi”12.

Tymczasem główną przeszkodą na drodze realizacji idei jagiellońskiej była polityka międzywojennych władz, która w stosunku do słowiańskich mniejszości narodowych miała nacjonalistyczny i dyskryminacyjny charakter. Jednocześnie duże zaniepokojenie “wileńskich żubrów” wzbudzało utworzenie przez Sowietów republik związkowych (białoruskiej i ukraińskiej), co znacznie ułatwiło im szerzenie propagandy antypolskiej oraz paraliżowało wykorzystywanie słowiańskich mniejszości narodowych do rozbijania spoistości sowieckiego imperium¹³.

¹ B. Bernat, Wileńska geopolityka, https://prenumeruj.forumakademickie.pl/recenzje/wilenska-geopolityka, dostep: 29 XI 2022 r.

² J. Kawalec, Działalność polityczna polskich konserwatystów w latach 1918-1939, http://www.legitymizm.org/dzialalnosc-polskich-konserwatystow, dostep: 29 XI 2022 r.

³ S. Cat-Mackiewicz, Pamięci niektórych…, „Słowo”, 25 I 1924, s.1.

⁴ S. Cat-Mackiewicz, Wspaniale lekceważenie, „Słowo”, 9 IV 1924, s. 1.

⁵ J. Bartyzel, Żywoty równoległe: Stanisław i Józef Mackiewiczowie — litewscy szlachcice i polscy pisarze (cz. 2) http://www.legitymizm.org/zywoty-rownolegle-2, dostep: 29 XI 2022 r.

⁶ P. Czerniecki, Wileński konserwatysta Stanisław Cat-Mackiewicz jako geopolityczny gloryfikator idei jagiellońskiej, Przegląd Wschodnioeuropejski 2022, nr 1, s. 68.

⁷ S. Swianiewicz, Wspomnienia o Władysławie Studnickim, Folia Historica Cracoviensia 2018, t. 24 nr 2, s.232.

⁸ S. Mackiewicz, Kropki nad i, Warszawa 1994, s. 31.

⁹ S. Cat-Mackiewicz, Credo polityki narodowościowej, „Słowo” 28 XII 1922, s.1.

¹⁰ S. Rudnicki, Działalność polityczna polskich konserwatystów 1918-1926, Wrocław 1981, s. 134.

¹¹ P. Tomaszewski, „Słowo” Stanisława Cata-Mackiewicza. Dziennik konserwatystów wileńskich w latach 1922-1939, Historia i Polityka 2010, nr 9-10, s.328.

¹² E. Czapiewski, Koncepcje polityki zagranicznej Polski na łamach „Słowa” w latach 1922-1927, Kwartalnik Historii Prasy Polskiej 1978, nr 3, s.33.

¹³ P. Czerniecki, Wileński konserwatysta Stanisław Cat-Mackiewicz jako geopolityczny gloryfikator idei jagiellońskiej, Przegląd Wschodnioeuropejski 2022, nr 1, s. 72.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 4(10)/2022.

Grafika: Narodowe Archiwum Cyfrowe

Artykuł “Krajowość” i federalizm wileńskich konserwatystów pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

„Była to wspaniała postać, ten powstaniec z 1846, twórca przemysłu naftowego, dobrodziej całej okolicy, poseł na sejm i szambelan papieski. Wysoki, szczupły, z twarzą patriarchy, przedwcześnie posiwiały, z wspaniałym, rozumnym czołem, z dużym siwymi oczami, pełnymi wyrazu, dobroci i rozumu, energii i spokoju, co wszystko układało się na przedziwną harmonię, budziło sympatię i zaufanie i przedstawiało tak piękny typ polski, że trudno był spotkać piękniejszy”¹. W ten sposób opisywano Ignacego Łukasiewicza jeszcze za jego życia. Galicyjski nafciarz był z pewnością osobą, którą można uznać za wzór z bardzo wielu powodów, nawet takich, o których nie mieliśmy do tej pory pojęcia, nie zgłębiając szerzej jego życiorysu. Nasz bohater to przede wszystkim wielki wizjoner, wynalazca, którego odkrycie zrewolucjonizowało cały świat.

Mowa tu oczywiście o wydestylowaniu pierwszych porcji nafty z ropy naftowej, co przyniosło za sobą narodziny przemysłu naftowego, stanowiącego obecnie jedną z najważniejszych gałęzi współczesnej gospodarki. Łukasiewicz stworzył pierwsze ośrodki przemysłowego wydobycia ropy naftowej i technik jej wydobycia, czego uczyli się później od niego Amerykanie. Prowadząc swoje przedsięwzięcia związane z branżą naftową, stał się przedsiębiorcą, który znany był z dobroci i szacunku wobec swoich pracowników, zawsze udzielał im pomocy, a także zapewniał godziwe wynagrodzenie i warunki pracy. Zdając sobie w pełni sprawę z potencjału, jaki niesie za sobą ropa i jej wydobycie, aktywnie działał na rzecz rozwoju tej dziedziny przemysłu, przewodząc Krajowemu Towarzystwu Naftowemu. Dodatkowo przyczynił się do szerszego rozpowszechnienia się naftownictwa, pomagając w założeniu naftowej szkoły górniczej, oczywiście w Gorlicach – miejscu powstania pierwszej kopalni ropy naftowej zwanej „olejem skalnym”. Jeśli spojrzymy, jak wiele dzisiaj zależne jest od tego surowca, że szereg dziedzin naszego życia codziennego nie byłoby w stanie normalnie funkcjonować bez dostaw „czarnego złota”, musimy sobie przy tym uświadomić, że przewodnią rolę w historii nafty odegrał właśnie Ignacy Łukasiewicz – Polak i mieszkaniec najbiedniejszych wtedy dawnych ziem polskich, czyli Galicji. Jednakże, być może nigdy nie uwierzyłby w pełni w naftę, jeśli nie widziałby w niej szansy na modernizację gospodarczą, poprawienie warunków życia przynajmniej części ludzi, którzy mogliby poprawić swój byt materialny korzystając z przydatności ropy naftowej. W związku z działalnością twórcy polskiego przemysłu naftowego konieczne jest zwrócenie uwagi na fakt, że Łukasiewicz, obok swojej aktywności naukowej i ekonomicznej, był wybitnym działaczem społecznym, posłem i samorządowcem, filantropem oraz przedsiębiorcą, któremu przez całe życie towarzyszyła ugruntowana chrześcijańską wiarą postawa troski o ludzi i wspólnotę.

Człowiek dla innych

O ile informacje i zagadnienia związane z naukową działalnością Ignacego Łukasiewicza są powszechnie znane i promowane, to na drugi plan schodzi jego aktywność na polu społecznym. Łukasiewicz był człowiekiem bardzo zainteresowany problemami, z którymi musieli mierzyć się mieszkańcy biednej Galicji, a zdając sobie sprawę z tego jak bardzo zacofanym regionem były obecne obszary południowo-wschodniej Polski, starał się wspierać szerokich wachlarzem aktywności dobroczynnej lokalną ludność. Wynikało to zresztą z jego osobowości i charakteru, determinowanego zarówno przez poczucie chrześcijańskiego obowiązku wobec bliźniego jak i naturalną ludzką wrażliwość. Jak pisze o nim Kazimierz Chłędowski: „Dziwny był to człowiek: skromny, a nawet przesadzający w skromności, że spuszczonym w dół wzrokiem i łagodnym uśmiechem, zawsze w szaraczkowej długiej czamarze, zawsze w pracy. Nadawał sobie pozory, jakby znosił to bogactwo jako dopuszczenie Boże, jako ciężar włożony nań przez Opatrzność, z którego musi na sądzie ostatecznym zdać rachunek […]. Mówił, że łatwo dobrze robić, jak się ma z czego, i robił dobrze, a rozsądnie, tak, że rzecz można, że z czasem podniósł ekonomicznie całą okolicę”².

W Gorlicach, gdzie Łukasiewicz przeprowadza się po udanej próbie destylacji ropy naftowej i stworzenia lampy napędzanej tym surowcem, rozpoczyna się jego działalność społeczna, która była w tamtych czasach, szczególnie w biednym zaborze austriackim, wręcz rewolucyjna. Łukasiewicz brał udział w propagowaniu ubezpieczeń zwłaszcza wśród rolników, działając jako ajent ubezpieczeniowy. Z czasem jego działalność znacznie rozszerzyła się wraz z rozwojem biznesu, na co zresztą wpływał oczywisty fakt, że pozyskiwanie nowych funduszy oraz znajomości, pozwalało mu na jeszcze szersze prowadzenie aktywności na polu filantropijnym. A ciężko jest wymienić wszystkie pola i sposoby zaangażowania Łukasiewicza w „mecenat” nad biednymi grupami społecznymi –  robotnikami, a także ludnością wiejską – z której przecież nafciarz z Gorlic się wywodził. Chłopi, którzy mieszkali na ziemiach, gdzie rozwijała się jego naftowa potęga mogli liczyć na wsparcie finansowe, pomoc lekarską, tworzenie kas gminnych, wspieranie nowoczesnych metod upraw i gospodarowania na roli czy wsparcie rozwoju oświaty. Chłopstwo, po reformie włościańskiej wprowadzającej uwłaszczenie z roku 1848 znajdowało się w okropnej sytuacji materialnej będąc duszonym przez wysokie podatki, brak dostępu do kapitału czy niekorzystną strukturę rolną. Z pomocą przychodził im właśnie Łukasiewicz, tworząc kasę samopomocową na Chorkówce. Instytucja ta udzielała bezprocentowych, krótkoterminowych kredytów, spłacanych w drobnych cotygodniowych ratach, chroniąc tym samym włościan przed destrukcyjnym wpływem wysoko oprocentowanej lichwy. Kasa była w tamtym czasie najlepiej wyposażoną w kapitał spośród tego typu inicjatyw istniejących w powiecie krośnieńskim i stanowiła impuls do rozwoju i poprawy życia okolicznych mieszkańców. Łukasiewicz promował także meliorację gruntów rolnych, rozpowszechniał nasiona nowych roślin, kładł nacisk na racjonalne gospodarowanie w zakresie rybołówstwa i pasiecznictwa, a także nie żałował pieniędzy na podźwignięcie hodowli bydła. Obok kwestii stricte ekonomicznych, Łukasiewicz poświecił się równie ważnej sprawie niszczącej polskich chłopów jaką było pijaństwo. Sam, mogąc uzyskać dochód z propinacji, czyli wyłącznych uprawnień właścicieli ziemskich do produkcji i sprzedaży alkoholu, nie przyjmował go podkreślając jak bardzo destrukcyjne dla włościan jest masowe spożywanie alkoholu. Walczył ze starymi i szkodliwymi nawykami, zdając sobie sprawę, jak wielki wkład w budowę powszechnego rozwoju społecznego, może odegrać pracowitość i wytrwałość ludności wiejskiej. Jego zasługi dla chłopstwa były tak cenione, że określano go niekiedy mianem „Ojca”: „Lud wiejski, sieroty, bracia – tułacze, młodzież, przemysłowcy, nędza wyjątkowa, starcy i kaleki, domy Boże i zakłady publiczne – mogą dać przed Bogiem i ludźmi świadectwo, ile im czynił i czyni ojciec Ignacy z Chorkówki”³.

W swojej kopalni oraz w swoim zespole wydobywczo-rafineryjnym Łukasiewicz również rozwijał na szeroką skalę działalność pomocową. Założona w Bóbrce, w ramach kopalni ropy,  „Kasa Bratniej pomocy” była pierwszą na ziemiach polskich i jedną z pierwszych w Europie instytucji ubezpieczeniowych realizujących wsparcie w zakresie choroby, wypadku, śmierci, czy po prostu zapewniając emeryturę. Łukasiewicz w ten sposób stał się wielkim innowatorem realizującym pomoc w zakresie zapomogi społecznej wcześniej, niż zaczęto robić to w ramach instytucji państwowych i do tego w tak ubogim oraz pozbawionym wielkiego potencjału regionie, jakim była wtedy Galicja. Władysław Bełza tak opisuje działalność kasy założonej przez naftowego innowatora: „Posiadają oni własną kasę bratniej pomocy, założoną dla robotników kopalni boreckiej w roku 1866. Za skromną opłatą trzech centów od każdego zarobionego reńskiego mają oni zapewnioną sobie wszelką pomoc lekarską na wypadek choroby i środki na utrzymanie podczas jej trwania. W razie śmierci koszty pogrzebu opłaca kasa. Wdowa i dzieci otrzymują zaopatrzenie tak długo, jak uzna to za stosowne osobny komitet, złożony z trzech członków, wybranych w grona robotników. Po wysłużeniu dwudziestu lat w kopalni robotnik pobiera emeryturę w kwocie 24 złr rocznie”⁴.

Obok kasy pomocy powstała również „kasa zapomogowo-pożyczkowa” dla robotników, nasz bohater nie żałował również pieniędzy na wspieranie edukacji młodych pracowników swoich zakładów – dawał im szanse doskonalenia zawodowego, a więc szersze perspektywy i możliwość większych zarobków. Był fundatorem szkół powszechnych w Bóbrce, Chorkówce, Żeglcach i Zręcinie oraz wspierał swoimi funduszami szeroki zakres inicjatyw oświatowych. Na rzecz Towarzystwa Wzajemnej Pomocy Uczniów Uniwersytetu Jagiellońskiego przesłał 100 złotych reńskich, udzielając też pomocy finansowej Towarzystwu przyjaciół młodzieży gimnazjalnej i bursy w Rzeszowie, Towarzystwu Pomocy Naukowej w Jaśle, Bursom w Tarnowie i we Lwowie, stowarzyszeniu polskich studentów ,,Ognisko’’ w Wiedniu. Wspierał też założenie szkoły praktycznej gospodarstwa wiejskiego we Lwowie. W uznaniu za pomoc, Łukasiewicz został członkiem honorowym Towarzystwa Pedagogicznego w Krośnie, a Bronisław Babel, inżynier studiujący na politechnice wiedeńskiej, zadedykował nafciarzowi swoją książkę: „Jaśnie Wielmożnemu Panu Ignacemu Łukasiewiczowi […] a swemu szczególnemu Dobrodziejowi poświęca autor”⁵. Jak już wcześniej zostało to wspomniane, Łukasiewicz mocno zaangażował się w działania prowadzące do stworzenia na terenie Bóbrki szkoły górniczej. Jego starania kończą się sukcesem i choć szkoła powstała w Ropiance koło Dukli, to stała się bardzo ważnym ośrodkiem kształcenia przyszłych pokoleń nafciarzy. W ten sposób Łukasiewicz nie tylko dbał o oświaty, ale de facto umożliwił przemysłowi naftowemu dalszy rozkwit.

W zakresie edukacji nie można nie wspomnieć o zaangażowaniu żony pana Łukasiewicza – Honoraty Łukasiewicz. Była ona nie tylko donatorką różnego rodzaju aktywności na polu kształcenia – wpłacała datki na rzecz Bursy w Brzeżanach czy szkoły w Chorkówce – ale sama podjęła się zadania prowadzenia szkoły koronkarskiej dla dziewcząt, którą nawiasem mówiąc ufundował sam Łukasiewicz. Szkoła oferowała młodym dziewczętom niezwykłą szansę kształcąc je w fachu koronkarstwa, co stanowiło szansę na wyjście z biedy i zdobycie kwalifikacji zawodowych. Pani Łukasiewiczowa pomogła w ten sposób wielu wiejskim rodzinom, promując fach koronkarstwa, nie ograniczając się wyłącznie do oferowania biednym zasiłków i zapomóg finansowych. Przede wszystkim, „dzielna żona Honorata” przyczyniła się do tego, że wiele chłopskich kobiet mogło na stałe wyjść z biedy dzięki podjęciu pracy w branży koronkowej. Warto przy tym zauważyć, że szkoła założona przez żonę Łukasiewicza była obiektem powszechnego uznania za wysoką jakość swoich wyrobów: „Zbiór tych wyrobów koronkarskich będzie umieszczony także w austriackim muzeum przemysłowym, a cesarz austriacki nadał pani Łukasiewiczowej za podniesienie przemysłu krajowego złoty medal. W końcu to zauważyć musimy, że w szkole tej koronkarskiej wyroby te uskuteczniają same dziewczęta góralskie z okolic Krosna. Jest to przykład godny naśladowania”.⁶

Ideał pracy u podstaw, który powszechnie promowano w publicystyce Królestwa Kongresowego, a szeroko realizowano w zaborze pruskim, znalazł swoje odbicie również w Galicji. Nie ma tu jednak znaczenia piękny zespół haseł o wyciąganiu klas upośledzonych z biedy, nędzy i ciemnoty. Tak naprawdę najbardziej warci docenienia są ci, którzy zamiast tylko mówić o pracy na rzecz potrzebujących, naprawdę tą pomoc realizowali. Taką osobą był Ignacy Łukasiewicz, który, sam będąc osobą skromną, wyprzedził swoje czasy o wiele lat do przodu budując podwaliny prawdziwie owocnej aktywności społecznej. Prekursor polskiego naftownictwa doprowadził do istotnego poprawienia warunków życia robotników oraz wszystkich ludzi, którzy zwracali się do niego o pomoc. Nie mógł oczywiście wspomóc każdego, nie był też w stanie doprowadzić do jakichś radykalnych, systemowych zmian modernizacyjnych na terenie zaboru austriackiego, ale przyłożył swoją cegiełkę, bardzo wartościową cegiełkę, będąca świadectwem prawdziwej i szczerej pomocy dla innych.

Działacz polityczny w służbie postępu i ojczyzny

Łukasiewiczowi nie była obca działalność publiczna zakrojona na szeroką skalę. Nasz bohater za swój podstawowy cel stawiał stworzenie fundamentów, dzięki którym mógł rozpowszechniać się przemysł naftowy i związany z nim postęp społeczny oraz technologiczny. Pierwszą inicjatywą związaną z organizacją przemysłu naftowego było zorganizowanie w 1877 r. kongresu naftowego we Lwowie, który zajął się takimi sprawami jak m.in. sytuacja prawna i podatkowa przemysłu naftowego, stosunki bezpieczeństwa w kopalniach czy sposoby eksploatacji ropy. Takie wydarzenia jasno uświadamiały konieczność stworzenia szerszego stowarzyszenia, związku, w ramach którego mogliby się zrzeszać nafciarze, realizować wspólne cele oraz współpracować na rzecz unowocześniania i rozwoju sektora gospodarki związanego z „czarnym złotem”. Już w 1873 r. w Gorlicach podjęto uchwałę o utworzeniu stowarzyszenia naftowców, co ostatecznie wydarzyło się 1879 r., kiedy to powstało Towarzystwo Naftowe dla Opieki i Rozwoju Przemysłu Naftowego, działające od 1881 r. jako Krajowe Towarzystwo Naftowe. Pierwszym prezesem organizacji mianowano oczywiście Ignacego Łukasiewicza, nie tylko odwdzięczając się w ten sposób za jego wkład w powstanie przemysłu naftowego, ale pokazując również ogromne znaczenie postaci Łukasiewicza dla kooperacji w ramach branży naftowej. Co prawda Łukasiewicz zrezygnował z prezesury zaledwie rok później, jednak do końca życia w pełni wspierał inicjatywy dążące do wzmocnienia rodzimego przemysłu naftowego.⁷

Łukasiewicz działał również na niwie politycznej, zaczynając od pracy lokalnej. W 1868 r. został członkiem Rady Powiatu Krośnieńskiego, powiatowej komisji państwowej szacunkowej dla podatku gruntowego oraz Towarzystwa Gospodarczo-Rolniczego Krakowskiego. Początkowo jako reprezentant ziemiaństwa, później ludu wiejskiego  Łukasiewicz zasiadał w Radzie Powiatu 14 lat, tylko 3 razy będąc nieobecnym na posiedzeniach. Działał aktywnie w komisjach: finansowej, a także drogowej. W ramach swojej aktywności na rzecz lokalnej społeczności, podjął w 1879 r. akcje obsadzania dróg drzewami owocowymi, czyniąc to na swój koszt. Nafciarz z Gorlic silnie zabiegał też o poprawę stanu dróg i infrastruktury powiatowej, brał czynny udział w powstaniu dróg Krosno-Żmigród, Krosno-Zręcin oraz Krosno-Kombornia. Dzięki jego działalności powiat krośnieński mógł pochwalić się dobrym stanem dróg oraz uregulowaniem rzek, co wywoływało zdziwienie i zachwyt ludzi, którzy odwiedzali ośrodek aktywności Łukasiewicza: „Dobre drogi, wszędzie pozasadzane drzewa, wodne rowy, dobrze uprawione i wodnymi rowami pozasadzane łany, dalej czyste i rozległe budynki, zakłady osobiste w Zręcinie i Chorkówce, do tego dobrze żywieni i czysto ubrani włościanie, to wszystko dobre robi wrażenie, wszędzie widać pewien dobrobyt”⁸. Jego szczególne zaangażowanie w sprawy rozwoju lokalnego dobrze obrazuje często używane w jego małej ojczyźnie powiedzenie, że: „w powiecie krośnieńskim drogi są brukowane guldenami Łukasiewicza”. Kluczową kwestią jest tutaj fakt, że to co robił Łukasiewicz, jak wcześniej było to wielokrotnie podkreślane, nie było czymś powszechnym i chętnie praktykowanym na zacofanych obszarach zaboru austriackiego. Rozwój lokalnej infrastruktury był efektem pracy Łukasiewicza, bez której „w krośnieńskim powiecie nic by nie zrobiło się dla komunikacji publicznej, jak w wielu innych powiatach nic się dotąd nie zrobiło, przy najpoczciwszem zresztą społeczeństwie”⁹.

Za swoje wytrwale działanie został Łukasiewicz wyniesiony do rangi posła na Sejm Krajowy. Wybrano go z okręgu Krosno – Dukla – Żmigród w 1876 r., a funkcję tą piastował prekursor polskiego przemysłu naftowego aż do swojej śmierci. Na 186 osób uprawnionych do głosowania, aż 118 zagłosowało na Łukasiewicza. W Sejmie Krajowym, który powstał na skutek rozszerzania się autonomii w ramach zaboru austriackiego w drugiej połowie XIX wieku, Łukasiewicz rzadko przemawiał, skupiając się przede wszystkim na pracy merytorycznej. Jak wspominał go Teofil Merunowicz: „Nigdy nie szedł na posiedzenia nieprzygotowany. Chociaż bowiem sam nie zabierał głosu w Izbie, to jednak każde podniesienie ręki w Sejmie poczytywał za akt ważny, nad którym sumiennie zastanowić się za obowiązek swój uznał. To też przychodził zawsze na posiedzenie niosąc pod pachą wnioski i referaty, odnosząc się do stojących na porządku dziennym spraw”¹⁰. Był członkiem trzech komisji: najpierw komisji kultury krajowej, do której został wybrany głosami 110 na 112 posłów uczestniczących, potem pracował jako przewodniczący komisji górnictwa, a w latach 1880-1882 w komisji naftowej. Był także członkiem komisji do szacunku podatku gruntowego¹¹. Jego aktywność w ramach galicyjskiego Sejmu koncentrowała się na najważniejszej dla niego kwestii, czyli na rozwoju przemysłu naftowego. W efekcie jego zaangażowania w prace komisji górniczej udało się w 1878 r. powołać Radę Górniczą, która miała być organem doradczym Wydziału Krajowego (pełniącego funkcję samorządowej władzy wykonawczej) ds. naftownictwa. Sejm krajowy przychylił się do wielu postulatów Łukasiewicza m.in. objęcia przemysłu naftowego opieką władz samorządowych, powstania komitetu do podniesienia przemysłu naftowego, przeznaczenia kolejnych kwot na wsparcie dla kopalni i tworzenie nowych szybów wydobywczych oraz wsparcie finansowe dla badań genealogicznych czy wydawania publikacji z zakresu przemysłu naftowego. Jednakże nie wszystkie cele jakie postawił sobie Łukasiewicz udało się zrealizować. W sferze czysto deklaratywnie pozostały propozycje dziesięcioletniego zwolnienia przemysłu naftowego z podatków oraz budowy i remontu dróg na terenach roponośnych. Dodatkowo nie udało się w 1878 r. przeforsować w Sejmie sprawy całościowego uregulowania przemysłu naftowego. Tzw. ustawę naftową kierunkującą prawo w stronę ochrony interesów polskiego przemysłu naftowego oraz umożliwiająca mu dalszy rozwój została uchwalona dopiero 1884 r., czyli dwa lata po śmierci Łukasiewicza, jednak jej powstanie oraz uchwalenie można uznać z ostatni, pośmiertny sukces aptekarza z Lwowa na rzecz przyszłości polskiej nafty.

Łukasiewicz podejmował na łamach Sejmu Krajowego również szereg innych inicjatyw, niezwiązanych bezpośrednio z przemysłem naftowym. Brał udział w pracach zmierzających do przyspieszenia rozbudowy dróg w Galicji, do uregulowania hipotek chłopskich, udzielania pomocy gminom przy budowie szkół. Zabiegał również o ustawową ochronę dziedziczonych przez małoletnie sieroty gospodarstw wiejskich, o rozszerzenie ustawy budowlanej na wszystkie miasta, które chcą nią być objęte, o przyznawanie przez Sejm nagród za dobre podręczniki w języku polskim. Angażował się w sprawę połączenia bratnich pomocy ukraińskiej i polskiej na Uniwersytecie Lwowskim, równego obciążenia fabrykantów reprezentujących przemysł ciężki i właścicieli zakładów przemysłu przetwórczego czy właściwego wytyczenia projektowanej podkarpackiej linii kolejowej. W Sejmie należał do mniejszościowej frakcji demokratów na czele których stał Franciszek Smołka, będąc w opozycji do rządzących konserwatystów. Łukasiewicz nie był człowiekiem ideologicznie naznaczonym, swoje postępowe poglądy wiązał przede wszystkim z koniecznością poprawy dobrostanu i sytuacji materialnej klas najniższych oraz stworzenia jak najlepszych warunków do rozwoju ekonomicznego biednej Galicji. Nie miały dla niego znacznie różnice poglądów czy kierowanie się ideologicznym dogmatyzmem, dlatego, że na pierwszym miejscu stawał sprawę troski o wspólnotę narodową, za którą, jako członek elit, Łukasiewicz był szczególnie odpowiedzialny: „pilnie strzegł się, ażeby drużyna jego przyjaciół politycznych nie sprzeniewierzyła się ani na chwilę dla tanich doktryn liberalnych interesom narodowym. Interes narodowy był u niego zawsze lex suprema, a sprzeniewierzanie się temu interesowi dla formułek liberalnych potępiał tak samo jak wszelkie inne podporządkowywanie spraw narodowych programom partyjnym”¹².

Skromny sługa Boży

Ważnym elementem biografii Łukasiewicza, który miał wpływ na to, dlaczego żył tak, a nie inaczej, była jego głęboka wiara. Od urodzenia Łukasiewicz wychowany był w tradycji katolickiej i swojej religijności nie porzucił do śmierci będąc człowiekiem, który tą kwestię uważał za bardzo ważną. Nie lubił jednak chwalić się swoją wiarą i nie uważał, że powinna ona służyć do wywyższania się względem innych ludzi. Jak piszę o nim ks. Janusz Królikowski: „Łukasiewicz to nie tylko ropa, nafta i nowe źródło światła, ale także ugruntowana postawa chrześcijańska”¹³. Ta postawa unaoczniała się w realizacji najistotniejszej moralnej prawdy ewangelicznej mówiącej: „Kochaj bliźniego jak siebie samego”. Łukasiewicz pracował cały czas na rzecz dobrobytu swojej małej ojczyzny, poprawy warunków życia chłopów i robotników oraz aktywnie wspierając rozwój gospodarczy Ziemi Galicyjskiej. Kluczowe jest podkreślenie religijnej motywacji jego działań, dlatego, że niewielu ludzi zdaje sobie sprawę jak bogata i silna była duchowość twórcy przemysłu naftowego na ziemiach polskich.

Jedną z najważniejszych inicjatyw, jaką sfinansował Łukasiewicz, było ufundowanie wraz z Karolem Klobassą neogotyckiego kościoła w Zręcinie, który istnieje do dzisiaj i jest miejscem doświadczającym wiary kolejnych pokoleń Polaków. Sam Łukasiewicz nie mógł regularnie przebywać w kościele w Zręcinie, ale nie pozwalał sobie na rezygnację z regularnych praktyk religijnych, nawet pomimo zapracowania: „Nie mogąc codziennie bywać w kościele parafialnym w Zręcinie, urządził w wybudowanym przez siebie pałacu w Chorkówce kaplicę, której szerokie podwoje wychodziły do wielkiej Sali, tak, że gdy je otwarto tworzył się kościół, mogący objąć licznych pobożnych”¹⁴. Warto jednak przy tym wspomnieć, że w ramach swojej działalności politycznej sprzeciwiał się jasno fundowaniu różnego rodzaju inicjatyw religijnych z pieniędzy publicznych, twierdząc, że pieniądze pochodzące z podatków obywateli powinny być przekazywane na ważniejsze cele.

Łukasiewicz dawał wyraz swojej religijności nie tylko wspierając budowę nowych kościołów czy wspierając różnego rodzaju wspólnoty religijne, ale również swoim codziennym życiem, stosunkiem do ludzi czy aktywnością polityczną i społeczną, którą można śmiało określić przykładem realizacji haseł tzw. katolicyzmu społecznego. Łukasiewicz udowadniał tym samym antyklerykalnym postępowcom, że: „Głębokie uczucia religijne w niczym nie przeszkadzają postępowi, ani filantropi, a czynami zawstydził mędrków, którzy frazesami walcząc przeciw nędzy i ciemnocie włościan i robotników, oskarżają wszystkich zamożniejszych o przesądy, skąpstwo i zacofanie, ale sami jednym groszem nawet nie przyczyniają się do zaradzenia złemu”¹⁵. Jego zaangażowanie w sprawy kościoła zostały docenione na najwyższych szczeblach hierarchii katolickiej. Już w 1873 r., 28 miejscowych duchownych wystąpiło do biskupa przemyskiego z prośbą o odpowiednie uhonorowanie zasług i działań Łukasiewicza¹⁶. Biskup poparł prośbę duchownych i skierował ją do Papieża Piusa IX za pośrednictwem nuncjusza apostolskiego w Wiedniu, tak argumentując swój wniosek: „ten mąż jest wzorem cnót, pobożności, miłosierdzia względem ubogich sierot i kapłanów, hojnej szczodrości względem kościołów i klasztorów a także synowskiej miłości do Waszej Świątobliwości”.¹⁷  Prośba duchownych została spełniona. 24 czerwca 1873 r. Ignacy Łukasiewicz został uroczyście odznaczony najwyższym kościelnym wyróżnieniem dla osób świeckich, mianowicie rangą szambelana papieskiego tytułowanego jako „tajnego nadliczbowego szambelana szpady i płaszcza”. Tak wielkie uhonorowanie, będące wyrazem woli głowy Kościoła reprezentującego całą wspólnotę katolicką, dobitnie potwierdza ogromne znaczenie, jakie odegrała wiara w życiu Łukasiewicza. To właśnie losy nafciarza z Gorlic mogą być dla nas wzorem prawdziwie cnotliwego i chrześcijańskiego życia.

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Być wdzięcznym

Podkarpacie – ojczyzna nafty

Poznając głębiej historię życia twórcy pierwszej lampy naftowej widzimy wyraźnie, że Łukasiewicz to nie tylko przedsiębiorca, kapitalista oraz naukowiec. Galicyjski aptekarz był również, a może przede wszystkim, wybitnym działaczem społecznym, praktycznie realizującym idee pracy organicznej i pracy u podstaw. Dzięki jego wysiłkom, udało się wyciągnąć rzeszę ludzi z biedy, poprawić stan dróg, edukacji, ustawodawstwa górniczego i ekonomicznego. Ignacy Łukasiewicz w pełni potrafił realizować ideał przedsiębiorczy zaangażowanego, który prowadząc zyskowną działalność, oferował szeroką pomoc i wsparcie najuboższym, nie skupiając się wyłącznie na swoim zarobku, ale chcąc wykorzystać swój sukces w celu pomocy innym. Na te aspekty życia Ignacego Łukasiewicza zazwyczaj nie zwraca się uwagi. Jego działalność społeczna, aktywność na polu ekonomicznym oraz publicznym i definiująca jego życie religijność to tematy wtórne, wobec eksploatowanej mocno jego głównej zasługi, mianowicie destylacji czystej nafty oraz stworzenia pierwszej lampy zasilanej wydestylowanym produktem. Jest to oczywiście niezwykle istotny wkład Łukasiewicza w postęp całej ludzkości. Nie można przy tym jednak zapominać, że Łukasiewicz był skromnym człowiekiem pracy i kościoła, który żył pomagając innym. Tekst ten ma na celu nie tylko podniesienie świadomości ludzi w zakresie działalności społecznej oraz duchowej Galicyjskiego nafciarza, ale też podkreśleniem roli pamięci lokalnej w kształtowaniu prawdziwych cnót obywatelskich i patriotycznych. Jako mieszkaniec Podkarpacia, i uczeń rzeszowskiego liceum – miasta, gdzie do szkoły chodził Ignacy Łukasiewicz, czuje szczególne przywiązanie do pięknej nauki jaką można wynieść z jego życiorysu. Takie postacie jak Łukasiewicz pozytywnie wpływają na naszą tożsamość lokalną, na to, że wspominając czyny ludzi, którzy działali na naszym lokalnym podwórku, możemy poczuć dumę, ale także obowiązek, związany z faktem, że dziedzictwo. jakie ci ludzie dzięki swojej pracy pozostawili, musi trwać w naszej pamięci i być kontynuowane.

¹ Ignacy Łukasiewicz. Prometeusz na ludzką miarę, PIW, Warszawa, 2021, s. 94-95

² Ignacy Łukasiewicz. Prometeusz na ludzką miarę, PIW, Warszawa, 2021, s. 88

³ Tamże, s 91-94

⁴ Włodzimierz Bonusiak, Ignacy Łukasiewicz. Szejk z Galicji, Libra PL, Rzeszów, 2019, s. 131

⁵ Ks. Janusz Królikowski, Wynalazca i darczyńca. Biografia Ignacego Łukasiewicza, Biały Kruk, Kraków, 2022, s 149

⁶ Tamże s. 230

⁷ Włodzimierz Bonusiak, Ignacy Łukasiewicz. Szejk z Galicji, Libra PL, Rzeszów, 2019, s. 142

⁸ Tamże, s.145

⁹ Ignacy Łukasiewicz. Prometeusz na ludzką miarę, PIW, Warszawa, 2021, s. 82

¹⁰ Tamże, s. 84

¹¹ Włodzimierz Bonusiak, Ignacy Łukasiewicz. Szejk z Galicji, Libra PL, Rzeszów, 2019, s. 149

¹² Ignacy Łukasiewicz. Prometeusz na ludzką miarę, PIW, Warszawa, 2021, s. 84

¹³ Ks. Janusz Królikowski, Wynalazca i darczyńca. Biografia Ignacego Łukasiewicza, Biały Kruk, Kraków, 2022

¹⁴ Tamże, s. 202

¹⁵ Ignacy Łukasiewicz. Prometeusz na ludzką miarę, PIW, Warszawa, 2021, s. 98

¹⁶ Ks. Janusz Królikowski, Wynalazca i darczyńca. Biografia Ignacego Łukasiewicza, Biały Kruk, Kraków, 2022, s. 208

¹⁷ Tamże, s. 210

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 4(10)/2022.

Grafika: Wikimedia Commons

Artykuł Ignacy Łukasiewicz – samarytanin z Podkarpacia pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Migracja w skali globalnej jest współcześnie jednym z największych wyzwań dla państw i organizacji międzynarodowych. Co więcej, jeśli przybywający są innego wyznania, a ich wartości społeczno-kulturowe różnią się całkowicie od tych respektowanych w kraju, to rośnie ryzyko nieporozumień i polaryzacji. Dlatego dużo chętniej Polacy akceptują migrantów z Ukrainy, niż np. z Afryki i Bliskiego Wschodu. Jest to z obawy przed zagrożeniami, także terrorystycznymi, oraz zupełnie odmiennym postrzeganiem praw i wartości. Jednakże, nie zawsze tak było. Wyznawcy islamu w Polsce mają swoje miejsce i bardzo dobrze zasymilowali się w kraju nad Wisłą. Udowodnili, że realnym jest, aby chrześcijanie i muzułmanie żyli razem oraz respektowali swoje obrzędy i zwyczaje.

Tematu islamu jest niezwykle trudny do analizy z uwagi na sytuację międzynarodową, a w tym zaangażowanie wyznawców tej religii w działania terrorystyczne w skali globalnej. Ponadto w Europie Środkowo-Wschodniej podkreśla się spójność chrześcijańskich wartości, a także monoreligijność, co pozwala uniknąć walk na tle wyznaniowym. W Polsce prawie nie ma muzułmanów, choć ta liczba stopniowo rośnie. Polska ma najmniejszą liczbę wyznawców islamu w regionie względem całej populacji; nawet mniej niż Węgry. Jednocześnie kwestia muzułmanów oraz tego, co to oznacza dla polskiego społeczeństwa i współpracy w Europie, coraz częściej pojawia się w krajowych debatach politycznych.

W kontekście sytuacji w Polsce trzeba rozróżnić, z jakim napływem muzułmanów mamy do czynienia. Można rozróżnić kilka typów osiedlania się, ale na potrzeby niniejszej analizy wskazuje się na dwa rodzaje. Pierwszym jest grupa Tatarów mieszkających na wschodzie Polski, która jest określana jako całkowicie zasymilowana. Drugim są przybywający wyznawcy islamu do Polski w ostatnich dwóch dekadach, w celach innych niż osiedlenie się wśród Tatarów lub nie mający związku z tą grupą; zazwyczaj są to migranci ekonomiczni. W Polsce praktycznie nie istnieje problem związany z pierwszą grupą, a wręcz dostrzega się pozytywny wymiar ich zamieszkiwania w kraju. Wyzwaniem jest natomiast współczesna migracja, która w połączeniu z ogromnym napływem ludności z Afryki i Bliskiego Wschodu, a także powtarzającymi się zamachami i brutalnymi protestami w krajach Europy Zachodniej, doprowadziły do niechęci, aby kolejne grupy muzułmanów przybywały do Polski. Oprócz tego, wybuch wojny w Ukrainie oraz sztucznie tworzona migracja na granicy z Białorusią (głównie osób z Afryki i Bliskiego Wschodu)¹ spowodowała, że rząd w Polsce przyjął ogromną ilość uchodźców z Ukrainy, co niejako spowodowało wypełnienie zobowiązań (nawet kilkukrotnie) o charakterze migracyjnym w ramach szerszej współpracy, choćby w Unii Europejskiej.

Zagrożenia terrorystyczne i islam

Zniekształcony po zamachach w Paryżu obraz muzułmanów sprawił, że stali się oni grupą, którą obwinia się za wszystkie ataki terrorystyczne. Mimo iż prawdziwa jest działalność m.in. Al‑Kaidy, która nawołuje do zabijania w imię proroka, to zdecydowana większość wyznawców Allaha nie identyfikuje się ze zbrodniczą działalnością dżihadystów. Tuż po zamachach w Paryżu wielu muzułmanów wyszło na ulicę z transparentami: „Je suis muslim, je suis Charlie Hebdo”². Wstydzą się oni za negatywną działalność innych wyznawców religii, tak jak chrześcijanie piętnują zamachy dokonywane na muzułmanach³. Należy oddzielić działalność terrorystyczną i jej skutki od potencjalnych i możliwych działań, które może podjąć cały ruch religijny. Błędnie postrzegane obawy przed atakami terrorystycznymi, którego sprawcami mieliby być muzułmanie, może doprowadzić do permanentnego stanu zagrożenia⁴ i paranoi. Nie można bowiem obwiniać olbrzymiej części populacji za działania środowisk skrajnych, które wykorzystują rosnącą polaryzację społeczeństw na tle kulturowym. Takie zachowanie może prowadzić do dyskryminacji, przypadków agresji na tle rasowym i ksenofobii.

Choć wciąż pojawiają się w Polsce przypadki ksenofobii i ubiór burki⁵ może szokować, to postępująca globalizacja sprawia, że np. hijab nie jest już czymś zaskakującym. To co jest wyzwaniem, to obawa przed zbyt dużym napływem wyznawców islamu, którzy nie będą chcieli się asymilować i zaczną tworzyć swoje społeczności, odcinając się do społeczeństwa w Polsce. To także swego rodzaju obawa przed innymi praktykami religijnymi i szeroko rozumianą ortodoksją muzułmańską, której najgorszy wymiar to zamach terrorystyczny.

Polacy udowodnili, że są gotowi pomagać osobom innych narodowość i wyznających inne religie, gdy wybuchła wojna. To polskie wsparcie okazało się kluczowe nie tylko w wymiarze humanitarnym⁶, ale także i militarnym⁷. Kwestią dominującą, na co zwracają uwagę polscy politycy, ma być bliskość kulturowa przybywających.

Sytuacja we Francji

Kierunek, jakim podąża Francja, można dostrzec w wynikach wyborów prezydenckich, które odbyły się w kwietniu 2022 roku. Prawicowa kandydatka Marine Le Pen niewiele traciła do urzędującego prezydenta Emmanuela Macrona⁸. Obaj kandydaci wielokrotnie wskazywali na problem islamizmu w kraju (ortodoksyjnego islamu i działań o charakterze terrorystycznym). Gdyby zwyciężyła Marine Le Pen, która miała bardzo stanowcze podejście do migrantów i rozwoju religii islamskiej w kraju, mogłoby dojść do kolejnych konfliktów na tle religijnym we Francji, a także i zamachów⁹.

Interesującą kwestią jest postrzeganie wśród Francuzów społeczności muzułmańskiej oraz Romów. Jeden na dwóch Francuzów uważa, że we Francji jest zbyt wielu Romów, a 41% sądzi, że tereny francuskie zamieszkuje zbyt wielu muzułmanów¹⁰. Powołując się na raport z 9 marca 2021 roku, który został przedstawiony przed Zgromadzeniem Narodowym, można stwierdzić, że odrzucenie populacji romskiej utrzymuje się, a akty rasizmu wobec Arabów i muzułmanów odnotowały największy wzrost w 2019 roku. 11 kwietnia 2021 r. na ścianach Muzułmańskiego Centrum Kultury Avicenna odkryto rasistowskie oraz islamofobiczne napisy, które ktoś namalował nocą. Wśród napisów pojawiły się hasła: „Mahomet prorok pedofil” czy też „Nie dla islamizacji”, które jasno wskazują wrogość wobec osób wyznających konkretną religię. W tej sprawie prokuratura wszczęła dochodzenie w celu ukarania winnych¹¹.

Ofiarami rasizmu są również funkcjonariusze mundurowi. Raport zwraca uwagę na znaczenie nowych form szerzenia nienawiści w sieciach społecznościowych. Zaakcentowano, że anonimowe wypowiedzi nawołujące do nienawiści, których nadawcą jest nieznany internauta ukryty za fałszywym kontem, stanowią zagrożenie dla osób, które pochodzą z innego kręgu kulturowego¹². Autorzy raportu sugerują, że powinno się: stale zwiększać świadomość Francuzów w sprawie czynów rasistowskich, zwiększyć zasoby policji zapewniającej bezpieczeństwo, doprecyzować przepisy dotyczące mowy nienawiści w sieci, rozszerzyć system rozpatrywania skarg w sprawach o podłożu rasistowskim.

Nastroje niechęci społeczeństwa są ściśle powiązane ze strachem o bezpieczeństwo. Wspomniane uprzedzenia prowadzą także do wrogości ludności marginalizowanej, która może zostać wykorzystana przez organizacje terrorystyczne. Zjawiska te są ze sobą skorelowane. Tym samym, kolejne działania o charakterze terrorystycznym popełniane przez wyznawców islamu we Francji prowadzą do niechęci wobec wyznawców tej religii. Co więcej, jeśli akty terrorystyczne popełniają migranci, to jeszcze bardziej pogarszają postrzeganie ich przez społeczeństwa na całym świecie. Powstaje zatem błędne koło, w którym zbrodnie popełniane przez niewielką liczbę muzułmanów prowadzą do postrzegania całej społeczności jako zagrożenie.

Z perspektywy europejskiej działania dżihadystyczne realizowane w Afryce i na Bliskim Wschodzie, a później w Europie, to największe zagrożenie. Ponadto repatriacja części osób z obozów w Syrii, a także niekontrolowany napływ migrantów (także niezidentyfikowanych i bez dokumentów) powoduje, ze rosną obawy względem wyznawców islamu, wśród których mogą znajdować się osoby zindoktrynowane¹³. Jest to naturalne poczucie i potrzeba bezpieczeństwa. Mniejszości etniczne i religijne, które nie będą edukowane i kontrolowane, mogą stanowić zagrożenie wewnętrzne¹⁴.

Muzułmanie w Polsce

Bardzo ważną kwestią jest to, że w Polsce żyje stosunkowo duża społeczność muzułmańska¹⁵. Co ważne, od początku XVI do lat osiemdziesiątych XX wieku polskimi muzułmanami byli niemal wyłącznie Tatarzy, a osadnictwo tatarskie na początku miało charakter wojskowy. Muzułmańscy osadnicy, tworząc oddzielne chorągwie, walczyli w wojsku polskim i litewskim, a później m.in. podczas powstania kościuszkowskiego¹⁶. Tatarzy uczestniczyli w walkach powstańczych w roku 1831, a także w powstaniu styczniowym 1863, a jedną z rzeczy, która motywowała ich do walki była obrona ojczyzny, którą była ziemia polska, a na niej mogiły przodków Tatarów. Na zawsze w pamięci zapisze się Pułk Jazdy Tatarskiej im. Pułkownika Mustafy Achmatowicza¹⁷. Po uzyskaniu przez Polskę niepodległości w granicach polskich zamieszkiwało około 5,5 tysiąca muzułmanów. Również i później, podczas II wojny światowej, walczyli na wielu frontach, także o wolną Polskę¹⁸.

Pod koniec XX wieku do Polski zaczęli przybywać wyznawcy islamu z całego świata, m.in. podejmując zatrudnienie, studiując na uczelniach wyższych lub szukając schronienia¹⁹. Obecnie w Polsce mieszka co najmniej 6500 muzułmanów²⁰, ale szacuje się, że może mieszkać nawet 25-30 tysięcy, wliczając w to kilkutysięczną polską mniejszość tatarską skupioną w większości w Muzułmańskim Związku Religijnym. Diaspora arabska oceniana jest na około 12-15 tysięcy osób. Kolejnych kilka tysięcy stanowią dawni migranci z Afganistanu i Iranu, migranci polityczni i ekonomiczni z Bałkanów, Turcji, Czeczenii i Ukrainy, migranci ekonomiczni z Pakistanu, niewielkie grupy z postsowieckich republik w Azji Środkowej²¹. Liczba osób pozostających na stałe w Polsce waha się od 10 do 20 tysięcy osób, głównie mieszkających na Podlasiu oraz w większych aglomeracjach.

Tatarzy z Bohonik i Kruszynian, a szerzej z Podlasia, przeszli długi proces asymilacji, zachowując pewne cechy kultury swych przodków i przyswajając wiele elementów miejscowej kultury. Wyznają oni islam, acz w zmienionej formie. Zmieniło się funkcjonowanie społeczności, np. nieprzestrzeganie pięciokrotnej modlitwy w ciągu dnia (salat), lecz przekładanie jej na jeden dzień, kiedy odmawiana jest łącznie za cały tydzień. Pielgrzymka do Mekki (hadżdż) jest uwarunkowana względami finansowymi i zdrowotnymi. Pozostałe filary wiary są przeważnie przestrzegane. Podkreślane jest rygorystyczne wypełnianie postu w miesiącu ramadan. Oprócz tego tatarskie meczety w Bohonikach i Kruszynianach nie mają minaretów, skąd muezin nawoływałby wiernych na modlitwę; architektonicznie przypominają raczej wiejskie drewniane kościółki, co jest kolejnym wyrazem asymilacji. Tatarzy mimo przywiązania do swojej historii przyznają, że są Polakami i zarówno kultura arabska, jak i polska jest im bliska. Należy wskazać, że stopień ich asymilacji jest całkowity. Tatarzy, prawosławni i katolicy zapraszają się nawzajem na święta religijne, a w przypadku rodzin mieszanych wyznaniowo obchodzą często wspólnie święta obu religii. Jednocześnie stanowczo odcinają się oni od Państwa Islamskiego i działań terrorystycznych podejmowanych przez tę organizację, wskazując, że nie są to prawdziwi wyznawcy islamu, a terroryści²².

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Zagrożenie terrorystyczne i hybrydowe w procesie definiowania

Liga Muzułmańska w Rzeczypospolitej Polskiej potępiła zamachy terrorystyczne, do których dochodziło w Europie Zachodniej. Organizacja wydała również specjalne oświadczenie, odwołując się do wartości islamu. Można w nim wyczytać, iż jest ona przeciwna tak nikczemnym działaniom wyznawców islamu, ponieważ są one przeciwne temu, co jest napisane w Koranie. Według przedstawiciela Ligi Muzułmańskiej w Polsce takie działania uderzają nie tylko w obywateli Europy, ale są również ciężarem dla funkcjonowania całej społeczności muzułmańskiej. W zamachach giną także wyznawcy Allaha, co wyraźnie pokazuje, że celem jest konkretne państwo na Starym Kontynencie, a nie chrześcijanie²³.

Islamska przyszłość

Należy się przygotować na to, że będzie postępować migracja wyznawców islamu do Polski w nadchodzących latach. Jest to efekt otwartych granic w UE, współpracy polsko-arabskiej (np. z państwami z Półwyspu Arabskiego; zarówno w sektorze prywatnym, jak i publicznym), programów stypendialnych, rozwijającego się rynku pracy, a także w wyniku rosnącej populacji muzułmanów zamieszkujących Polskę.

Ze względu na różnice religijne oraz kwestię, jak będą postrzegani wyznawcy islamu w Polsce, trzeba brać pod uwagę, że mogą pojawiać się kolejne wyzwania w procesie adaptacji osób przybywających. Jest to szczególnie istotne w kwestii tego, jak przedstawiciele ruchów skrajnie prawicowych będą reagować na możliwe kolejne kryzysy migracyjne oraz rosnącą liczbę muzułmanów²⁴. Nie będzie przekłamaniem stwierdzenie, że są duże obawy wśród Polaków o to, jak mogą zachowywać się wyznawcy islamu i czy ich wartości nie będą negatywnie oddziaływać na polską kulturę i tradycje. Niemniej, Tatarzy pokazali, jak można wspólnie żyć i budować pozytywny obraz relacji chrześcijańsko-muzułmańskiej oparty na przywiązaniu do tego samego kraju. Zatem realny jest scenariusz, w którym postępująca globalizacja i mieszanie się religii nie spowoduje napięć i niechęci. Ten unikalny przykład muzułmanów na wschodzie Polski niech będzie dobrym znakiem dla kolejnych pokoleń.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 4(10)/2022.

Grafika: Kamil Gopaniuk/Creative Commons Attribution 2.0

¹ Z. Śliwa, A. Olech, Migracje i kryzys na granicy polsko-białoruskiej, https://ine.org.pl/migracje-i-kryzys-na-granicy-polsko-bialoruskiej, dostęp: 30.11.2022.

² Jestem muzułmaninem, jestem Charlie Hebdo (w nawiązaniu do nazwy zaatakowanej siedziby dziennika).

³ T. Acres, New Zealand mosque attack videos are still being hosted on Facebook, Sky News, 24.09.2019, https://news.sky.com/story/new-zealand-mosque-attack-videos-are-still-being-hosted-on-facebook-11817602 , dostęp: 2.04.2022.

⁴ N. Orrenius, Strzały w Kopenhadze, tłum. K. Tubylewicz, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2018, s. 20–25.

⁵ A. Olech, J. Różańska, Migranci w Europie, a zakaz noszenia burek, hijabów i niqabów na przykładzie Republiki Francuskiej, https://ine.org.pl/migranci-w-europie-a-zakaz-noszenia-burek-hijabow-i-niqabow-na-przykladzie-republiki-francuskiej, dostęp: 25.11.2022.

⁶ PIE, Polacy mogli wydać nawet 10 mld PLN na pomoc udzielaną uchodźcom z Ukrainy w pierwszych miesiącach wojny, https://pie.net.pl/polacy-mogli-wydac-nawet-10-mld-pln-na-pomoc-udzielana-uchodzcom-z-ukrainy-w-pierwszych-miesiacach-wojny/, dostęp: 20.11.2022.

⁷ Oryx, A European Powerhouse: Polish Military Aid To Ukraine, https://www.oryxspioenkop.com/2022/08/a-european-powerhouse-polish-military.html, dostęp: 21.11.2022.

⁸ K. Kita, Macron czuje oddech Marine Le Pen. Pałac Elizejski w jej zasięgu, Podróż bez paszportu, 1.01.2021, https://www.youtube.com/watch?v=5_7Yd8a16sk&ab_channel=Podr%C3%B3%C5%BCbezPaszportu&fbclid=IwAR0iT6DTmyWOTxLH2SdGzWHu5KwKEJzc2jc3if1RZo2RBPQbXWvKYfLuqdI , 2.04.2022.

⁹ A. Olech, Wybory prezydenckie w Republice Francuskiej z perspektywy bezpieczeństwa, https://ine.org.pl/wp-content/uploads/2022/04/Wybory-prezydenckie-w-Republice-Francuskiej-z-perspektywy-bezpieczen%CC%81stwa-1.pdf, dostęp: 28.11.2022.

¹⁰ Racisme, antisémitisme, xénophobie, quel est le poids des préjugés au sein de la société française ?, Institut D’études Opinion et Marketing en France et à l’international, 19.03.2021, https://www.ifop.com/publication/racisme-antisemitisme-xenophobie-quel-est-le-poids-des-prejuges-au-sein-de-la-societe-francaise/?fbclid=IwAR0ELbTbL7lz93Vxcvw5Qs4bw1BBYuGeYH_iD36J8tiHTPaisaIff1VcGks , dostęp: 2.04.2022.

¹¹ P. Y. Bouchez, Un centre musulman à Rennes cible de tags racistes, „Le Monde”, 12.04.2021, https://www.lemonde.fr/societe/article/2021/04/12/un-centre-musulman-a-rennes-cible-de-tags-racistes_6076418_3224.html?utm_term=Autofeed&utm_medium=Social&utm_source=Facebook&fbclid=IwAR2Eb1Yl1zPXz1ja5HxjoebwX154oPMLmgcMrn22JWXDt9x7CsIWAsUyktc#Echobox=1618203425 , dostęp: 2.04.2022.

¹² Racisme, antisémitisme, xénophobie, quel est le poids des préjugés au sein de la société française ?, Institut D’études Opinion et Marketing en France et à l’international, 19.03.2021, https://www.ifop.com/publication/racisme-antisemitisme-xenophobie-quel-est-le-poids-des-prejuges-au-sein-de-la-societe-francaise/?fbclid=IwAR0ELbTbL7lz93Vxcvw5Qs4bw1BBYuGeYH_iD36J8tiHTPaisaIff1VcGks , dostęp: 2.04.2022.

¹³ H. Sallon, With new mass repatriation of women and children from Syria, France breaks from 'case-by-case’ approach, https://www.lemonde.fr/en/international/article/2022/10/20/with-new-mass-repatriation-of-women-and-children-from-syria-france-breaks-away-from-case-by-case-approach_6001172_4.html, dostęp: 30.11.2022.

¹⁴ Politico, Rioting in Brussels after Belgium loses World Cup match to Morocco, https://www.politico.eu/article/rioting-in-brussels-after-belgium-loses-world-cup-football-match-to-morocco, dostęp: 30.11.2022.

¹⁵ E. Górska, Europejska Islamofobia a muzułmanie w Polsce, „Poliarchia” 2013, nr 1, s. 187–191.

¹⁶ A. Kołodziejczyk, Tatarskie Pułki Straży Przedniej Wielkiego Księstwa Litewskiego w Powstaniu Kościuszkowskim, Niepodległość i Pamięć 16/1 (29), 2009, s. 5-18.

¹⁷ Więcej: J. Jakubowicz, Tatarski szwadron 13 Pułku Ułanów Wileńskich – zapomniana karta kampanii wrześniowej, HistMag, 19.01.2014.

¹⁸ U. Wróblewska, Patriotyzm Tatarów polskich na przestrzeni dziejów, UWB, s. 258, 262.

¹⁹ Muzułmański Związek Religijny w RP, Historia islamu w Polsce, https://mzr.pl/historia-islamu-w-polsce, dostęp: 29.11.2022.

²⁰ Demagog, Ilu jest muzułmanów w Polsce?, https://demagog.org.pl/wypowiedzi/ilu-jest-muzulmanow-w-polsce, dostęp: 29.11.2022.

²¹ Onet, Jaka jest mniejszość muzułmańska w Polsce? Nie ma radykałów, zagrożenie terroryzmem jest bardzo małe, https://wiadomosci.onet.pl/kraj/jaka-jest-mniejszosc-muzulmanska-w-polsce-nie-ma-radykalow-zagrozenie-terroryzmem/nlvwx85, dostęp: 30.11.2022.

²² Zob. S. Cebula, Tatarzy z Bohonik i Kruszynian. Tożsamość, asymilacja, współczesne wyzwania, „Orientalia Christiana Cracoviensia” 2016, nr 8, s. 115–126.

²³ T. Michalczak, Zamachy terrorystyczne w Europie – jak skutecznie prowadzić działania antyterrorystyczne w Polsce, [w:] W. Zubrzycki, K. Jałoszyński, A. Babiński, Polska ustawa antyterrorystyczna – odpowiedź na zagrożenia współczesnym terroryzmem. Szczytno 2016, s. 76.

²⁴ A. Dudzińska, M. Kotnarowski, Imaginary Muslims: How the Polish right frames Islam, https://www.brookings.edu/research/imaginary-muslims-how-polands-populists-frame-islam, dostęp: 30.11.2022.

Artykuł Polscy muzułmanie – unikalny proces asymilacji pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Jedną z największych tajemnic współczesnych ideologicznych sporów jest dla mnie brak ogólnego konsensusu dotyczącego ochrony przyrody. Pewne środowiska – szczególnie z prawicowo-liberalnej strony sceny politycznej – obrały sobie za dogmat obronę „prawa do ignorancji”. Liberalne świętości takie jak „własność” czy „wolność” nie mogą według nich zostać naruszone przez takie drobnostki jak środowisko czy klimat. Jeżeli kogoś stać na to, aby jeździć sportowym albo terenowym samochodem, który zużywa trzydzieści litrów benzyny na sto kilometrów – to ma prawo nim jeździć. Osoby, którym to przeszkadza to nienawistnicy, zawistnicy i zazdrośni hejterzy, którym w życiu nie wyszło. Jeżeli ktoś od 30 lat pali w piecu węglem to czemu ma myśleć o zmianie tego stanu tylko dlatego, że jacyś aktywiści naczytali się „modnych dyrdymałów” o stanie jakości powietrza? Jeżeli ktoś posiada kawałek dwustuletniego lasu to dlaczego ktoś inny narusza jego święte ekonomiczne prawo przerobienia tego lasu na papier i składane samodzielnie meble z popularnego meblo-marketu z klopsikami? Do czego doprowadziło takie myślenie można było się przekonać ostatniego lata, kiedy to właśnie wspomniana „święta ignorancja” spowodowała jedną z największych katastrof ekologicznych w Europie w ostatnich latach. 

26 lipca bieżącego (2022 – red,) roku na Odrze w okolicach Jazu Lipki, między Oławą a Brzegiem, lokalni wędkarze zauważyli śnięte ryby. Przez kilka następnych tygodni wyłowiono z tej rzeki kilkadziesiąt ton martwych ryb, ptactwa oraz innych zwierząt wodnych, zniszczony został cały ekosystem, ucierpieli także okoliczni rolnicy, przedsiębiorcy, czworonogi oraz ich właściciele, którzy w tych dniach udawali się wspólnie nad rzekę. Od momentu zgłoszenia problemu odpowiednim służbom do podjęcia jakichkolwiek działań ze strony państwa minęły ponad dwa tygodnie. Gdyby ich reakcja nastąpiła szybciej udałoby się ograniczyć straty w ekosystemie i uniknąć międzynarodowej afery, bo Odra jest rzeką graniczną, a wina za katastrofę leżała zdecydowanie po stronie polskiej. Lata zaniedbań na każdym szczeblu, brak właściwego monitoringu, brak właściwie opracowanych procedur reagowania w sytuacjach kryzysowych to były główne czynniki, które doprowadziły do tej ekologicznej katastrofy. Najprawdopodobniej właśnie niewłaściwie kontrolowane zrzuty wody o podwyższonym zasoleniu i nielegalne ujścia ścieków w połączeniu z  wysoką temperaturą i niskim poziomem wody w rzece spowodowały namnożenie toksycznych „złotych alg”, które wielokrotnie już powodowały podobne sytuacje w różnych krajach świata.

Jednym z „trucicieli” miało być oławskie przedsiębiorstwo, które – jak później dokopali się internauci i dziennikarze – żyło przez wiele lat w wyjątkowo dobrej komitywie z miejskimi władzami, które mimo licznych, wykazujących nieprawidłowości, kontroli miały przymykać oko na nielegalne zrzuty toksycznych substancji. Bardzo szybko na miejscu pojawili się „aktywiści”, którzy de facto byli przybudówką lokalnych struktur chwilowo opozycyjnej we władzach miejskich partii. Zorganizowali kilka konferencji, wrzucili na swój profil Facebooka kilka zdjęć brudnej wody i podpięli się pod ogólne oburzenie tak, aby wyborcy mieli wrażenie, że cokolwiek z tego oburzenia dzieje się dzięki nim. Jednocześnie w przyjętej narracji notorycznie próbowali zatuszować fakt, że przez wiele lat za sytuacje były odpowiedzialne również współrządzące wtedy miastem struktury partii, którą reprezentują. Kiedy sytuacja się trochę uspokoiła, skoncentrowali się na innych istotnych sprawach, jak np. czy zmarły na białaczkę, pochodzący z Oławy koszykarz Adam Wójcik zasłużył na mural większy czy mniejszy, niż ten na cześć Zenka Martyniuka w Białymstoku.

Niestety podobne problemy dotyczą tak naprawdę większości rzek w Polsce. Ignorancja i przymykanie oczu na zatruwanie jednego z najcenniejszych skarbów, jakie posiadamy – czystej wody łączy absolutnie każdą opcję polityczną w naszym kraju. Rzeki zatruwał popularny w środowisku polityków i celebrytów Hotel Arłamów, zarządzane przez gminy oczyszczalnie ścieków w podkarpackiej Dukli czypodlaskim Michałowie, tysiące nielegalnych odpływów z podhalańskich pensjonatów, zakładów produkcyjnych w Wielkopolsce, albo domków letniskowych bogatych warszawiaków pobudowanych bezpośrednio przy liniach brzegowych mazurskich jezior. Czasami, kiedy sytuacja zaczyna być na tyle zauważalna, że rzeka zaczyna wyrzucać na brzeg śnięte ryby, sprawą zainteresują się lokalne media, lokalni politycy wydadzą oświadczenie, że zajmują się tą sprawą, kilka osób wyrazi oburzenie w mediach społecznościowych, po czym mija trochę czasu i wszystko wraca do „normy”, a ścieki wracają do rzeki.

Niestety ten powtarzający się schemat bardzo ciężko złamać bez sensownych lokalnych inicjatyw. Dzięki determinacji członków jednej z takich inicjatyw pojawiła się spora szansa na kompleksowe rozwiązanie problemów z jakością wody w Jasiołce. Jest to malownicza, niespełna 80-kilometrowa, rzeka wypływająca ze źródeł w Beskidzie Niskim, a kończąca swój bieg w Jaśle, gdzie wpada do Wisłoka. Zaniepokojeni pogarszającą się jakością wody mieszkańcy i lokalni członkowie Polskiego Związku Wędkarskiego postanowili wziąć sprawy w swoje ręce i pod przewodnictwem Mateusza Ociasa, dukielskiego artysty i społecznika, sami zaczęli kontrolować jakość wody w rzece. Zbierali próbki z różnych miejsc i wysyłali je do laboratorium. Ujawnili sprawę niedziałającej poprawnie oczyszczalni ścieków oraz zorganizowali monitoring nielegalnych odpływów ścieków bytowych wypływających z szamb z okolicznych domów. Nawiązali też współpracę z WWF w ramach ich programu „Strażnicy Rzek”. Nagłaśniając sprawę w mediach i prezentując konkretne dane udało się Mateuszowi Ociasowi poruszyć urzędniczą i sądową machinę i wygląda na to, że w niedługim czasie mieszkańcy Beskidu Niskiego i odwiedzający go turyści znowu będą mogli się cieszyć krystalicznie czystą wodą, ponieważ zainicjowane w Dukli działania spowodowały wzmożenie kontroli służb i zwiększenie świadomości mieszkańców całego regionu.

Ochrona rzek to jest tylko jeden z przykładów potrzebnych lokalnych inicjatyw proekologicznych. Na mapie Polski możemy znaleźć dziesiątki, jak nie setki bardziej lub mniej wartościowych akcji. Na szczególną uwagę zasługuje tutaj Fundacja Dziedzictwo Przyrodnicze, która prowadzi działalność na rzecz ochrony regionu Puszczy Karpackiej, będącej drugim po Puszczy Białowieskiej najcenniejszym polskim ekosystemem leśnym, obejmującym obszar Podgórza Przemyskiego, Bieszczad i Beskidu Niskiego ze szczególnym uwzględnieniem projektowanego Turnickiego Parku Narodowego. Zwiększenie świadomości społeczeństwa jest skuteczną zaporą przeciw projektom mogącym zaszkodzić pierwotnym ekosystemom tych terenów, które – miejmy nadzieję – otrzymają kiedyś pełną ochronę prawną.

Warto jednak podkreślić, że każda sensowna lokalna proekologiczna akcja jest ogromną wartością. Szczególnie zaś takie, które polegają na bezpośrednim kontakcie z naturą. Organizowane przez wiele stowarzyszeń cykliczne akcje sprzątania lasów, monitorowanie czystości rzek czy akcje plewienia inwazyjnych gatunków chwastów nie tylko przyczyniają się do ochrony ekosystemów, ale pozwalają zmierzyć się z jedną najbardziej niezaspokojonych potrzeb współczesnych ludzi – bliskiego kontaktu z przyrodą. Oddzielenie eko-aktywizmu od działań „terenowych” naraża ideę ochrony przyrody na śmieszność i kończy się często na obrzucaniu wybitnych dzieł kultury zupą pomidorową albo blokowaniu ruchu ulicznego, utrudniając życie zupełnie losowym i niekoniecznie winnym degradacji środowiska ludziom. Tym bardziej, że takie terenowe akcje mają najlepszy wpływ nie tylko na same środowisko, ale na samego aktywistę właśnie.

Szereg badań naukowych pokazuje zbawienny wpływ bliskości przyrody na człowieka. Ludzie żyjący w otoczeniu drzew są szczęśliwsi, lepiej radzą sobie ze stresem, lękami, rzadziej chorują na depresję, są bardziej kreatywni i lepiej wykonują swoją pracę. Im więcej przyrody w bezpośrednim otoczeniu, tym jej pozytywne oddziaływanie jest mocniejsze. Jednak już kilka drzew za oknem, zamiast betonowego parkingu albo garaży ma ogromny wpływ na samopoczucie. Mimo tego, środowiska naukowe coraz głośniej o tym mówią, że spędzamy coraz mniej czasu w otoczeniu przyrody. W najgorszej sytuacji są dzieci. Czas spędzany przez nie na zabawie na świeżym powietrzu spada z każdym rokiem – odwrotnie proporcjonalnie do uwagi, którą poświęcają grom komputerowym czy mediom społecznościowym. Nastolatkowie mają problemy z określeniem gatunków drzew, które rosną w okolicy, nie potrafią odróżnić gatunków ptaków i nie wiedzą jakie duże zwierzęta można spotkać w pobliskich lasach. Bardzo trudno zwrócić ich uwagę na problem wymierającej w Polsce populacji kraski, kiedy nie są w stanie nazwać pospolitej sroki czy odróżnić samca od samicy kaczki krzyżówki. Ekolodzy krzyczą, że wielkie wymieranie dzieje się na naszych oczach, ale tak naprawdę, jako społeczeństwo, przestaliśmy to dostrzegać.

Nie zwracamy na to uwagi, bo degradacja środowiska naturalnego to nie są tylko wyrzucane przez rzeki na brzeg śnięte ryby, albo ogołocone przez kwaśne deszcze martwe pnie sosen, o których uczą się w szkole dzieci omawiając katastrofę ekologiczną w Górach Izerskich. Niestety to także pięknie kwitnąca nawłoć kanadyjska, która opanowała w ostatnich latach ogromne tereny przyleśne w całej już Polsce. Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska na swojej stronie poświęconej inwazyjnym gatunkom zamieściła mapę występowania tej rośliny – według niej uchroniło się, poza pasmami górskimi, kilka białych plam na Podlasiu. Niestety wygląda na to, że mapa jest nie aktualna. Kilka miesięcy temu osobiście sprawdziłem, że tych wolnych od nawłoci stref już nie ma. Ta sprowadzona w celach ozdoby ogródków działkowych roślina nie tylko wyjaławia glebę i wypiera rodzime gatunki traw i bylin, ale niszczy cały ekosystem. Różnorodność owadów zapylaczy takich jak dzikie pszczoły czy motyle spada na porośniętych przez nią terenach o 90 procent. Dotknięte jej obecnością są także gniazdujące na ziemi ptaki. Zaburzony zostaje cały łańcuch pokarmowy. Mimo, że na alarm biją naukowcy, pszczelarze i wiele lokalnych inicjatyw ekologicznych roślina ta jest ciągle popularną ozdobą ogródków działkowych.

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Repartycyjno-alimentacyjny system emerytalny jako alternatywa względem ZUS-owskiej piramidy finansowej

Roczne koszty plewienia tej rośliny z terenów parków narodowych i rezerwatów przyrody sięgają milionów złotych. Natomiast do tej pory nie została zorganizowana żadna masowa akcja pozbywania się jej z ekosystemów pól i łąk, a im dłużej zwlekamy to tym trudniej będzie przywrócić je do pierwotnego stanu. Postęp technologiczny, kult PKB, globalizacja i ignorancja może pozbawić przyszłe pokolenia tego luksusu, który (chociaż w ograniczonym zakresie) mamy jeszcze my –obcowania z dziką, pierwotną przyrodą, taką samą jaką znali nasi ojcowie czy dziadkowie.

Jeden z najwybitniejszych polskich pisarzy Józef Mackiewicz, ukuł termin „patriotyzm pejzażu” i głosił postulat ochrony dziedzictwa, które zostawili nam nasi przodkowie. Nie myślał tu wyłącznie o kulturze, architekturze i obyczajach, ale także o otaczającej nas przyrodzie. Nie będzie Polski bez polskich brzóz i polskich sosen, które zgodnie z prognozami zawartymi w modelach zmieniającego się klimatu mogą z naszego kraju zniknąć. Dlatego najwyższy czas, żeby przegonić tego liberalnego złotego bożka i stanąć po stronie eko-aktywizmu zanim będzie za późno. To jest nasz patriotyczny obowiązek.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 4(10)/2022.

Grafika: pixabay.com

Artykuł O potrzebie eko-aktywizmu pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.

Jednym z wyzwań etyczno-moralnych w służbie dyplomatycznej i konsularnej jest podejście i racjonalna ocena zjawiska wydalania dyplomatów, w celu wywierania presji politycznej na drugim państwie. Za przykład posłużą mi relacje polsko-białoruskie, od sierpnia 2020 roku, kiedy to w wyniku sfałszowania wyborów przez Aleksandra Łukaszenkę, relacje pomiędzy naszymi krajami uległy radykalnemu pogorszeniu.

Od kilkunastu miesięcy jesteśmy świadkami wzajemnych starć dyplomatycznych władz Polski i Białorusi. W marcu 2021 r. Białoruskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych (MSZ) poleciło, by kolejnych już dwóch polskich dyplomatów – konsul generalny w Grodnie i konsul z tej samej placówki – w ciągu 48 godzin opuściło terytorium Białorusi. „Wobec kontynuacji nieprzyjaznych gestów Mińska wobec polskich dyplomatów, w ramach zasady wzajemności, MSZ podjął decyzję o wydaleniu Konsul Generalnej Białorusi w Białymstoku oraz konsula RB z placówki w Warszawie” – jak poinformował podsekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych Marcin Przydacz. Wcześniej, białoruskie MSZ poleciło polskiemu konsulowi w Brześciu Jerzemu Timofiejukowi opuścić Białoruś. Jak podało białoruskie MSZ, wezwano do resortu charge d’affaires polskiej ambasady w Mińsku Marcina Wojciechowskiego, którego poinformowano o zdecydowanym proteście w związku z udziałem konsula Timofiejuka w „nieoficjalnym wydarzeniu poświęconym dniowi żołnierzy wyklętych, do którego doszło 28 lutego w Brześciu z udziałem przedstawicieli związanych z Polską organizacji pozarządowych i młodzieżowych”¹.

Za inny przykład może posłużyć ostatnie wydalenie polskiej konsul z Brześcia. Białoruskie władze twierdząc, że polska konsul w Brześciu chciała pomóc w uniknięciu odpowiedzialności Polakowi podejrzanemu na Białorusi o spowodowanie wypadku drogowego, w którym zginęły dwie osoby. Chodzić tutaj miało o starania w ułatwieniu temu mężczyźnie opuszczenia Białorusi. Z nieoficjalnych ustaleń dziennikarza RMF FM Krzysztofa Zasady wynika, że konsul kupiła mężczyźnie bilet kolejowy na powrót, wcześniej konsultując to z Białorusinami. Ostatecznie Polak został zatrzymany przez białoruskich funkcjonariuszy na granicy. Polskie MSZ czeka na razie na wyjaśnienie tej sprawy. Jak podają media, w najbliższym czasie należy się też spodziewać wydalenia z Polski jednego z białoruskich dyplomatów pracujących w konsulacie na wschodzie kraju². Można się spodziewać, iż takie samo działanie na pewno nastąpi z racji na zasadę już wcześniej wspomnianej tzw. wzajemności.

Strona białoruska pod przykrywką udziału dyplomatów w jakichś wydarzeniach związanych z Polską (np. upamiętniania Żołnierzy Wyklętych czy Armii Krajowej), lub innych zajść zaczęła wydalać dyplomatów, co ciekawe wcześniej przed kryzysem na Białorusi udział polskich dyplomatach na tym podobnych wydarzeniach nie przeszkadzał. Wydaje się za tym jasne, iż białoruscy rządzący chcą wywrzeć na Polsce presje by ta wycofała się z swojej polityki wspierania białoruskiej opozycji i uznała sfałszowane wybory prezydenckie w których ,,wygrał” A. Łukaszenka. Z perspektywy etycznej jednak właściwe wydaje się wspieranie białoruskiej opozycji demokratycznej przez Polskę, w związku z wartościami jakie wyznajemy i naszej bogatej historii związanej z walką o wolność, niepodległość i demokrację. To czyni z nas orędowników tych wartości, które chętnie wspieramy i solidaryzujemy się z społeczeństwami chcącymi zmian w swoich państwach, tak jak kiedyś o zmiany w społeczeństwie walczył ruch Solidarności, do którego nawiązywała również białoruska opozycja. Doświadczenia historyczne Polaków sprawiają, iż bardzo chętnie wspieramy ruchy demokratyczne i niepodległościowe.

Jednak z innej perspektywy, czy etyczne było mieszanie się w wewnętrzne sprawy naszego wschodniego sąsiada, gdzie są tutaj granice? Uważam, że granicą jest tutaj poszanowanie prawa własnych obywateli, które złamała władza Łukaszenki oraz przestrzeganie praw człowieka, a tym samym umów międzynarodowych je gwarantujących. W sytuacji, kiedy białoruski reżim zaczął łamać podstawowe wartości swoich obywateli na miejscu była reakcja społeczności międzynarodowej, w tym Polskiej jako pierwszego kraju ,,zachodu” dla Białorusi. Polska dyplomacja próbowała przywołać białoruski rząd do porządku, jednocześnie próbując postawić się w roli mediatora pomiędzy Łukaszenką a opozycją demokratyczną, niestety bezskutecznie. Władze reżimu Łukaszenki zaczęły kreować z Polski wroga Białorusi, rozpoczynając konflikt dyplomatyczny, w którym to zaczęli odwoływać polskich przedstawicieli dyplomatycznych. Należy zaznaczyć, iż polskich przedstawicieli na Białorusi było więcej niż białoruskich w Polsce, z powodu dużej ilości konsulatów istniejących z racji tego, że mniejszość polska na Białorusi jest dużo większa niż ta białoruska w Polsce. Tym samym na zaistniałym konflikcie straty polskie są większe. Powstały konflikt dyplomatyczny dosyć mocno odbił się na przedstawicielach polskiej społeczności na Białorusi, zaczęto znacznie ograniczać im możliwości działania, jak i zamykać ich do więzienia. Za przykład takiego działania może tu posłużyć zamknięcie Prezes Związku Polaków na Białorusi Angeliki Borys w więzieniu oraz wielu innych działaczy tego związku. Można odnieść wrażenie ze z perspektywy etycznej i moralnej Polska postąpiła słusznie, jednak swoją postawą zaszkodziła mieszkającym tam Polakom, polskim organizacjom, których i tak funkcjonowanie było mocno utrudniane, a w zaistniałej sytuacji Polska dała mocny pretekst władzom białoruskim do ich zamknięcia i wymazywania z życia społecznego.

Władze białoruskie prześladują również posiadaczy Karty Polaka których największa liczba jest na Białorusi. Propaganda w Mińsku twierdzi, że w polskich konsulatach dokument otrzymuje każdy już „po kilkumiesięcznym kursie języka polskiego”. W rzeczywistości procedura jest długa i skomplikowana. Trzeba nie tylko wykazać podstawową znajomość języka, kultury i tradycji polskich, ale też udokumentować pochodzenie polskie (jeden z rodziców, dziadków lub dwóch pradziadków było narodowości polskiej). Problem dotyczy nie tylko mieszkających w kraju Łukaszenki Polaków. We wrześniu 2020 roku paszport unieważniono zwierzchnikowi białoruskiego Kościoła katolickiego arcybiskupowi Tadeuszowi Kondrusiewiczowi i nie wpuszczono go do kraju, gdy wracał z Polski. Wtedy w Mińsku tłumaczono, że jakoby duchowny posiadał „drugie obywatelstwo”, czemu stanowczo zaprzeczał. Wpuszczono go do kraju kilka miesięcy później po osobistej interwencji papieża Franciszka. Tymczasem w październiku wydział do spraw walki z przestępczością i korupcją MSW Białorusi (GUBOPiK) zainicjował zmianę prawa, która umożliwiłaby pozbawienie obywatelstwa tych, którzy „wyjechali za granicę i prowadzą wrogą działalność”³.

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Planowana nowelizacja białoruskiego „Kodeksu o Wykształceniu” i jej skutki dla polskich szkół na Białorusi

Wzajemne wydalanie dyplomatów nie służy tutaj poprawie relacji, a tylko ten konflikt zaostrza, właściwie odnieść można wrażenie, iż żadna z stron na tym nie korzysta, a tylko traci. Gdyż obie strony odwołując swoich dyplomatów wzajemnie się izolują utrudniając sąsiedzką współpracę i porozumienie. Z drugiej też strony możemy pokusić się o tezę, iż Polska więcej straciła na swojej postawie moralnej względem Białorusinów niż zyskała. Za cenę ich wsparcia naraziła na prześladowania własnych rodaków oraz prowadzenie współpracy gospodarczej. Podsumowując za tym na zjawisko wydalania dyplomatów jako formy presji politycznej, można patrzeć z dwóch różnych perspektyw, jeśli chodzi o jego etyczno-moralny charakter.

Artykuł został pierwotnie opublikowany w kwartalniku “Myśl Suwerenna. Przegląd Spraw Publicznych” nr 3(9)/2022.

Grafika: Wikimedia Commons

¹ Polska wydala dwoje białoruskich dyplomatów, https://www.polsatnews.pl/wiadomosc/2021-03-12/polska-wydala-dwoch-bialoruskich-dyplomatow/, (7.01.2022 r.).

² Polska konsul wydalona z Białorusi, https://www.rmf24.pl/fakty/polska/news-polska-konsul-wydalona-z-bialorusi,nId,5751443#crp_state=1, (7.01.2022 r.).

³ Białoruś: Polskość znów trzeba ukrywać, https://www.rp.pl/polityka/art19183631-bialorus-polskosc-znow-trzeba-ukrywac, (12.01.2022 r.).

Artykuł Etyczne spojrzenie na zjawisko wydalania dyplomatów jako formy presji politycznej na podstawie relacji polsko-białoruskich pochodzi z serwisu Myśl Suwerenna.